Ziyosfera

Basra viloyati

Басра вилояти (арабча: ولاية البصرة‎‎, усмонли туркча: ولايت بصره‎‎) – Усмонийлар давлатининг биринчи даражали маъмурий бўлими (вилояти). У тарихан шимолда Носирия ва Аморадан жанубда Кувайтгача бўлган ҳудудни қамраб олган[1]. Жануб ва ғарбда назарий жиҳатдан чегара йўқ эди, аммо жанубда Қатар ва ғарбдаги Нажд санжагидан ташқари ҳеч қандай ҳудуд кейинчалик маъмурий тизимга киритилмаган[3].

Басра вилояти
арабча: ولاية البصرة‎‎
усмонли туркча: ولايت بصره‎‎
Вилâет-и Басра

Герб
Gerb 		Байроқ
Bayroq
Вилоят
Маъмурий маркази Басра[1]
Асос солинган санаси 1884
Бекор қилинган санаси 1918
' Волий
Аҳоли 500 000
Майдони 42 690 км² (1900[2]) км²
Харитада
Basra viloyati xaritada
43°52′00″Н 18°25′00″Э / 43.86667°Н 18.41667°Э / 43.86667; 18.41667

20-аср бошида унинг майдони 16,482 квадрат миля (42,690 км2) бўлган, 1885-йилдаги Усмонийлар давлатида биринчи аҳолини рўйхатга олишнинг дастлабки натижаларига кўра (1908-йилда нашр этилган) аҳолиси 200 000 кишини ташкил қилган[2]. Аҳоли сонининг аниқлиги улар тўпланган ҳудудга қараб „тахминан“дан „фақат тахминий“гача бўлган[2].

Вилоят маркази Басра муҳим ҳарбий марказ бўлиб, 400—500 кишидан иборат доимий гарнизони бўлган, Форс кўрфазидаги Усмонли денгиз флоти шу ерда жойлашган[1].

Тарихи

1875—1880-йилларда вилоят бўлган[1], 1884-йилда Бағдод вилоятининг жанубий санжакларидан қайта вилоят сифатида ташкил этилган[4].

1884-йилдан кейин вилоят кўрфаз бўйида қисқа муддатга кенгайтирилиб, Нажд ва ал-Ҳаса, жумладан, Ҳуфуф, Қатар ва Қатифни ўз ичига олди, Нажднинг қўшилиши Басра вилояти тугагунига қадар фақат 1913-йилгача[5] давом этди[6].

1899-йилда Шайх Муборак Британия билан шартнома тузиб, Британия Кувайтни ҳар қандай ташқи тажовуздан ҳимоя қилишини, амалда уни Британия протекторатига айлантириб қўйишини кўрсатиб берди[7]. Кувайт ҳукуматининг мустақил ёки Британия ҳукмронлиги остида бўлиш истагига қарамай, инглизлар Кувайтни Усмонли империясининг автоном казаси сифатида белгилашда Усмонли империяси билан келишдилар. Бу келишув Биринчи жаҳон урушигача давом этади.

Басра 1914-йил 22-ноябрда инглизлар қўлига ўтди ва Месопотамия экспедиция кучлари 1915-йил июлгача деярли бутун вилоятни эгаллаб олди[8].

Маъмурий-ҳудудий бўлиниши

Ҳижрий 1317-, григорий тақвими бўйича 1899-йилги Усмонийлар давлати маъмурий-ҳудудий бўлиниши акс этган хатира. Харитада Басра вилояти ва унинг санжаги ҳам киритилган
Басра вилоятининг маъмурий-ҳудудий тузилиши харитаси, 1907-йил

Вилоят санжаклари[9]:

  1. Амара санжаги
  2. Басра санжаги
  3. Девония санжаги
  4. Мунтафиқ санжаги
  5. Нажд санжаги; 1875-йилдан[10], 1913-йилда саудлар томонидан эгалланган[5].
Биринчи жаҳон урушидан олдинги Арабистон, 1914-йил

Волийлари

Басра вилояти волийлари[11]:

  • Насир пошо (1875–1877)
  • Векили Ферик Меҳмед Мüнир пошо (1877–1879)
  • Ферик Сабит пошо (1879–1880)
  • Мазҳар пошо (1880–1882)
  • Яҳя Ибраҳим пошо (1882–1884)
  • Али Риза пошо (1884–1886)
  • Аҳмед Иззет пошо (1886–1888)
  • Ферик Шабан пошо (1888)
  • Ҳидаят пошо (1888–1891)
  • Меҳмед Ҳафиз пошо (1891–1892)
  • Баҳрие Комутани Эмин пошо (1892)
  • Ферик Маҳмут Ҳамди пошо (1892–1893)
  • Меҳмед Ҳафиз пошо (1893)
  • Ҳамди пошо (1-марта) (1893–1896)
  • Ариф пошо (1896-йил декабр – 18989-йил феврал)
  • Меҳмед Энис пошо (1898-йил март – 1899-йил апрел)
  • Ҳамди пошо (2-марта) (1899-йил – 1900-йил январ)
  • Меҳмед Муҳсин пошо (1900-йил январ – 1902-сентябр)
  • Мустафа Нури пошо (1902-сентябр – 1906-йил сентябр)
  • Абдурраҳман Ҳасан Бей (1906-йил сентябр – 1908-йил август)
  • Муҳаррам Эфенди (1908-йил август – 1909-йил феврал)
  • Марчдине Меҳмед Ариф Бей (1909-йил феврал – 1909-йил сентябр)
  • Сüлейман Назиф Бей (1909-йил сентябр – 1910-йил ноябр)
  • Кавурзаде Ҳусейин Cелал Бей (1910-йил ноябр – 1911-йил июл)
  • Багдали Ҳасан Риза пошо (1911-йил июл – 1912-йил декабр)
  • Малик Эфенди (1912-йил декабр – 1913-йил феврал)
  • Али Риза пошо (1913-йил феврал – 1913-йил март)
  • Алаэддин Бей Алтаз (1913-йил март – 1913-йил июл)
  • Аҳмед Иззет пошо (1913-йил июл – 1913-йил декабр)
  • Сöйлемезоглу Сüлейман Сефик пошо (1913-йил декабр – 1914-йил июл)
  • Субҳи Бей (1914-йил июл – 1914-йил ноябр)
  • Сüлейман `Аскари пошо (1914-йил ноябр – 1916)
  • Халил пошо (1916 – 1917-йил 11-март)

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Реидар Виссер. Басра, тҳе Фаилед Гулф Стате: Сепаратисм Анд Натионалисм ин Соутҳерн Ирақ. ЛИТ Верлаг Мüнстер, 2005 — 19-бет. ИСБН 978-3-8258-8799-5. Қаралди: 2013-йил 8-июн. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Асиа бй А. Ҳ. Кеане, паге 460
  3. ↑ Реидар Виссер. Басра, тҳе Фаилед Гулф Стате: Сепаратисм Анд Натионалисм ин Соутҳерн Ирақ. ЛИТ Верлаг Мüнстер, 2005 — 18; 179-бет. ИСБН 978-3-8258-8799-5. Қаралди: 2013-йил 8-июн. 
  4. ↑  Чишолм, Ҳугҳ, эд. (1911) "Багдад" Энcйcлопæдиа Британниcа 3 (11чи нашри) Cамбридге Университй Пресс 193–194 б 
  5. ↑ 5,0 5,1 Мадаwи ал-Рашеэд. А Ҳисторй оф Сауди Арабиа. Cамбридге Университй Пресс, 2002-07-11 — 41–42-бет. ИСБН 978-0-521-64412-9. Қаралди: 2013-йил 20-май. 
  6. ↑ Давид Ҳ. Финниэ. Шифтинг линес ин тҳе санд: Куwаит'с элусиве фронтиэр wитҳ Ирақ. И.Б.Таурис, 1992 — 7-бет. ИСБН 978-1-85043-570-9. Қаралди: 2013-йил 22-май. 
  7. ↑ Жасим М М Абдулгҳани. Ирақ анд Иран (РЛЕ Иран А). CРC Пресс, 23 Април 2012 — 108-бет. ИСБН 978-1-136-83426-4. Қаралди: 2013-йил 8-июн. 
  8. ↑ Жоҳн де Вере Лодер Барон Wакеҳурст. Тҳе Трутҳ абоут Месопотамиа, Палестине & Сйриа. Г. Аллен & Унwин Лимитед, 1923 — 35-бет. Қаралди: 2013-йил 8-июн. 
  9. ↑ Накаш, Йитзҳак. Тҳе Шиʻис оф Ирақ: Wитҳ а Неw Интродуcтион бй тҳе Аутҳор, 16 Фебруарй 2003 — 13-бет. ИСБН 0691115753. 
  10. ↑ Wорлдстатесмен – Сауди Арабиа
  11. ↑ Wорлд Статесмен — Ирақ

Ҳаволалар

Викиомборда „Басра вилояти“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.

 Чишолм, Ҳугҳ, эд. (1911) "Басра" Энcйcлопæдиа Британниcа 3 (11чи нашри) Cамбридге Университй Пресс п. 489  

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Basra_viloyati" dan olindi