Ziyosfera

Banu Hilol

Арабистонда қабилаларнинг жойлашуви харитаси, милодий 600-йил.

Бану Ҳилол (арабча: بنو هلال‎‎) — Арабистон ярим оролининг Ҳижоз ва Нажд вилоятларидан 11-асрда Шимолий Африкага ҳижрат қилган араб қабилаларининг конфедерацияси. Кенг Нажд платосининг эгалари, улар, эҳтимол, (араб қабилалари учун) нисбатан кечроқ Исломни қабул қилганликлари ва Ироқ ва Сурия ўртасидаги чегара ҳудудларидаги ҳарбий юришлари ҳақидаги ҳикоялари туфайли машҳур обрўга эга эдилар. Улар 930 йилда Маккани талон-торож қилишда иштирок этганлар. Фотимийлар халифалиги Мисрни забт этиб, 969-йилда Қоҳирага асос солгач, улар жанубдаги исёнкор бадавийларни Шимолий Африкага (Ливия, Тунис ва Жазоир) жўнатишдан олдин уларни чеклашга шошилдилар.

Қабиланинг келиб чиқиши

Патрилинеал генеалогия жадвали.

Араб насабномачиларининг фикрича, Бану Ҳилол мудар қабилалари конфедерациясидан, хусусан, амир ибн Са-саа [1] дан бўлиниб чиққан. Ибн Халдун уларнинг икки она қабиласидан: ўзлари ва Бану Сулайм қабиласидан иборат бўлган насабномаларини тасвирлаб берган. Арабистонда улар Тоиф яқинидаги Ғазвонда яшаган, Бану Сулайм эса Қурайшнинг Ал-Яс бўлимидан бўлган қўшни Мадинага ташриф буюрган. Бану Ҳилол аслидак ўз қабилаларига бўлинган қавм бўлиб, улардан энг машҳурлари Атбаж, Риё, Жушам, Зугба, Ади, Курра ва Макиэл эди [2] .

Тарихи

10-асрда Бану Ҳилол ва Бану Сулайм қабилаларининг ҳижрати.

Уларнинг асл кўчманчилик жойи, шунингдек, қариндош қабилаларининг яшаш жойи Нежд ва Ҳижоз бўлиб, уларнинг исломгача бўлган даврдаги тарихи улар келиб чиққан қабилалар тарихи билан боғлиқдир [1]. Бану Ҳилол 630- йилги Ҳунайн жангигача Исломни қабул қилмаган, шунга қарамай 632- йилда Муҳаммад вафотидан кейин муртадларга қарши урушларда қатнашмаган [1]. Баъзан яйловлар ва сув ҳавзаларини қидириб Месопотамияга кўчиб ўтиб, улар бир асрдан кўпроқ вақт давомида Арабистонни вайрон қилган қарматийлар, шиа мазҳабларининг сиёсий иттифоқчиларига айланганлар. 970-йилларда Бану Ҳилол қабилалари ва Бану Сулайм қабилалари уларга эргашиб Сурияга бориб, улар билан бирга Мисрни эндигина босиб олган ва Сурияга илгарилаб бораётган Фотимийлар халифалигига қарши курашганлар [2] .

Мисрга миграция

Мусулмонлар истилолари даврида қабилалар ҳеч қандай рол ўйнамаган ва кўп қисми Наждда қолган [1]. Фақат 8-аср бошларида Бану Ҳилол (ва Бану Сулайм) қабилаларининг бир қисми Мисрга ҳижрат қилишди. Кўпчилик уларга эргашганлар, шунинг учун бу икки гуруҳ Мисрда кўпайиб кетдган [1]. Аббосийлар халифалиги даврида Бану Ҳилол ўзларининг исёнкорлиги ва жангарилиги билан машҳур бўлган [1].

Фотимийлар ва Қарматийлар ўртасидаги жанг натижасида 978-йилда фотимийлар қарматийлар устидан ҳал қилувчи жангда ғалабага эришганлар, шундан сўнг Фотимийлар халифаси Ал-Азиз Биллоҳ (975-996) Бану Ҳилол қабилалари ва Бану Сулайм қабилаларини кўчиришга мажбур қилган. Юқори Мисрда [1] [2]. Улар ўзаро курашни давом эттириб, унинг атрофидаги ҳудудларни вайрон қилишда давом этганликлари учун, уларга Нил дарёсининг ўнг қирғоғидаги чўлларни, шунингдек, умуман Юқори Миср ҳудудини тарк этиш тақиқланган эди .

Мағрибга кўчиш

1052 йилда Фотимийлар қабилаларга Ифриқияга бостириб киришни буюрганлар, Бану Ҳилол дастлаб Қуйи Мисрга кўчиб ўтди, кейин эса Мағрибга кўчиб ўтишни бошлаган ва уларнинг йўлидаги ҳамма нарсани вайрон қилган. Мисрни забт этгач, Қоҳирага асос солгандан кейин ўз ҳудудларини назорат қилиш айниқса қийин бўлган Фотимийлар зиридларни жазолаш мақсадида улардан иттифоқчи ва вассал сифатида фойдаланганлар. Бану Ҳилол ва Бану Сулайм жангчилари сони аёллар ва болаларни ҳисобга олмаганда 1051-1052 йилларда Ифриқияга борганлар сони 50 минг кишига етган. Баъзи маълумотларга кўра, ҳаммаси бўлиб, Абу Зайд ал-Ҳилолий Мағрибга 150 000 дан 300 000 гача арабларни олиб келган, улар маҳаллий аҳоли билан бирлашиб кетган ва улар билан ўзаро турмуш қуришган [3].

Ибн Халдуннинг сўзларига кўра, Бану Ҳилол уларнинг оилалари билан бирга Мағрибга келганларида йўлларидаги ҳамма нарсани супуриб ташлаган. Ал-Муизз ибн Бадис ўз қўшини билан араб бадавийлари босқинини тўхтатмоқчи бўлган, аммо Габес яқинидаги жангда мағлуб бўлган. Унинг пойтахти Кайруан яхши мустаҳкамланган ва беш йил давомида қаршилик кўрсатган, аммо охир-оқибат у ҳали ҳам қўлга олинган ва талон-торож қилинган. Бу бадавийлар Ифриқия бўйлаб тарқалишда давом этганлар, улар маҳаллий Бербер қабилалари устидан ғалаба қозонганидан сўнг ўрнашиб олганлар, улар охир-оқибат бўйсундирилди ва маҳаллий аҳолининг бир қисми ҳалок бўлди.

Ифриқия анархияга хиёнат қилди ва бироз вақт улар билан иттифоқ тузмоқчи бўлган Ҳаммадидлар ўзларини улардан ҳимоя қилишга мажбурладилар. Вайронкор босқинлар натижасида Бану Ҳилол Султон ал-Мансур бин ан-Носирдан (1089-1105) ҳосилнинг ярмини олди, бу эса 1104 йилда пойтахтини Кала шаҳридан Бежая шаҳрига кўчманчилар учун қийин бўлган тоғли ҳудуга кўчиришга мажбур қилган.

Қабилалар мустақил бўлгач, исломнинг шиа версиясидан воз кечгач, улар тезда зиридларни мағлуб этишди ва қўшни Ҳаммадидлар ва Зената сулолаларини жуда заифлаштирдилар. Уларнинг кириб келиши Мағрибнинг тил ва маданий араблашувида ва илгари деҳқончилик ҳукмрон бўлган ҳудудларда кўчманчиликнинг тарқалишида асосий омил бўлган . Ибн Халдун олдинлари бой ерлар Бану Ҳилол босқинчилари томонидан вайрон бўлиб, бутунлай қурғоқчил чўлга айланганини эслатиб, бу қабила ҳақида шундай ёзган эди: „Бу араблар ўзларининг ёввойи табиатлари туфайли талончилар ва вайрон қилувчилардир“, деб ёзади ва ваҳшийлик уларнинг табиатида бор дейди.

Бану Ҳилол кейинчалик турли хил кейинги Бербер сулолалари, жумладан Алмоҳод халифалиги, Ҳафсидлар сулоласи, Заянийлар сулоласи ва Маринидлар сулоласи ҳукмронлиги остига ўтди. Уларнинг давом этишини чидаб бўлмас деб билган Алмоҳод халифалиги Сетиф жангида Бану Ҳилолни мағлуб этди ва уларнинг кўпларини Ифриқияни тарк этиб, Марокашга жойлашишга мажбур қилди. Ҳудуд Усмонли турклари томонидан қўшиб олинганида, Бану Ҳилол Орес тоғларида ва жанубий Жазоирда Усмонли империясига қарши қўзғолон кўтарган.

Ижтимоий аҳвол

Дастлаб Бану Ҳилол чорва ва қўй боқиб, кўчманчи турмуш тарзига амал қилган. Бир қанча қабилалар қурғоқчил ва чўл ҳудудларида яшаган бўлса-да, улар деҳқончиликнинг мутаҳассислари бўлишган. Асли шиалар, сунний Мағрибни забт этгандан сўнг, Бану Ҳилолнинг аксарияти сунний исломнинг Моликий ваҳобийлик мазҳабига ўтган ва улар бунда анча консерватив эди. Бошқа қабилалар асосан берберларни Жазоирда араблашган, бу ерда ўзаро никоҳлар тез-тез содир бўлган.

Ҳаволалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Идрис 1971.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Баадж 2015.
  3. ↑ Идрис Эл Ҳареир, Раване Мбае. Тҳе Спреад оф Ислам Тҳроугҳоут тҳе Wорлд. УНЕСCО — 409-бет. 

Адабиётлар

  • Саладин, тҳе Алмоҳадс анд тҳе Банū Гҳāния: Тҳе Cонтест фор Нортҳ Африcа (12тҳ анд 13тҳ cентуриэс). Леиден анд Бостон: Брилл, 2015. ИСБН 978-90-04-29620-6. 
  • Ҳилāл / Идрис, Ҳ. Р. // Энcйcлопаэдиа оф Ислам. 2 эд : [англ.] : ин 12 вол. / эдитед бй Б. Леwис; В. Л. Мéнаге; Ж. Счачт[эн] & Ч. Пеллат. Ассистед бй C. Думонт, Э. ван Донзел анд Г. Р. Ҳаwтинг[эн]. — Леиден : Э. Ж. Брилл, 1986. — Вол. 3. — П. 385-387. (платн.)
  • Ҳилāл — Тҳе Сага оф тҳе Банū Ҳилāл / Счлеифер, Ж. // Энcйcлопаэдиа оф Ислам. 2 эд : [англ.] : ин 12 вол. / эдитед бй Б. Леwис; В. Л. Мéнаге; Ж. Счачт[эн] & Ч. Пеллат. Ассистед бй C. Думонт, Э. ван Донзел анд Г. Р. Ҳаwтинг[эн]. — Леиден : Э. Ж. Брилл, 1986. — Вол. 3. (платн.)
  • Счустер, Георг. Диэ Бедуинен ин дер Воргесчичте Тунесиэнс. Диэ „Инвасион" дер Банū Ҳилāл унд иҳре Фолген (Герман). Берлин: Клаус Счwарз, 2006. ИСБН 3-87997-330-Х. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Banu_Hilol" dan olindi