Balx viloyati
Балх (дарийча: بلخ, Балх) — Афғонистоннинг 34 вилоятидан бири, мамлакат шимолида жойлашган. У 15 туманга бўлинади[2] ва тахминан 1 509 183 киши истиқомат қилади[3]. Вилоят кўп миллатли ва асосан О'збек тилида сўзлашади. Мозори-Шариф шаҳри вилоят маркази ҳисобланади. Мозори Шариф халқаро аэропорти ва Камп Мармал Мозори-Шарифнинг шарқий чеккасида жойлашган.
| вилоят | |
|---|---|
| Маъмурий маркази | Мозори-Шариф |
| Ҳоким | Вакант |
| Ҳоким ўринбосари | Нурул Ҳуда[1] |
| Расмий тили | ўзбекча |
| Аҳоли | 1 543 464 |
| Динлар таркиби | мусулмонлар |
| Майдони | 16 186,3 км² |
| Кенглиги | Н 36 45 0 |
| Узунлиги | Э 67 0 0 |
| Вақт минтақаси | УТC+4:30 |
| Код ИСО 3166-2 | АФ-БАЛ |
| Интернет домени | .аф |
| Харитада | |
 | |
Балх яна Вазиробод деб ҳам аталади, вилоят номи қадимги Балх шаҳри номидан келиб чиққан[4]. Мозори Шариф шаҳри Узоқ Шарқдан Яқин Шарқ, Ўрта ер денгизи ва Европага борадиган савдо йўлларидаги муҳим бекат бўлган. Вилоятда машҳур Мовий масжид жойлашган бўлиб, у бир вақтлар Чингизхон томонидан вайрон қилинган, бироқ кейинчалик Амир Темур томонидан қайта тикланган. Балх шаҳри ва Балх вилояти тарихда турли тарихий минтақалар, жумладан, Ариана ва Катта Хуросоннинг бир қисми ҳисобланган.[5].
Вилоят бугунги кунда Афғонистоннинг Марказий Осиёга иккинчи, лекин асосий дарвозаси бўлиб хизмат қилмоқда, иккинчиси Қундуз вилоятидаги Шерхон Бандардир. Балх вилояти Жўзжон, Сарупул, Саманган ва Қундуз вилоятлари ҳамда шимолда Ўзбекистоннинг Сурхондарё вилояти билан чегарадош.
Географияси
Балх вилояти Афғонистоннинг шимолий қисмида жойлашган. Шимоли-ғарбдан Туркманистон, шимолдан Ўзбекистон, шимоли-шарқдан Тожикистон, шарқдан Қундуз, жануби-шарқдан Саманган, Сарупул вилоятлари билан чегарадош. Ҳудуди 16 840 км2. Вилоят ҳудудининг деярли ярми тоғли ёки ярим тоғли (48,7%), ҳудудининг ярми (50,2%) эса текисликлардан иборат.[6].
Тарихи
Қадимда бу ерда Бақтрия давлатининг марказий қисми жойлашган. Шунингдек, Бақтрия-Марғиёна археологик мажмуасининг бир қисми ҳам Балх вилояти ҳудудига жойлаштирилган. Баъзи олимларнинг фикрига кўра, Бақтрия ҳинд-эвропа қабилаларининг ватани бўлган, уларнинг баъзилари кейинчалик шимолга, ғарбга ва жанубий-шарқга кўчиб кетган. Аҳамонийлар салтанати даврида вилоятнинг ҳозирги ҳудуди Бақтрия сатраплиги таркибига кирган. Айнан шу ҳудуд таркибида пайғамбар Зардуштнинг туғилган жойи ва Авестонинг асосий қисми ёзилган жой кўрсатилган.
Милоддан аввалги ИВ асрда бу вилоят ҳудуди Салавкийлар империяси таркибига, кейинроқ эса Юнон-Бақтрия подшолиги таркибига киради. Милоддан аввалги И-В асрларда вилоят ҳудуди В асрнинг иккинчи ярмида Кушонлар подшолиги таркибига киради. ВИ ва ХИ асрларда Сосонийлар,Ғазнавийлар ва Эфталитлар давлати ҳудудига айланади. Кейинги асрларда Балх ҳудуди Умавийлар халифалиги, Аббосийлар халифалиги таркибига кирган Саффорийлар амирлиги, Ғурийлар султонлиги, Хоразмшоҳлар давлати ва Сафавийлар салтанати таркибига кирган.
1747-йилдан Балх ҳудуди Афғон хонликлари таркибига кирган Дурронийлар давлати таркибида янги ташкил этилган. 1823-1926-йилларда Британия империясининг протекторатининг бир қисми — Афғонистон Амирлиги таркибига киради. 1926-1973-йилларда Афғонистон қироллигининг вилоятларидан бирига айланади. Сўнгра Афғонистон Демократик Республикаси даврида (1978-1990) Балх вилояти Совет қўшинларининг тўпланиши учун базалардан бирига айланди. 1990-йилларнинг ўрталарига қадар вилоят „ Афғонистон Исломий давлати“ ва мужоҳидлар томонидан назорат қилинган, кейинчалик Толибон деб тан олинмаган Афғонистон Ислом Амирлиги давлати ҳудудига айланган (1996-2001). Кейинчалик вилоят Аҳмадшоҳ Масъуд ва Абдул-Рашид Дўстум бошчилигидаги Шимолий алянс қўшинлари томонидан Толибондан озод қилинган. Ҳозиргача вилоят Афғонистоннинг бир қисми ҳисобланади.
Иқтисодиёти
Афғонистоннинг бошқа ҳудудларида бўлгани каби, қишлоқ хўжалиги Балх иқтисодиётида муҳим ўрин тутади[7]. Балх ўзининг энг ширин қовун ва узумлари билан машҳур[8]. Қўштепа канали қуриб битказилгандан сўнг яқин келажакда вилоятда қишлоқ хўжалигида катта юксалиш кузатилиши кутилмоқда, бу „Балх, Жўзжон ва Фарёб вилоятларида 500 минг гектар ерни суғориш имконини беради“[9]. Бу Балх иқтисодиётини сезиларли даражада оширади ва вилоятга Афғонистоннинг бошқа ҳудудларидан ишлаш мақсадида келувчилар сонини кўпайтиради.
Шунингдек, қоракўлчилик вилоят иқтисодиётида салмоқли улушга эга. Саноат жуда кам ривожланган ва биринчи навбатда кичик ҳажмларда нефт ва табиий газ қазиб олиш бўйича кичик корхоналари бор. Мозори-Шариф шаҳрида Ҳиндистон, Покистон ва Ўзбекистон консулликлари фаолият юритмоқда.
Афғонистондаги барча йирик банклар, масалан, Да Афғонистон банки (Афғонистон Марказий банки) бошқармаси, Афғонистон Миллий Банки, Неw Кабул Банк, Азизий Банк ва бошқа тижорат банкларининг банк офислари мавжуд.
Кончилик
2018-йилнинг 5-октябр куни Вашингтон шаҳрида афғон расмийлари Cентар инвестиция гуруҳи ва унинг Афған Голд анд Минералс Cо. операцион компанияси ўртасида кончилик саноатига 56 миллион долларлик сармоя киритишни назарда тутувчи 30 йиллик шартнома имзолаган эди[10].
Соғлиқни сақлаш тизими
Тоза ичимлик суви билан таъминланган уй хўжаликларининг улуши 2005-йилдаги 8 фоиздан 2011-йилда 15 фоизгача кўтарилди[11]. Малакали туғруқхона ходимлари иштирок этган туғилишлар улуши 2005-йилдаги 0% дан 2011-йилда 20% гача ўсди. 2018-йилда Доктор Халилулло Ҳикматий Соғлиқни сақлаш бўйича директор этиб тайинланди, шундан сўнг соғлиқни сақлаш соҳасида ижобий ўзгаришлар рўй берди[11].
Таълим тизими
Умумий саводхонлик даражаси (6 ёшдан катталар) 2005-йилдаги 12% дан 2011-йилда 23% га ошди[11]. Умумий соф рўйхатга олиш даражаси (6-13 ёш) 2005-йилдаги 22% дан 2011-йилда 46% гача кўтарилди[11].
Балх вилоятида ўрта мактаблардан ташқари олтита олий ўқув юрти мавжуд бўлиб, улар Мозори Шариф шаҳрида жойлашган. Булар: Балх университети (Афғонистондаги учинчи йирик университет), Ариана университети, Садат университети, Мавлоно университети, Тож университетларидир. Вилоятда мактаблар етарли эмаслиги сабабли аҳолининг фақат бир қисми саводли.
Аҳолиси
2020-йил ҳолатига кўра, вилоят нуфуси тахминан 1 509 183 бўлиб[3], у кўп миллатли ва асосан Туркийзабон (63% О'збек, 20% ҳазора) аҳолидир.
АҚШнинг Денгиз аспирантураси мактаби (Навал Постградуате Счоол) маълумотларига кўра[12]:
Балх этник жиҳатдан хилма-хил, жумладан, тожиклар, ҳазоралар, пуштунлар, афғон араблари, ўзбеклар, туркманлар ва сунний ҳазора жамоалари (кавшилар) истиқомат қилади.
Жаҳон озиқ-овқат дастурига кўра[6]:
Балх аҳолисининг қарийб 66 фоизи қишлоқ туманларида, 34 фоизи эса шаҳарларда истиқомат қилади. Аҳолининг қарийб 51 фоизини эркаклар ва 49 фоизини аёллар ташкил қилади. Балх вилоятида яшовчи асосий этник гуруҳлар тожиклар ва пуштунлар, ундан кейин ўзбеклар, ҳазоралар, туркманлар, араблар ва балужлар. Дари тилида аҳолининг 50% га яқини ва қишлоқларнинг 58% и гапиради. Аҳолининг 27% ни ташкил қилувчи 266 қишлоқда кўпчилик сўзлашадиган иккинчи энг кўп тил бўлган пушту тили бўлса, ундан кейинги ўринларда туркман (11,9%) ва ўзбек (10,7%) тилларидир.
Маъмурий-ҳудудий бўлиниши
Балх вилояти 15 та туманга бўлинади[2]
| Туман номи | Маркази | Аҳолиси[13] | Ҳудуди[14] |
|---|---|---|---|
| Мозори-Шариф шаҳри | 500,207 | ||
| Балх | 138,594 | ||
| Чорбулоқ | 93,138 | ||
| Чоркент | 51,098 | ||
| Чимтол | 105,441 | ||
| Давлатобод | 121,247 | ||
| Диҳдади | 77,593 | ||
| Калдар | 22,980 | ||
| Хулм | 84,866 | ||
| Кишинди | 55,964 | ||
| Мармул | 13,112 | ||
| Наҳри Шоҳи | 51,639 | ||
| Шолгара | 131,607 | ||
| Шўртепа | 45,556 | ||
| Зари | 50,422 |
Транспорт тизими
Балх вилояти кўпинча Афғонистоннинг шимолий дарвозаси деб аталади, чунки айнан шу вилоят Ўзбекистон билан чегарадош (Амударё бўйлаб афғон-ўзбек чегараси билан) ва айнан шу вилоятда Ҳайратон дўстлик кўприги жойлашган, бу Афғонистонни Ўзбекистон ва бутун Марказий Осиё билан автомобил ва темир йўл орқали боғлайди.
Вилоятда энг ривожланган транспорт тури автомобил транспорти ҳисобланади. Вилоятга темир йўл транспорти фақат 2010-йилда Мозори-Шариф шаҳрини Ҳайратон кўпригига, сўнгра Ўзбекистоннинг Термиз шаҳрига темир йўл орқали улангандан кейингина етиб борди. Вилоятда темир йўл қурувчи ва бошқарувчиси — " Ўзбекистон темир йўллари " аксиядорлик жамияти ҳисобланади. Темир йўл бутун вилоят учун муҳим, чунки юкнинг катта қисми Ўзбекистондан поездларда олиб келинади.
Маданият ва спорти
Балх вилояти Афғонистоннинг маданий жиҳатдан энг ривожланган вилоятларидан биридир. Афғонистоннинг бошқа шимолий ва ғарбий вилоятларида бўлгани каби бу ерда ҳам Наврўз, асосан, форслар истиқомат қиладиган шарқий ва жанубий вилоятлардан фарқли ўлароқ, кенг миқёсда нишонланади. Балх вилояти анъанавий халқ ўйинлари кўпкари (Афғонистонда бўзкаши ҳам дейилади) ва от билан ўйнайдиган бошқа ўйинларнинг марказларидан биридир. Вилоятда курашнинг ҳар хил турлари, хусусан, қуштий (паҳлавоний) ва кураш ҳам кенг тарқалган.
Бироқ, сўнгги 50 йил ичида ва ҳозир футбол энг оммабоп спорт турига айланди, натижада Мозори-Шарифнинг Семурғ Элбурс жамоаси Афғонистон Премер лигасида иккинчи ўринни эгаллади[15] ва миллий терма жамоага бир қатор номзодларни етказиб берди.
Таниқли одамлари
- Абдулғани Ғани — сиёсатчи;
- Муҳаммад Забиҳулло — советларга қаршилик кўрсатиш етакчиси;
- Румий — форс шоири;
- Исмоил Сомоний — Сомонийлар давлати асосчиси;
- Равшанак — Александрнинг хотини, юнон маликаси;
- Ибн Сино — қомусий олим;
- Ато Муҳаммад Нур — сиёсатчи, Балх вилояти собиқ ҳокими;
- Робия Балхий — форс шоираси;
- Абдулали Мозорий — ҳазоралар ҳарбий етакчиси;
- Вазир Акбархон — афғон шаҳзодаси;
- Абдураҳмон — афғон амири.
Яна қаранг
- Балх (Афғонистон шимолидаги шаҳар)
- Афғонистон вилоятлари
- Бақтрия
Манбалар
- ↑ „د نږدې شلو ولایاتو لپاره نوي والیان او امنیې قوماندانان وټاکل شول“ (2021-йил 7-ноябр). 2021-йил 25-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 30-июн.
- ↑ 2,0 2,1 „Сеттлед Популатион оф Балкҳ провинcе бй Cивил Дивисион, Урбан, Рурал анд Сех-2012-13“. Исламиc Републиc оф Афгҳанистан, Cентрал Статистиcс Организатион. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 7-сентябр.
- ↑ 3,0 3,1 „Эстиматед Популатион оф Афгҳанистан 2020-21“. Исламиc Републиc оф Афгҳанистан, Натионал Статистиcс анд Информатион Аутҳоритй. 2020-йил 3-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 6-июн.
- ↑ Балкҳ энтрй Британниcа Онлинеда.
- ↑ "Кҳурасан", Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Ислам, 55-бет.. Брилл, 1967. Қаралди: 2010-йил 22-октябр.
- ↑ 6,0 6,1 „Балкҳ“. Wорлд Фоод Программе. 2013-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Боунтифул Ҳарвесц Аттраcт Фармерс то Неw Ҳортиcултурал Сйстем“. Тҳе Wорлд Банк (2015-йил 14-сентябр). Қаралди: 2022-йил 9-август.
- ↑ „Балкҳ мелон йиэлд уп бут приcес доwн тҳис еар“. Пажҳwок Афгҳан Неwс (2022-йил 19-июл). Қаралди: 2022-йил 9-август.
- ↑ „Қуш Тепа Cанал то бе cомплетед бефоре счедулед дате“. Пажҳwок Афгҳан Неwс (2022-йил 9-август). Қаралди: 2022-йил 9-август.
- ↑ Маcкензиэ, Жамес; Қадир Седиқи, Абдул „Афгҳанистан сигнс мажор мининг деалс ин девелопмент пуш“. реутерс.cом. Реутерс (2018-йил 7-октябр). Қаралди: 2020-йил 30-июн.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 Арчиве, Cивил Милитарй Фусион Cентре, ҳттпс://www.cимиcwеб.орг/АфгҳанистанПровинcиалМап/Пагес/СареПул.аспх (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-05-31 санасида архивланган)
- ↑ „Балкҳ Провинcе“. Програм фор Cултуре & Cонфлиcт Студиэс. Денгиз аспирантураси мактаби. 2012-йил 29-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 16-июн.
- ↑ „Эстиматед Популатион оф Афгҳанистан 2021-22“. Натионал Статистиc анд Информатион Аутҳоритй (НСИА) (2021-йил 1-апрел). 2021-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 21-июн.
- ↑ Афгҳанистан Геограпҳиc & Тҳематиc Лаерс
- ↑ „Симоргҳ Алборз“ (2012-йил 28-август). Қаралди: 2013-йил 8-июл.