Bayrut tarixi
Байрут—Ливан Республикасининг пойтахти. Шарқий Ўрта ер денгизидаги Яқин Шарқнинг энг муҳим порт шаҳри. У 33° 54° шимолий кенглик ва 35° 28° шарқий узунлик оралиғида жойлашган. Шарқий Байрут ва Ғарбий Байрут тепаликлари орасидаги ярим оролда ташкил этилган. Ливан Республикасининг бешта маъмурий ҳудудларидан бири бўлган Байрут провинсиясининг маркази. Шаҳар 18 км² майдонга тарқалган ва минтақанинг энг муҳим савдо, транспорт, маданий ва молиявий марказларидан бири. Байрутда 2,2 миллион аҳоли истиқомат қилади (2019 йил). Аҳоли турли табақаларга мансуб насроний ва мусулмонлардан иборат. Энг кўп гапириладиган тиллар араб, франсуз ва инглиз тилларидир.
Байрутда одатий Ўрта Ер денгизи иқлими ҳукм суради. Ёзи иссиқ ва қуруқ бўлса–да, бошқа шаҳарларга нисбатан намроқ, қиши эса иссиқ ва ёмғирли (камдан–кам қор ёғади). Ёзда ўртача ҳарорат 27–35 °C атрофида ва Йилнинг катта қисмида осмон очиқ бўлади. Шимол ва жанубдаги адирлар ўрмон билан қопланган. Ёз ойларида қўшни давлатлардан сайёҳлар оқими кузатилади[1].
Тарихи
Байрут тарихи миллоддан аввалги 2000 йилларга бориб тақалади. Тел эл-Амарна лавҳаларида (милоддан аввалги ХИВ аср) Бирута, Угарит лавҳаларида (милоддан аввалги ХИИИ аср) Бирута ва Бирут сифатида тилга олинган. Байрут номи аккадча бурри—„яхши, баҳор“ (Иброний беъэр), (Араб. би’р) сўзидан келиб чиққан. Шаҳар номи Рим ва Византия даврларида Берйтос ёки Беритус сифатида ишлатилган.
Миллоддан аввалги минг йилликнинг биринчи ярмида мустақил Финикия шаҳар–давлатларидан бири бўлган. Байрут кейинчалик минтақадаги Бйблос қироллиги қўл остидаги князликка айланган (милоддан аввалги 1400-йиллар). У Искандар Зулқарнайн даврида порт шаҳри сифатида ривожланган. Диадок даврида Птолемей қироллиги томонидан босиб олинган. Аммо бу ҳолат узоқ давом этмади ва миллоддан аввалги 200-йилда Антиохос ИИИ томонидан Салавкийлар қироллигига киритилган. Суриялик Диодотос Трифон (милоддан аввалги 140) томонидан вайрон қилинган шаҳар Август даврида (милоддан аввалги 27-14) Рим империяси тасарруфига ўтган. Тез орада шаҳар Септимиус Северус (193-211) асос солган ҳуқуқ мактаби билан таълим соҳасида шуҳрат қозонди ва Рим ҳуқуқи ўқитиладиган марказлардан бирига айланди. Византия империяси ҳукмронлиги остига ўтгач, бу ерда қайта ташкил этилган ҳуқуқшунослик мактаблари туфайли шуҳрат қозонган. Шаҳарнинг муҳим маданият ва таълим маркази сифатидаги мақоми узоқ вақт давом этди, чунки бутун христиан оламидан келган талабалар Байрутдаги ҳуқуқ мактабларида таълим олишди.
Шаҳар Ҳазрати Умар халифалиги даврида Абу Убайда бин Жарроҳ қўмондонлигидаги қўшин томонидан босиб олинган (635) ва мусулмонлар ҳукмронлиги остига олинган. Байрутда янги давр бошланди ва ВИ Аср ўрталарида содир бўлган зилзила натижасида вайрон бўлган шаҳар қайта тикланди. Уммавийлар даврида Муовия Эрондан муҳожирларни олиб келиб, шу ерга жойлаштирди. Кема қурилиши учун иншоотлар яратилди. Бу даврда порт шаҳри сифатида ривожланган Байрут минтақанинг асосий портига айланди.
Салиб юришлари пайтида Байрут Қуддус қироллиги қўлига ўтди (1110). Салоҳиддин Айюбий 1187–йилда шаҳарни қайтариб олган. 10 йилдан сўнг салибчилар уни яна эгаллаб, Қуддус қироллиги билан боғладилар. 1291–йилгача салибчилар қўлида қолган шаҳар, Мамлук султони Ал-Мелику’л-Эшреф Ҳалил номидан Дамашқ ҳокими амир Сенcер Абу Шужоий томонидан босиб олинди. Мамлуклар ҳукмронлиги остида бўлган Байрут муҳим вилоятлардан бири сифатида Шарқ-Ғарб савдосининг ривожланишида муҳим рол ўйнади. ХИВ аср бошларида шаҳар ҳақида маълумот берган географ Абул-Фида бу ерда иккита қал’а ва боғ борлигини таъкидлайди.
Усмонийлар даврида
Байрут Явуз Султон Салимнинг Миср юриши (1516) пайтида минтақа билан бирга Усмонийлар ҳукмронлиги остига ўтди. Усмонийлар даврида шаҳарни Истанбулдан тайинланган Маан сулоласига мансуб амирлар бошқарган. ХВИИ аср бошларида бу ерни мустақил равишда бошқарган друз амирларидан бири Фаҳриддин даврида кенг кўламли қурилиш ишлари олиб борилган ва пойтахт бўлган. Ўша асрнинг иккинчи ярмида минтақага ташриф буюрган Эвлия Чалабий Байрутнинг Сайда вилоятида бир байроқда эканлигини ва 600 қишлоқ ва 8 шаҳарча борлигини ёзган. Унда монастирдан масжидга айлантирилган Улу масжидининг қирқ–эллик жойда маъруза залига эга эканлиги айтилган. 17 мадраса, 8 та бошланғич мактаб, 4 ҳаммом, 7 фаввора ва 8 та савдо меҳмонхонаси борлигини ёзади. Бу эса Байрутнинг бу асрда ижтимоий жиҳатдан ривожланган шаҳар эканлигини кўрсатади.
Усмонли бошқаруви друзлар келтириб чиқарган баъзи тартибсизликлар туфайли бу ерда ўз кучини ошира бошлади. Минтақадаги ички тартибсизликлар вақтида Ўрта Ер денгизида бир муддат бўлган рус флоти Байрутни бомбардимон қилди (1772) ва қўшинларини ерга туширди, аммо қаттиқ қаршилик сабаб чекинишга мажбур бўлди. Cезар Аҳмад Пошонинг Сайда ҳокимлиги даврида (1776-1785) минтақада Усмонли ҳукмронлиги қайта тикланди. Байрут 1831–йилдан 1840–йилгача минтақани босиб олган Миср губернатори Меҳмед Али Пошо ҳукмронлиги остида қолди. Иброҳим Пошони қувиб чиқариш учун Усмонли, Англия ва Австрия иттифоқчи денгиз кучларининг бомбардимон қилишлари натижасида шаҳар вайронага айланган.
ХИХ Аср ўрталарида Франсия ва Англия ўртасидаги таъсир учун кураш туфайли Ливан минтақаси, жумладан, Байрут халқаро муаммога айланди. Байрутда Ғарб мустамлакачи давлатлари томонидан минтақада ҳукмронлик ўрнатишга уринишлар бўлди. Ғарб давлатларининг даъвати билан 1846-йилда янги маъмурий тузум ўрнатилиб, унда маҳаллий халқлар вакиллари ҳам қатнашдилар. Бироқ, бу янги тузум ғарбликлар томонидан қўллаб-қувватланган тартибсизликлар туфайли муваффақият қозона олмади. 1860–йилда минтақада содир бўлган қонли ички тўқнашувлар Ғарб давлатларининг бу воқеага аралашишига сабаб бўлди.
1861-йил 19-июн куни Истанбул ҳукумати билан бешта йирик давлат (Англия, Россия, Франсия, Австрия ва Пруссия) ўртасида имзоланган протокол билан Байрут маъмурияти Сурия вилоятидан ажралиб, Истанбул билан боғланди. Шундай қилиб, Байрут шаҳри Латакия, Триполи, Акка ва Наблус байроқларини ўз ичига олган мустақил вилоятнинг марказига айланди ва бу маъмурий тартиб 1888 йилгача давом этди. Биринчи жаҳон урушидан сўнг, Усмонлилар бу ердан чиқиб кетди. 1918-йил 7-октябрда франсуз қўшинлари минтақани ишғол қилди.
Байрутнинг 19-асрдаги энг муҳим роли Усмонийлар ҳукмронлигига қарши араб миллатчилиги ҳаракатининг марказларидан бири бўлганлиги эди. Байрутда, Заҳле, Дамашқ ва Ҳалабда иезуит мактаблари очилди (1831). Шундан сўнг минтақанинг турли шаҳарларида Америка протестант коллежлари ташкил этилди ва бу Ғарб мактаблари араб миллатчилиги ғоясининг туғилиши ва ривожланишига катта таъсир кўрсатди. Айниқса, Байрутда миссионерлар томонидан очилган мактабларда араб тили ўрнига франсуз ва инглиз тилларида дарс ўтиш талабалар онгига Ғарб ғоясининг жойлашишига сабаб бўлди ва уларнинг бир қисми насроний бўлиб қолди.
Мустақиллик
Араб дунёсида илк газеталар Байрутда нашр этилган. Минтақанинг биринчи газетаси „Ҳадиҳату’л-аҳбар“ 1858–йилда Ҳалил Ҳурий томонидан, Яқин Шарқда ислоҳот талабларини ифода этган „Лисону’л–ҳол“ эса 1878-йилда Халил Серкис томонидан нашр этилган.
1990-йилнинг охирига келиб, Ливан маъмурияти томонидан Байрутда ўн беш йиллик фуқаролар урушини тугатиш ва турли диний–сиёсий гуруҳлар ўртасида бўлинган шаҳарни бирлаштириш режалари тузилди. Турли гуруҳлар ўз назорати остидаги ҳудудлардан чекинишни бошладилар. Диний–сиёсий гуруҳлардан бўшатилган жойларда ҳокимятни ўз қўлига олган Ливан армияси бўлинмалари шаҳарда тартиб ва хавфсизликни таъминлади. 1991–йил бошида Умар Керамий бошчилигида миллий бирдамлик ҳукумати ташкил этилди. Мамлакатда тинчлик ва барқарорликнинг ўрнатилиши билан Байрутнинг яна минтақанинг муҳим марказларидан бирига айланиши кутилмоқда[2].
Манбалар
- ↑ „Беирут тарихи“ (энглиш) (25 ноябр 2022 йил). Қаралди: 2022-йил 8-декабр.
- ↑ „Беирут cитй“ (инглиз тили). Қаралди: 2022-йил 10-декабр.