Ziyosfera

Bandi Qaysar

Банди Қайсар (форсча: بند قیصر, „Қайсар тўғони“‎‎), Пули Қайсар („Қайсар кўприги“), Валериан кўприги ёки Шодирвон – Эроннинг Хузистон устони, Шуштар шаҳридаги қадимий аркали кўприк ва мамлакатда биринчи бўлиб тўғон билан бирлаштирилган кўприк[1]. Милодий 3-асрда сосонийлар томонидан Рим ҳарбий асирларидан ишчи кучи сифатида фойдаланган ҳолда қурилган[2]. Банди Қайсар Рим кўприги ва Рим тўғони дизайнининг энг шарқий намунасидир[3]. Унинг икки мақсадли дизайни Эрон қурилиш муҳандислигига катта таъсир кўрсатган ва Сосонийларнинг сувни бошқариш усулларини ишлаб чиқишда муҳим рол ўйнаган[4].

Банди Қайсар

Тўғон кўприги қолдиқлари
Координаталар 32°03′14″Н 48°50′55″Э / 32.0538°Н 48.8485°Э / 32.0538; 48.8485
Қуввати Сосоний йўли Пасаргада−Ктесифон
Устидан ўтган Қарун дарёси
Маҳаллий Шуштар, Эрон
Бошқа ном(лар) Пули Қайсар, Валериан кўприги, Шодирвон
Хусусиятлари
Дизайни Кўприк устки тузилишига эга бўлган тўсиқ
Хом-ашё Қумтош, Рим бетони
Умумий узунлик Тах. 500 м
Узунлик оралиғи 9 м
Оралиқлар Но. 40+

Эроннинг энг тез оқар дарёси бўлган Қарун устидаги тахминан 500 м узунликдаги тўғон Шуштар тарихий гидравлика тизимининг (سازه‌های آبی شوشتر) асосий структураси бўлиб, қишлоқ хўжалиги ҳосилдорлигида муҳим рол ўйнаган[5]. Аркали устки иншоот Пасаргада ва Сосонийлар пойтахти Ктесифон ўртасидаги муҳим йўл бўйлаб ўтган[6]. Ислом даврида қайта-қайта таъмирланган[7] тўғон кўприги 19-аср охиригача фойдаланилган[8]. 2009-йилда у ЮНЕСКО томонидан Эроннинг 10-жаҳон мероси обекти сифатида Жаҳон мероси рўйхатига киритилган[9].

Тарихи

Форс анъаналарига кўра, Банди Қайсар Эдесса жангида мағлубиятга учраган (260) ва сосонийлар ҳукмдори Шопур И томонидан бутун қўшини билан асирга олинган Рим императори Валериан (253–260 й.) шарафига номланган. Рим муҳандислик корпусини ўз ичига олган 70 000 кишигача бўлган бу улкан ишчи кучи ғолиблар томонидан Эрон жануби-ғарбий қисмидаги муҳим қишлоқ хўжалиги маркази бўлган Шуштардаги қурилиш ишларига жалб қилинган[10]. Умумий 150 000 гектар экин майдонларига хизмат кўрсатиш учун римликлар учта иншоот қуришга киришдилар: Аби Гаргар деб номланган канал ва сув оқимини бошқарадиган Банди Қайсар ва Қарун дарёсининг сунъий сув оқимига қуйиладиган Банди Мизан тўғонлари[11][А. 1].

Бу тарих 9-10-асрларда мусулмон тарихчилари Табарий ва Масъудийлар томонидан баён қилинган[12]. Гарчи уларнинг римликлар ёзган тарихга кўр-кўрона ишониб бўлмаса-да, римликларнинг тарихий мавжудлигини замонавий маҳаллий номлар, масалан, яқин атрофдаги қишлоқ учун „Роумисчган“ ва лур қабиласи „Румиан“ тасдиқлайди[6]. Бундан ташқари, кимхоб ишлаб чиқариш ва бир қанча машҳур урф-одатлар каби бир қатор маҳаллий ҳунарларнинг келиб чиқиши римлик кўчманчилар билан боғлиқ[12].

Шуштардаги тўғон кўприги сосонийларнинг Пасаргада ва Ктесифон марказлари ўртасидаги муҳим йўл бўйида жойлашган эди[12]. Бу йўлда яна иккита Сосоний тўғон кўприги, Керхе бўйлаб Пайи пул ва Аби Диз устидаги Дизпулда жойлашган кўприклар ҳам Рим ҳарбий асирларининг замонавий иши ҳисобланади. Ҳар иккиси ҳам маҳаллий архитектурага мутлақо ёт бўлган оҳак билан боғланган Рим тошини кўрсатади[13].

Рим мисолида кўприк устки иншоотининг тўғон лойиҳасига интеграциялашуви Эрон гидротехникасининг стандарт амалиётига айланди, у тахминан эрамизнинг 1000-йилларигача давом этди ва у Шерозда ҳали ҳам мавжуд Банди Амир билан якунланди[14].

Қурилиши

Шуштар Эроннинг энг тез оқар дарёси бўлган Қарун устидаги қояли платода жойлашган. Сосонийлар томонидан шаҳар ва унинг кенг суғориладиган ички ҳудуди учун сувни йўналтириш учун қурилган дастлабки тўғон тўғри ишламади[15]. Рим ишчи кучи келгандан сўнг кучга кирган суғориш схемаси учта босқични ўз ичига олди: Биринчидан, дарё Аби Гаргарга йўналтирилди, бу тўғон қурилиш майдончасининг юқори оқимидаги нуқтада Қарун дарёсидан чиқиб, 50 км жанубда тўғонда асосий дарёга қайта қўшилади; у ҳосил қилган орол Мианаб („Жаннат“) ўзининг боғ плантациялари билан машҳур[16].

Сўнгра қуриган дарё ўзанининг бўйлаб Банди Қайсар қурилган бўлиб, унинг пойдевори қумтошнинг қаттиқ қатламларини излаш учун айланма йўлни босиб ўтган[17]. Сув тепадан доимий равишда оқиб ўтганлиги сабабли, гидротехник иншоот тўғон эмас, балки сув ўтказгич таърифига мос келади[8]. Кўтарилган сув сатҳининг ҳисоб-китоблари бир неча футдан[15] 7-10 м гача[18], лекин катта эҳтимол билан 3-4 м оралиғида бўлган, бу икки қирғоқдаги суғориш ўтказгичларини қурғоқчилик мавсумида сув билан таъминлаш учун етарли эди[7]. Ўзининг камтарона баландлигига қарамай, аркали устки иншоотни ўрнатиш учун тўсиқ девори анча қалин (9–10 м) эди[19].

Тўсиқ тепасида дастлаб камида қирқта арка билан мустаҳкамланган йўл унинг бутун узунлиги бўйлаб 500 м атрофида бўлган[7]. Ҳозирги иншоотда, тўғрироғи унинг қолдиқларида кўзга кўринадиган устунлик қилувчи учли арклар ислом даврида амалга оширилган кўплаб реконструксия ва таъмирлаш ишларидан далолат беради[20]. Пули Қайсарнинг одатда аниқ кенглиги 6,6 дан 9 м гача бўлган[7].

Оқимнинг юқори томонида қирралар билан ҳимояланган тиргаклар тўртбурчаклар шаклида бўлиб, баланд сув йўллари билан тешилган; уларнинг қалинлиги 5 дан 6,4 м гача бўлгани сув йўлини деярли ярмига чеклаб қўйган[7]. Таққослаш учун, империя ҳудудида жойлашган Рим кўприкларининг устун қалинлиги одатда кўприк узунлигининг тўртдан бир қисмини ташкил қилади ва максимал учдан биридан ошмаган[21].

Пирс ва пойдеворнинг қопламаси оҳак билан боғланган ва темир қисқичлар билан бирлаштирилган кесилган қумтош блокларидан иборат; ички қисм Рим бетони билан тўлдирилган[22], бу қурилиш техникаси Пай пул кўпригида ҳам кузатилган[6]. Дарёнинг юқори қисмида дарё ўзагига катта тош плиталар ётқизилган, эҳтимол оқим тўғон пойдеворини бузмаслиги учун[23]. Тўғоннинг собиқ форсча номи „Шодирвон“ бу бетон номидан олинган[12].

Ниҳоят, Аби Гаргар каналига сув оқимини назорат қилиш учун яна бир кичикроқ тўсиқ, Банди Мизан, қурилиши Рим асарларидан кейинроқ бўлиши мумкин, оқимнинг юқори қисмида қурилган[24]. Қадимги Шуштар гидротехника мажмуасини қуриш учун Рим ишчи кучига сарфланган вақт ҳар хил маълумотларга кўра, уч йилдан етти йилгача бўлган[25].

Бу жой ЮНЕСКО томонидан „ижодий даҳоликнинг дурдона асари“ деб аталган[9]. Гидротехника ишлари билан бир қаторда у Селастел қал’аси ва сув сатҳини ўлчаш учун минора, шунингдек, бир қатор сув тегирмонларини ўз ичига олади[9].

Галерея

Эслатмалар

  1. ↑ Икки баражнинг номлари Смит (1971) ва Ходж (1992 ва 2000) томонидан чалкашиб кетган. ЎКоннор (1993) ҳам Аби Гаргар шохчасидаги Банди Қайсарни нотўғри аниқлаган.

Манбалар

  1. ↑ Вогел 1987, с. 50
  2. ↑ Смитҳ 1971, сс. 56–61; Счниттер 1978, с. 32; Клеисс 1983, с. 106; Вогел 1987, с. 50; Ҳартунг & Курос 1987, с. 232; Ҳодге 1992, с. 85; О'Cоннор 1993, с. 130; Ҳуфф 2010; Крамерс 2010
  3. ↑ Счниттер 1978, с. 28, фиг. 7
  4. ↑ Импаcт он cивил энгинеэринг: Ҳуфф 2010; он wатер манагемент: Смитҳ 1971, сс. 60ф.
  5. ↑ Ленгтҳ: Ҳодге 1992, с. 85; Ҳодге 2000, сс. 337ф.; эхтенсиве ирригатион сйстем: О'Cоннор 1993, с. 130
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Ҳартунг & Курос 1987, с. 232
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Ҳартунг & Курос 1987, с. 246
  8. ↑ 8,0 8,1 Ҳодге 1992, с. 85; Ҳодге 2000, сс. 337ф.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Шуштар Ҳисториcал Ҳйдраулиc Сйстем, УНЕСCО, ретриэвед он 1 Май 2010
  10. ↑ Вогел 1987, с. 50; энгинеэрс: Клеисс 1983, с. 106
  11. ↑ Смитҳ 1971, с. 58; ҳеcтарес: О'Cоннор 1993, с. 130
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 Крамерс 2010
  13. ↑ Роман масонрй: Ҳартунг & Курос 1987, сс. 232, 238, фиг. 13, 249; Ираниан нон-усе: Чаумонт 1964, с. 170, фн. 3
  14. ↑ Смитҳ 1971, сс. 60ф.; Вогел 1987, с. 50
  15. ↑ 15,0 15,1 Смитҳ 1971, сс. 57ф.
  16. ↑ Смитҳ 1971, с. 58; ленгтҳ: Ҳартунг & Курос 1987, с. 246; орчардс: Шуштар Ҳисториcал Ҳйдраулиc Сйстем, УНЕСCО, ретриэвед он 1 Май 2010
  17. ↑ Смитҳ 1971, сс. 57фф.; сандстоне: Ҳартунг & Курос 1987, с. 232
  18. ↑ О'Cоннор 1993, с. 130
  19. ↑ 30–40 феэт: Смитҳ 1971, сс. 57фф.
  20. ↑ Реcонструcтед арчес: Смитҳ 1971, сс. 112–113, плате 17; отҳер репаирс: Ҳартунг & Курос 1987, с. 246
  21. ↑ О'Cоннор 1993, с. 164
  22. ↑ Смитҳ 1971, сс. 57фф.; Ҳартунг & Курос 1987, с. 232
  23. ↑ Смитҳ 1971, сс. 57фф.; слабс: Крамерс 2010
  24. ↑ Ҳартунг & Курос 1987, с. 247ф.
  25. ↑ Смитҳ 1971, сс. 57фф.

Адабиётлар

  • Чаумонт, М.-Л. (1964), „Лес Сассанидес эт ла чристианисатион де л'Эмпире ираниэн ау ИИИэ сиècле де нотре èре“, Ревуэ де л'ҳистоире дес религионс, 165 (2): 165–202 (170), дои:10.3406/рҳр.1964.8015
  • Ҳартунг, Фритз; Курос, Гҳ. Р. (1987), „Ҳисторисче Талсперрен им Иран“, ин Гарбречт, Гüнтҳер (муҳ.), Ҳисторисче Талсперрен, 1-жилд, Стуттгарт: Верлаг Конрад Wиттwер, 221–274-бет, ИСБН 3-87919-145-Х
  • Ҳодге, А. Тревор (1992), Роман Ақуэдуcц & Wатер Супплй, Лондон: Дуcкwортҳ, 85-бет, ИСБН 0-7156-2194-7
  • Ҳодге, А. Тревор (2000), „Ресервоирс анд Дамс“, ин Wикандер, Öржан (муҳ.), Ҳандбоок оф Анcиэнт Wатер Течнологй, Течнологй анд Чанге ин Ҳисторй, 2-жилд, Леиден: Брилл, 331–339 (337ф.)-бет, ИСБН 90-04-11123-9
  • Ҳуфф, Диэтрич (2010), „Бридгес. Пре-Исламиc Бридгес“, ин Яршатер, Эҳсан (муҳ.), Энcйcлопæдиа Ираниcа Онлине
  • Клеисс, Wолфрам (1983), „Брücкенконструктионен ин Иран“, Арчитеcтура, 13: 105–112 (106)
  • Крамерс, Ж. Ҳ. (2010), „Шуштар“, ин Беарман, П. (муҳ.), Ислом энсиклопедияси (2нд-нашр), Брилл Онлине
  • О'Cоннор, Cолин (1993), Роман Бридгес, Cамбридге Университй Пресс, 130 (Но. Э42)-бет, ИСБН 0-521-39326-4
  • Счниттер, Никлаус (1978), „Рöмисче Талсперрен“, Антике Wелт, 8 (2): 25–32 (32)
  • Смитҳ, Норман (1971), А Ҳисторй оф Дамс, Лондон: Петер Давиэс, 56–61-бет, ИСБН 0-432-15090-0
  • Вогел, Алехиус (1987), „Диэ ҳисторисче Энтwиcклунг дер Геwичцмауэр“, ин Гарбречт, Гüнтҳер (муҳ.), Ҳисторисче Талсперрен, 1-жилд, Стуттгарт: Верлаг Конрад Wиттwер, 47–56 (50)-бет, ИСБН 3-87919-145-Х
  • Галлиаззо, Витторио (1995), И понти романи, 1-жилд, Тревисо: Эдизиони Cанова, 89–90-бет, ИСБН 88-85066-66-6

Ҳаволалар

Викиомборда „Банди Қайсар“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Bandi_Qaysar" dan olindi