Baturin
Бу мақолага бошқа бирорта саҳифадан
ишорат йўқ. (август 2024) |
Батурин | |
|---|---|
| Мамлакат | Украина |
Батúрйн (украинча: Бату́рин [бɐˈтурɪн]) – Украина шимолида жойлашган Чернигов вилояти Низҳйн туманидаги Сейм дарёси бўйида жойлашган тарихий шаҳар. Батурйн 1923-йилда турли хил сабабларга кўра шаҳар мақомини йўқотган ва уни фақат 2008-йилга келибгина шаҳар мақомини қайтариб олишга мувофиқ бўлган. Шаҳарда Украинанинг ҳромадаларидан бири бўлган Батурйн урбан ҳромада маъмуриятида жойлашган[1]. Аҳолиси: 2 2,458 кишини ташке этади.
Тарихи
Ҳозирги Батурйн ҳудудида энг қадимги аҳоли пунктлари мавжудлиги ҳақидаги далиллар неолит даврига тўғри келади. Қазилма ишлари натижасида бронза даври ва скиф қолдиқлари ҳам шаҳр ҳудудидан топилган. Баъзиларга кўра замонавий ёзувчилар, Батурйндаги энг қадимги қал’ани ХИ асрда Чернигов Буюк Князлиги томонидан яратилган бўлиши мумкин. Бироқ, аҳоли пунктининг замонавий номи биринчи марта 1625-йилда тилга олинган, эҳтимол Стефан Баторй (1533-1586-йилларда Полша қироли , Трансилвания шаҳзодаси ва Литва Буюк Герцоги) унинг шарафига атаб қурилган қал’ла номидан келиб чиққан.
Ҳудуд 1569-йилдаги Лублин Иттифоқидан олдин Полша-Литва Ҳамдўстлиги (Полша тожининг Киёв водийсининг бир қисми бўлган. Шаҳар назорати 1648-1657-йиллардаги Хмелницкий қо'зг'олони пайтида, Рутения аҳолиси Ҳетман Богдан Хмелницкий (1595-1657) ва унинг казаклар давлати остида маълум даражада автономияга эга бўлган. Кийинчалик эса Украина қўшинлари томонидан Ҳамдўстликдан тортиб олинган. 1648-йилда Батурйн казак минтақавий марказига айлантирилди, аввал Стародуб казак полки, кейин эса Нижин полки қўшинлари жойлашган.
1654-йилга келиб 486 казак ва 274 қишлоқ аҳолиси истиқомат қиладиган Магдебург ҳудуди назорати Батуринга берилган. Аҳоли пункти ўсиб бориши билан унга кўпроқ савдогарлар оқиб келишади ва ҳар чоракда катта ярмаркалар бўлиб ўтди. Казаклар Гетманатининг пойтахти (Украинанинг чап қирғоғидаги автоном казак республикаси) 1669-йилдан 1708-йилгача ва 1750-йилдан 1764-йилгача Батурйн шаҳрида жойлашган. Батурйн Ҳетманда Иван Бриуховецкий 1663-йилда Батурйн низомини имзолади, бу эса Хмелницкий 1654-йилда Переяслав шартномаси билан бошлаган Россия подшолиги билан тузилган шартномани янада ривожлантирган
Ҳудуд Хетман Иван Мазепа (1687-1708) ҳукмронлиги остида гуллаб яшнаган, ҳажми ва аҳолиси кўпайиб борган (20 000 дан ортиқ аҳоли). Батурйн 40 та черков ва ибодатхона, иккита монастир ва давлат амалдорлари ва дипломатлар коллежи (Канцелярский Курин) билан фахрланарди. 1708-йилда Запороже казаклари Буюк Шимолий урушда қатнашдилар. Ҳетман Мазепа, руслар уни ҳокимиятдан четлатишни режалаштирганини англаб этгач, Швецияга (ўша пайтда Россия империяси билан урушда) содиқлигини ўзгартирди ва Украина мустақиллигига кўпроқ эътибор қарата бошлади.
1708-йил 13-ноябрда Александр Меншиков қўмондонлиги остидаги рус армияси Батуринни талон-торож қилди ва вайрон қилди ва жазолаш учун унинг барча аҳолисини қириб ташлади. Тарихчи Сергей Павленконинг ҳисоб-китобларига кўра, Меншиков армияси 6-7,5 минг тинч аҳолини ва 5-6,5 минг ҳарбий хизматчини ўлдирган[2]. 1708-йилда шаҳарда 20 минг аҳоли бор эди. 1726-йилга келиб у арвоҳ шаҳарга айланди.

Шаҳар қайта қурилган 1750-йилларда ва Ҳетман графи Кирилл Разумовскийнинг пойтахти бўлиб хизмат қилган (1750-1764 йилларда). Андрей Квасов Разумовский саройини барокко услубида лойиҳалаштирган (кейинчалик Чарлз Кемерон уни 1799-1803 йилларда неоклассик услубда қайта тиклаган). Тахминан 50 йил олдин қурилган машҳур казак Василий Кочубейнинг уйи (тах. 1640-1708), бугунги кунда унинг номидаги боғ билан ўралган (гарчи урушлар Иккинчи Жаҳон уруши пайтида бу бинони вайрон қилган бўлса-да, Совет даврида қайта тикланган).
Яна қаранг
- Запорижялик Хост Ҳетман
- Ҳетманнинг пойтахти
- Ҳакамлар палатаси генерал Василий Кочубей
- Батурин қал'аси қал'аси
- Батуриннинг қоп
Манбалар
- ↑ „Батуринская громада“ (Руссиан). Портал об'єднаних громад України.
- ↑ Павленко С. Загибел Батурина. К. 2007 п. 252
Ҳаволалар
- Украина Энциклопедиясида Батурин мақоласи
- Мезенцев, доктор Володимир: „Батурин: Козак Ҳетман давлатининг тарихий пойтахти“, "Украина ҳафталиги " 2003 йил 3 март
- Батурин герби (ХВИИ аср)
- (украинча) Батурин Украина қал’аларида
- (украинча) Постанова Кабинету Министрíв Украííни вíд 14 червня 1993 р. № 445 "Про державний тарихико-културний заповíдник „Гетманска столиця“" (Украина Вазирлар Маҳкамасининг 1993 йил 14 июндаги 445-сонли „Гетман пойтахти“ давлат тарихий-маданий обидаси тўғрисида"ги қарори)
- (украинча) Постанова Кабинету Министрíв Украííнí вйд 17 серпня 2002 р. № 1123 "Про затвердження Комплексноí дастурлари збереження пам’яток Державного тарихий-културного заповíдника „Гетманска столиця“ ва розвитку социалнойí та инженерно-транспортнойí та инженерно-транспортноíí инфраструктур смт 120- август куни Ботурина Республикасининг 12-августдаги 120-сон қарори. „Гетман пойтахти“ давлат тарихий-маданий обидасидан ёдгорликларни муҳофаза қилиш ва Батурин шаҳрининг ижтимоий ва муҳандислик-транспорт инфратузилмасини ривожлантириш комплекс дастурини тасдиқлаш тўғрисида)
- Розумовский саройи/ „Ҳаcк wритерс“ сайти