Basuna masjidi

Basuna masjidi
	Masjid
	Basuna masjidi

Basuna masjidi (arabcha: مسجد باصونة‎‎), shuningdek, Abu Stait masjidi deb ham nomlanadi, Misrning Sohag mintaqasidagi Basuna qishlogʻida joylashgan masjid. 2019-yilda misrlik meʼmor Valid Arafa tomonidan loyihalashtirilgan. Masjid, asosan, Abdulfattoh as-Sisiyning diniy masalalar boʻyicha maslahatchisi, qishloq aholisi orasida hurmatga sazovor shaxs Shayx Usoma al-Azhariy tomonidan moliyalashtirilgan. Shuningdek, meʼmor ham masjid qurilishi uchun mablagʼ sarflagan. Masjidning umumiy maydoni 450 m² (4,800 kv ft)ni tashkil qiladi. Uning Misr anʼanaviy meʼmorchiligiga zamonaviy yondashuv asosida yaratilgan meʼmoriy yechimi 2021-yilda meʼmoriy jihatdan mukammal yaratilgani uchun Al-Fozon masjidlar mukofotiga sazovor boʻlgan.

Tarixi va joylashuvi

300-yil davomida Basuna masjidi Sohag muhofazasi Basuna qishlogʻidagi asosiy masjid boʻlgan. Qishloq qabristoni yonida joylashgan boʻlib, marhumlarni dafn etish marosimlari oʻtkaziladigan yagona masjid edi. Bundan tashqari, koʻchalar tor boʻlgan va aholi zich joylashgan hududda joylashgan edi. Masjid oldida har hafta bozor tashkil etilgani sababli bozor faoliyati natijasida yuzaga keladigan shovqin, ifloslik, yoqimsiz hid va boshqa noqulayliklarni ham hisobga olish zarur edi. Masjid qurilgan yer Abu Stait oilasiga tegishli boʻlgan va shu sababli masjid Abu Stait masjidi deb ham nom olgan^[1].

Biroq toʻsatdan yuz bergan suv toshqini binoga jiddiy zarar yetkazgan va mahalla aholisining xavfsizligini taʼminlash maqsadida eski binoni buzish zarurati tugʻilgan^[2]. Yangi masjid qurilishi 2013-yilda boshlangan va u 2019-yilda foydalanishga topshirilgan^[1].

Meʼmorchiligi

Masjidda anʼanaviy va zamonaviy meʼmorchilik unsurlarni uygʻunlashtirilgan. Masjidning minora, gumbaz va mehrobi mavjud. Biroq ular oʻziga xos va yangicha tarzda talqin qilingan^[3].

Masjid meʼmorchiligida uning oʻziga xos sharoitiga mos keladigan unsurlarni mujassamlashtirish, shuningdek, tafakkur va ruhiy mushohada uchun qulay makon yaratish maqsad qilingan^[3]. Meʼmor mablagʻ va maydonning cheklanganligiga, gavjum mahalla sharoitida osoyishta maskan yaratishga, shuningdek, quruq va issiq iqlim sharoitiga eʼtibor qaratgan^[4]^[5]^[3]. Masjid qurilishi uchun yer maydon cheklanganligi sababli qoʻshnilar masjid hududini kengaytirishga oʻz hissalarini qoʻshgan. Jumladan, masjidga tutash uyda yashovchi Al-Hoja Oyat Hasan masjidni kengaytirishga imkon berish maqsadida oʻz uyining bir xonasini hadya qilgan^[2].

Tashqi qismi

Kirish qismlari

Masjidda toʻrtta kirish eshigi mavjud boʻlib, ulardan ikkitasi harakatlanishi cheklangan kishilar uchun moslashtirilgan^[5].

Janubiy tomondagi kirish eshiklari erkaklar uchun moʻljallangan. Kirish qismidan oldin tashqi va ichki makon oʻrtasida oʻtish qismi vazifasini bajaruvchi kichik kvadrat maydon mavjud. Bu yerda tahorat olish uchun moʻljallangan joy ham bor. Ushbu kirish qismi shimoliy tomondagi kirish qismiga qaraganda nisbatan kamroq hashamatli qilib ishlangan^[1].

Shimoliy kirishlardan asosan ayollar yoki Abu Stait oilasiga mansub erkaklar va ayollar birgalikda foydalanadi. Bu kirishlar oldidan oʻrtacha kattalikdagi maydoncha boʻlib, u yerda toʻy kabi tadbirlar oʻtkaziladi. Zinapoyaga olib boruvchi eshik namozxona devoridan chetga surilgan devorda joylashgan. Bu devordagi ochiq joylar mashrabiyani eslatadi. Asosiy namozxonaga kirish eshigi 3.5 metr (11 ft) yogʻoch eshik bilan bezatilgan boʻlib, tashqi tomondagi yagona yozuv kvadrat kufiy xatida mashrabiya yonida joylashgan^[1].

Asosiy gumbaz

Masjidning asosiy gumbazi Misrda ishlab chiqarilib, qum, ohak va havo aralashmasidan hosil qilingan „hashma“ deb ataluvchi yengil bloklardan qurilgan. Gumbaz bir necha qator kub shaklidagi bloklardan barpo etilgan. Hunarmandchilik usulida tayyorlangan materiallardan foydalanilishiga sabab masjid qurilishi uchun ajratilgan mablagʻning cheklanganligi, shuningdek, mahalla va koʻchalarning torligi sababli katta qurilish maydonini tashkil etishning imkonsizligi boʻlgan^[5].

Minora

Minora burama kvadrat shaklida loyihalangan boʻlib, uning shakli suls xatida arab alifbosining birinchi harfi — alifni eslatadi. Ushbu xattotlik uslubi hijriy III asrda Abbosiylar xalifaligi vaziri Ibn Muqla tomonidan yaratilgan. Minoradagi burama shakl soat miliga teskari yoʻnalishda boʻlib, musulmonlarning haj vaqtida Kaʼba atrofida tavof qilish harakatini ifodalaydi. Shu tariqa u moʻminning dunyoviy hayotdan ilohiy haqiqat sari ruhiy safarini mujassam etadi^[4]. Biroq moliyaviy qiyinchiliklar sababli minoraning tepa qismi qurilishi hali yakunlanmagan.

Ichki qismi

Masjidning ichki qismi 3 qavatga boʼlingan^[1]:

Yerosti qismida turli maqsadlarda foydalanish mumkin boʼlgan zal va tahorat olish xonasi joylashgan.
Yer sathida namozxona va vestibyul mavjud.
Birinchi qavat ayollar uchun ajratilgan.

Vestibyul

Janubiy kirishdan ibodat qiluvchilar namozxonaga oʻtishdan avval vestibyulga kiradilar. Bu vestibyul markaziy gumbazdan kichikroq gumbazni koʻtarib turuvchi kichik xonadir. Ushbu gumbaz Kordova katta masjididagi mihrab gumbazi shaklini eslatib, sakkiz qirrali yulduz naqshiga ega^[4]. Meʼmor Qohiradagi Amerika universitetining yangi kampusidagi asosiy kirish ustidagi gumbazdan ham ilhomlangan boʻlishi mumkin^[2]. Vestibyul devori mihrab shaklini takrorlovchi geometrik, shishaga asoslangan naqsh bilan bezatilgan^[1]. Bunday bilvosita kirish masjidning sokinligi bilan mahallanining gavjumligi oʻrtasida oʻtish makoni vazifasini bajaradi^[2].

Namozxona va asosiy gumbaz

Namozxona toʻrtburchak shaklda boʻlib, 170 square metre (1,800 kv ft) maydonni egallaydi^[4]. Unda minoraning shaklini eslatuvchi, krem rangli toʻrtta marmar ustun mavjud^[2]. Devorlar oq rangda bezatilgan, quyi qismi esa krem rangli marmar bilan qoplangan^[1].

Asosiy gumbaz kvadrat asosdan gumbazga silliq oʻtishni taʼminlaydigan squinchlar tomonidan koʻtarib turiladi. Squinchlar takrorlanuvchi chuqurlashtirilgan arkadalar shaklidadir^[1]. Meʼmor mamluklar gumbazlaridagi toʻlqinsimon naqshdan, masalan Sulton Faraj ibn Barquq majmuasidagi gumbazlardan ilhomlangan. Gumbazning ichki qismi kungaboqarni eslatadi^[4]. Gumbaz qurilishida yengil material ishlatilgani tufayli konstruksiya ogʻirligi kamayib, kichikroq tayanch devorlar yetarli boʻladi va natijada byudjet tejaladi^[2].

Inshoot tomida obyektda quyilgan beton toʻsinlar panjarasidan iborat gibrid tom yopma tizimi qoʻllangan boʻlib, u masjidning asosiy gumbazini ajratib koʻrsatadigan markaziy 6-by-6-metr (20 by 20 ft) kvadratni hosil qiladi. Bu toʻsinlar 0.82 by 0.82 metr (2 ft 8 in by 2 ft 8 in) oʻlchamdagi 108 ta kichik kvadrat ochiq joy yaratadi; ular qisman pendentiv gumbazchalar bilan yopilgan hamda qotirilgan gorizontal va ochilib-yopiladigan vertikal shisha panellar bilan toʻldirilgan. Bunday yechim masjid ichida tabiiy shamollatishni taʼminlaydi va qamashtirmaydigan, bilvosita quyosh nuri orqali interyerni tabiiy yoritishga imkon beradi^[2]. Bundan tashqari, tom yomgʻir suvini yigʻish uchun moʻljallangan boʻlib, masjidni tozalashda foydali^[1].

Namozxonaning sharqiy devorida qabristonga qaragan bitta deraza mavjud. Tashqi ochiq joylar soni Basunaning quruq iqlimi hamda mahalla gavjumligidan ibodat qiluvchilarni asrash uchun cheklangan^[5].

Mehrob va minbar

Mihrab 99 ta kubdan hosil boʻlgan rombsimon shakldan iborat boʻlib, har bir kubga kvadrat kufiy xatida Allohning 99 ismidan biri bitilgan. Kub shakli musulmonlar namozda yuzlanadigan Makkadagi muqaddas maskan — Kaʼbani eslatadi^[3]. Ushbu mihrab rassom Ahmad Mostafaning „Kub-kublar“ („The Cube of Cubes“) asaridan ilhomlangan^[1]. U Alloh ismlarining koʻpligini aks ettirar ekan, ayni paytda Uning yagonaligini ham ramziy ifodalaydi. U granit va alebastrdan ishlangan boʻlib, bu ikki mahalliy material qadimgi misr meʼmorchiligida ham qoʻllangan. Mihrabni oʻrab turgan devor qora marmardan yasalgan^[1].

minbar mihrab bilan uygʻunlashtirilgan: qibla devoridagi ochiq joy zinapoyaga olib boradi va u baland platformaga koʻtariladi. Shu tariqa, minbar alohida meʼmoriy element boʻlmay, namozxona uchun ajratilgan makondan maksimal foydalanishga imkon beradi. Bu dizayn tanlovi nafaqat makondan funksional foydalanishni yaxshilaydi, balki minbarni mihrabning ruhiy markaziyligi bilan uzviy bogʻlaydi^[2].

Koʻp funksiyali zal

Masjidda 150 m² maydonni egallagan yer ostidagi koʻp maqsadli zal mavjud. Ushbu makon juma namozlari va Ramazon oyi kabi muhim paytlarda ibodat qiluvchilarni sigʻdiradi. Shuningdek, u jamiyat tadbirlari, jumladan vaqtinchalik tibbiy klinikalar va taʼlimiy qoʻllab-quvvatlash darslari uchun ham maydon vazifasini oʻtaydi. Bunday koʻp funksiyalilik masjidlarning asl vazifasi faqat ibodat joyi boʻlib qolmay, balki jamoa hayotining muhim markazlari boʻlganini aks ettiradi^[5].

Shu tariqa, masjid jamoa aʼzolarida oʻz hududiga mansublik tuygʻusini mustahkamlashda muhim rol oʻynaydi. U uchrashuvlar va turli jamoaviy faoliyatlar uchun markaz boʻlib, ijtimoiy uygʻunlikni kuchaytiradi hamda turli ehtiyoj va vazifalarni qondirish mumkin boʻlgan makonni taqdim etib, masjidning jamiyat hayotidagi rolini yanada mustahkamlaydi^[3].

Ayollar namozxonasi

Basuna masjidi qishloqda ayollar uchun alohida joy ajratgan birinchi masjid boʻlib, ularga jamoat namozlarida qatnashish imkonini beradi. Bu hudud balandroq joyda boʻlib, masjidning qolgan qismidan bir nechta toʻrtburchak teshiklari boʻlgan devor bilan ajratilgan. Bu ochiq joylar ayollar tomonda kengroq, imom tomonda esa torroq qilib ishlangan: bu namoz paytida imom ovozining ayollar boʻlimiga yaxshi yetib borishini, ayollar boʻlimidan chiqqan tovush esa erkaklar boʻlimida kamroq eshitilishini taʼminlaydi. Bunday yechim akustik maxfiylikni ham, ayollarning diniy marosimlardagi ishtirokini ham kuchaytiradi^[2].

Yana qarang

Manbalar

↑ ^1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 Karawia, Sherin „Case Study 1: Basuna Mosque in Egypt“, . Exploring sustainable approaches of modernization and regionalism for mosque design in Qatar. Qatar: Hamid Bin Khalifa University, 2019 — 31–46-bet.
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 ^2,5 ^2,6 ^2,7 ^2,8 Housam, Ali „Basuna Mosque (The Revival of Tradition)“, . Contemporary Mosque Architecture in Egypt and Iran (a Comparative Analysis). Cairo: AUC Knowledge Fountain, 2021 — 47–58-bet.
↑ ^3,0 ^3,1 ^3,2 ^3,3 ^3,4 El-Husseiny, Mennat-Allah „Analyzing contemporary mosque philosophy and design“, . NEW DESIGN IDEAS | Special Issue — ICCAUA2022. Jomard Publishing, 2022 — 27–42-bet.
↑ ^4,0 ^4,1 ^4,2 ^4,3 ^4,4 Amer, Nhal Abdelwahab „Meaning Behind the Inspiration from Nature in Mosque Design: The Old and The New“, . Mosque Architecture: A Transdisciplinary Debate. Springer, 2023 — 23–35-bet.
↑ ^5,0 ^5,1 ^5,2 ^5,3 ^5,4 ; Al-Sakkaf, Abobakr „Modern Trends in Mosques Architecture“, Mosque Architecture: A Transdisciplinary Debate. Springer, 2023 — 9–14-bet.

Adabiyotlar

Farrag, Engy M. (2023). "Masjidlar meʼmorchiligi dizaynidagi o‘zgarishlar: funksionalizm va ramziylik o‘rtasida". Masjid meʼmorchiligi: transdisiplinar munozara (Springer): 63–72.

Havolalar

Vikiomborda „Basuna masjidi“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.

[:0-1] 1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 Karawia, Sherin „Case Study 1: Basuna Mosque in Egypt“, . Exploring sustainable approaches of modernization and regionalism for mosque design in Qatar. Qatar: Hamid Bin Khalifa University, 2019 — 31–46-bet.

[:1-2] 2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 ^2,5 ^2,6 ^2,7 ^2,8 Housam, Ali „Basuna Mosque (The Revival of Tradition)“, . Contemporary Mosque Architecture in Egypt and Iran (a Comparative Analysis). Cairo: AUC Knowledge Fountain, 2021 — 47–58-bet.

[:2-3] 3,0 ^3,1 ^3,2 ^3,3 ^3,4 El-Husseiny, Mennat-Allah „Analyzing contemporary mosque philosophy and design“, . NEW DESIGN IDEAS | Special Issue — ICCAUA2022. Jomard Publishing, 2022 — 27–42-bet.

[:3-4] 4,0 ^4,1 ^4,2 ^4,3 ^4,4 Amer, Nhal Abdelwahab „Meaning Behind the Inspiration from Nature in Mosque Design: The Old and The New“, . Mosque Architecture: A Transdisciplinary Debate. Springer, 2023 — 23–35-bet.

[:4-5] 5,0 ^5,1 ^5,2 ^5,3 ^5,4 ; Al-Sakkaf, Abobakr „Modern Trends in Mosques Architecture“, Mosque Architecture: A Transdisciplinary Debate. Springer, 2023 — 9–14-bet.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]