Bank run
Банк рун ёки банкка ҳужум — бу банк мижозларининг катта қисми банк яқин келажакда фаолиятини тўхтатиши ёки молиявий жиҳатдан қулашидан хавотир олиб, ўз маблағларини бир вақтнинг ўзида банкдан ечиб олишга ҳаракат қилиши ҳолатидир.[1] Бошқача айтганда, фраксион резерв банк тизими шароитида (унда банклар одатда активларининг фақат кичик қисмини нақд пул сифатида сақлайди), кўплаб мижозлар молиявий муассаса тўловга қодир эмас (инсолвент) ёки шундай ҳолатга тушиб қолиши мумкин, деган ишонч билан омонат ҳисобварақларидан нақд пулни бирданига ечиб олишади.
Агар маблағлар бошқа молиявий институтга ўтказилса, бу ҳолат капитал оқиб чиқиши (cапитал флигҳт) сифатида ҳам тавсифланиши мумкин. Банкка ҳужум жараёни давом этар экан, у ўз-ўзини амалга оширувчи башоратга айланиши мумкин: кўпроқ одам пулини ечиб олгани сайин, банкнинг дефолт эҳтимоли ортади ва бу яна кўпроқ пул ечиб олишни келтириб чиқаради. Натижада банк нақд пул захирасидан бутунлай маҳрум бўлиб, тўсатдан банкротликка юз тутиши мумкин.
Банкка ҳужумга қарши чоралар сифатида банклар:
- бошқа банклардан ёки марказий банкдан қўшимча нақд пул жалб қилиши;
- мижозлар ечиб олиши мумкин бўлган пул миқдорини чеклаши;
- нақд пул етказиб беришни тезкор ташкил қилиши;
- юқори фоизли муддатли омонатларни рағбатлантириши;
- ёки омонатларни ечиб олишни вақтинча тўхтатиб қўйиши мумкин.
Банк паникаси
Банк паникаси ёки банк тизими инқирози — бу бир вақтнинг ўзида кўплаб банкларда банкка ҳужумлар юз берадиган молиявий инқироздир. Тизимли банк инқирози эса мамлакатдаги банк капиталининг барчаси ёки деярли барчаси йўқолиб кетадиган ҳолат бўлиб, у жиддий иқтисодий оқибатларга олиб келади.[2]
Бундай ҳолатда ички банк тизими фалаж ҳолатга тушади, натижада бизнес ва исте’молчилар капиталга етарли даражада эга бўла олмайди ва узоқ давом этувчи иқтисодий рецессия юзага келади.[3] АҚШ Федерал Резерв тизимининг собиқ раиси Бен Бернанке фикрига кўра, Буюк Депрессия Федерал Резерв тизимининг дефляцияни олдини ололмагани сабабли юзага келган [4] ва иқтисодий зарарларнинг катта қисми бевосита банкка ҳужумлар билан боғлиқ бўлган.[4]
1970–2007 йилларда юз берган йирик тизимли банк инқирозларида:
- давлатнинг фискал харажатлари ўртача ЙАИМнинг 13 % ини;
- иқтисодий ишлаб чиқариш йўқотишлари эса ЙАИМнинг 20 % ини ташкил қилган.[5]
Тархи
Банкка ҳужумлар тарихан кредит кенгайиши ва ундан кейинги қисқариш даврларининг бир қисми сифатида юзага келган.[6]
- ХВИ асрдан бошлаб Англияда олтин усталари (голдсмитҳ банкерс) томонидан чиқарилган мажбурият қоғозлари ёмон ҳосиллар сабабли банкротликларга олиб келган.
- Нидерландиядаги лола пуфаги (1634–1637),
- Буюк Британиядаги Жанубий денгиз пуфаги (1717–1719),
- Франсиядаги Миссиссиппи компанияси инқирози (1717–1720),
- Наполеондан кейинги депрессия (1815–1830),
- ва Буюк Депрессия (1929–1939) банкка ҳужумлар билан чамбарчас боғлиқ бўлган.[7]
АҚШ тажрибаси
АҚШдаги кўплаб иқтисодий пасайишлар банк паникалари билан боғлиқ бўлган. 1929–1933 йилларда бир нечта ҳудудларда банкларга ҳужумлар содир бўлган.[8] Канадада эса шу даврда банкка ҳужумлар кузатилмаган, бунга сабаб — банк тизимидаги қат’ийроқ тартибга солиш эди.[9] Милтон Фридман ва Анна Шварц фикрига кўра, 1930-йиллардаги банкка ҳужумлар банкларни кредитларни мажбурий тугатишга мажбур қилган ва бу пул массасининг қисқаришига олиб келган.[10]
Банкка кибер ҳужум (Cйбер рун)
Банкка кибер ҳужум — бу банкнинг рақамли инфратузилмасига киберҳужум натижасида омонатчиларнинг тезкор ва оммавий равишда маблағларини ечиб олиши ҳолатидир.[11]
2023-йил март ойида Силиcон Валлей Банк мижозлари бир кун ичида 42 миллиард АҚШ долларини ечиб олган.[12]
2025-йил июн ойида Эроннинг Банк Сепаҳ банкига киберҳужум уюштирилиши натижасида банкоматлар ва тўлов тизимлари ишдан чиққан, бу эса классик банкка ҳужумга сабаб бўлган.[13]
Бадиий асарларда
Банкка ҳужумлар кўплаб адабиёт ва филмларда тасвирланган, жумладан:
- Америcан Маднесс (1932),
- Ит’с а Wондерфул Лифе (1946),
- Марй Поппинс (1964),
- Тҳе Симпсонс сериалидаги “Тҳе ПТА Дисбандс” қисми.
Манбалар
- ↑ Диамонд, Д. W. (2007). "Банкс анд лиқуидитй cреатион: а симпле эхпоситион оф тҳе Диамонд-Дйбвиг модел". Федерал Ресерве Банк оф Ричмонд Эcономиc Қуартерлй 93 (2): 189–200. Арчивед фром тҳе оригинал он 2012-05-13. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20120513200015/ҳттп://www.рич.фрб.орг/публиcатионс/ресеарч/эcономиc_қуартерлй/2007/спринг/пдф/диамонд.пдф. Қаралди: 2008-10-17.Банк рун]]
- ↑ Лаэвен, Л.; Валенcиа, Ф. (2008). Сйстемиc банкинг cрисес: а неw датабасе (ИМФ Wоркинг Папер). ИМФ WП/08/224. Интернатионал Монетарй Фунд. ҳттп://имф.орг/эхтернал/пубс/фт/wп/2008/wп08224.пдф. Қаралди: 29 Септембер 2008.
- ↑ Wиcкер, Э.. Тҳе Банкинг Паниcс оф тҳе Греат Депрессион. Cамбридге Университй Пресс, 1996. ИСБН 978-0-521-66346-5.
- ↑ „Ремаркс бй Говернор Бен С. Бернанке Ат тҳе Cонференcе то Ҳонор Милтон Фриэдман, Университй оф Чиcаго, Чиcаго, Иллиноис“. Федералресерве.гов (2002-йил 8-ноябр).
- ↑ Лаэвен, Л.; Валенcиа, Ф. (2008). Сйстемиc банкинг cрисес: а неw датабасе (ИМФ Wоркинг Папер). ИМФ WП/08/224. Интернатионал Монетарй Фунд. ҳттп://имф.орг/эхтернал/пубс/фт/wп/2008/wп08224.пдф. Қаралди: 29 Септембер 2008.
- ↑ Гросс, Давид М.. 99 Таcтиcс оф Суccессфул Тах Ресистанcе Cампаигнс. Пиcкет Лине Пресс, 2014 — 176-бет. ИСБН 978-1490572741.
- ↑ Гросс, Давид М.. 99 Таcтиcс оф Суccессфул Тах Ресистанcе Cампаигнс. Пиcкет Лине Пресс, 2014 — 176-бет. ИСБН 978-1490572741.
- ↑ Wиcкер, Э.. Тҳе Банкинг Паниcс оф тҳе Греат Депрессион. Cамбридге Университй Пресс, 1996. ИСБН 978-0-521-66346-5.
- ↑ Соwелл, Тҳомас. Тҳе Ҳоусинг Боом анд Буст, Ревисед, Басиc Боокс, 2010. ИСБН 978-0465019861.
- ↑ Гросс, Давид М.. 99 Таcтиcс оф Суccессфул Тах Ресистанcе Cампаигнс. Пиcкет Лине Пресс, 2014 — 176-бет. ИСБН 978-1490572741.
- ↑ Дуффиэ, Даррелл; Ёунгер, Жошуа „Cйбер Рунс“. Броокингс Университй (2019-йил 1-июн). Қаралди: 2025-йил 31-июл.
- ↑ Дуффиэ, Даррелл; Ёунгер, Жошуа „Cйбер Рунс“. Броокингс Университй (2019-йил 1-июн). Қаралди: 2025-йил 31-июл.
- ↑ Гросс, Давид М.. 99 Таcтиcс оф Суccессфул Тах Ресистанcе Cампаигнс. Пиcкет Лине Пресс, 2014 — 176-бет. ИСБН 978-1490572741.