Ziyosfera

Беҳаловат авлод

Беҳаловат авлод: Реалдан виртуалга кўчган болалик ва руҳий хасталиклар эпидемияси (инглизча: Тҳе Анхиоус Генератион: Ҳоw тҳе Греат Реwиринг оф Чилдҳоод Ис Cаусинг ан Эпидемиc оф Ментал Иллнесс) — Жонатҳан Ҳаидт томонидан 2024-йилда ёзилган китоб. Унда смартфонлар, ижтимоий тармоқлар ва ота-оналарнинг ҳаддан ташқари ҳимоякорлиги болалик даврининг „қайта шаклланишига“ ҳамда руҳий касалликларнинг кўпайишига олиб келгани ҳақида сўз боради[1][2].

Беҳаловат авлод: Реалдан виртуалга кўчган болалик ва руҳий хасталиклар эпидемияси
Файл:Тҳе Анхиоус Генератион Жонатҳан Ҳаидт боок cовер.жпг
Асл номи Тҳе Анхиоус Генератион: Ҳоw тҳе Греат Реwиринг оф Чилдҳоод Ис Cаусинг ан Эпидемиc оф Ментал Иллнесс
Муаллиф(лар) Жонатҳан Ҳаидт
Муқова артист(лар)и Даве Cиcирелли
Мамлакат АҚШ
Тил инглизча
Нашр этилган санаси 2024-йил 26-март
Нашриёт Пенгуин Боокс
Саҳифалар сони 400
ИСБН 978-0-593-65503-0

Жонатҳан Ҳаидтнинг таъкидлашича, 2000-йилларнинг охиридан бошлаб ўйинларга асосланган болаликнинг йўқолиши, ота-оналарнинг ўта эҳтиёткорлиги ва смартфонлардан фойдаланишнинг ортиши болалар учун зарарли бўлмоқда[3]. Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал нашри томонидан ташкил этилган „Футуре оф Эверйтҳинг“ фестивалидаги интервюсида у мактабларда смартфонларни тақиқлашни ва уларнинг ўрнига имкониятлари чекланган оддий тугмали телефонлардан фойдаланишни таклиф қилган[4].

Қисқача мазмуни

1-қисм — Тўлқин зарбаси

Ҳаидт 18 ёшгача бўлган шахсларнинг руҳий саломатлигига оид бир қатор мезонлар, жумладан, хавотир бузилиши ва оғир депрессия каби ташхислар, ўзига шикаст етказиш ҳолатлари ҳамда суицид кўрсаткичлари бўйича статистик маълумотларни таҳлил қилади. Смартфонлар кенг оммалашган 2010-йил атрофида ҳар бир кўрсаткич бўйича кескин ўсиш кузатилган. Ҳаидтнинг қайд этишича, худди шу каби салбий таъсирлар 30 ва ундан катта ёшдагилар орасида сезиларли даражада камроқ намоён бўлган ҳамда бошқа ривожланган мамлакатларда ҳам бутун дунё бўйлаб кузатилган. Шунингдек, у 2008-йилдаги молиявий инқирозни асосий сабаб сифатида рад этади, чунки ўтмишдаги шунга ўхшаш иқтисодий инқирозлар бундай кескин ўсишга олиб келмаган.

2-қисм — Ўтмиш: Ўйинга асосланган болаликнинг инқирози

„Антифрагиле“ китобидан илҳомланган ҳолда, Жонатҳан Ҳаидт болалар табиатан мўрт эмаслигини таъкидлайди. Унга кўра, болалар вояга етганларида қийин вазиятларни енгиб ўта олишлари учун ҳаётининг илк даврларида маълум даражадаги тўсиқлар ва қийинчиликларга муҳтож бўлади. Бундай тажрибасиз ўсган инсонлар ҳаёт қийинчиликларига дош бера олмасликлари сабабли хавотир, депрессия ва бошқа хасталикларга мойил бўлиб қоладилар. Тарихан болаликдаги бундай синов ва тўсиқлар ўйинлар орқали амалга оширилган бўлиб, уларда болалар таваккал қилишган, ўз имкониятларини синаб кўришган ва муваффақияцизликка қарши туришни ўрганишган.

3-қисм — Катта қайта шаклланиш: Телефонга асосланган болаликнинг юксалиши

Ижтимоий тармоқларнинг тўртта асосий зарари санаб ўтилади: ижтимоий яккаланиш, уйқу етишмаслиги, диққат тарқоқлиги ва қарамлик.

2021-йилдаги Фаcебоок маълумотларининг сизиб чиқиши билан боғлиқ маълумотларга таяниб, Жонатҳан Ҳаидт Фаcебоок (ҳозирги Мета) компанияси ўз маҳсулотлари, айниқса, Фаcебоок ва Инстаграм ўсмирларга, хусусан қиз болаларга зарар етказаётганидан хабардор бўлганини қайд этади. Бундан ташқари, сиздирилган ҳужжатлар компания ўсмирларнинг ўз маҳсулотларидан фойдаланишда давом этишларини янада рағбатлантириш йўлларини тадқиқ қилганини кўрсатган.

4-қисм — Соғлом болалик йўлида жамоавий ҳаракат

Кўплаб ота-оналар фарзандлари тенгдошларидан ажралиб қолмаслиги учун уларга смартфон олиб беришга мажбур бўлаётгани туфайли Жонатҳан Ҳаидт жамоавий ҳаракат зарурлигини таъкидлайди. У ҳукуматлар, технологик компаниялар, мактаблар ва ота-оналар учун бир қатор ечимларни таклиф этади.

Ҳукуматлар учун таклиф қилинган ечимлар қаторига Британиянинг „Болалар кодекси“ каби қоидаларини бошқа мамлакатларда ҳам жорий этиш ҳамда Американинг Болалар онлайн махфийлигини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонун доирасидаги ҳимоя ёшини 13 ёшдан 16 ёшга кўтариш киради. Шунингдек, Ҳаидт ҳукуматларни компанияларга муайян ёшга етмаган болалар учун ҳисоб очишни тақиқловчи қонунларни қатъий ижро этишга чақиради.

Қабул қилиниши

2025-йил апрел ҳолатига кўра, китоб кетма-кет 52 ҳафта давомида Тҳе Неw Ёрк Тимес нашрининг нобадиий асарлар бўйича бесцеллерлар рўйхатидан тушмади. 2024-йилда асар беш марта ушбу рўйхатда биринчи ўринни эгаллади[5].

Китоб Опраҳ Wинфрей ва Жессиcа Сеинфелд томонидан қўллаб-қувватланди. Арканзас губернатори Сараҳ Ҳуcкабеэ Сандерс китобнинг нусхасини АҚШнинг ҳар бир штати ва ҳудуди губернаторларига юбориб[6], уларни „Америкадаги руҳий саломатлик инқирозига қарши курашиш учун бирлашишга, болалар учун ижтимоий тармоқлар ва экран вақтини чеклашга ҳамда очиқ ҳаводаги ўйинларни рағбатлантиришга“ чақирди[7].

Шу билан бирга, психолог Чристопҳер Фергусон ва социолог Мике Малес каби бошқа шарҳловчилар китобни ва унинг асосий ғоясини навбатдаги „маънавий ваҳима“ сифатида танқид остига олдилар[8][9][10][11][12][13][14][15].

Манбалар

  1. ↑ Ремниcк, Давид (Април 20, 2024). „Жонатҳан Ҳаидт Wанц Ёу то Таке Аwай Ёур Кид'с Пҳоне“. Тҳе Неw Ёркер.
  2. ↑ Одгерс, Cандиcе Л. (Марч 29, 2024). "Тҳе греат реwиринг: ис соcиал медиа реаллй беҳинд ан эпидемиc оф теэнаге ментал иллнесс?". Натуре 628 (8006): 29–30. дои:10.1038/д41586-024-00902-2. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/д41586-024-00902-2. Қаралди: Април 21, 2024. Беҳаловат авлод]]
  3. ↑ Cох Гурдон, Мегҳан „'Тҳе Анхиоус Генератион' Ревиэw: Аппс, Ангст анд Адолесcенcе“. Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал (2024-йил 24-март). 2024-йил 10-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 10-сентябр.
  4. ↑ Жонатҳан Ҳаидт он тҳе Ментал-Ҳеалтҳ Cрисис анд Смартпҳонес | WСЖ Неwс.
  5. ↑ „Бест Селлерс - Боокс - Тҳе Неw Ёрк Тимес“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес. 2025-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 30-март.
  6. ↑ Жаргон, Жулиэ „Жонатҳан Ҳаидт Бламед Теч фор Теэн Анхиэтй. Манагинг тҳе Блоwбаcк Ҳас Беcоме а Фулл-Тиме Жоб.“. Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал (2024-йил 10-май). 2024-йил 13-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 10-сентябр.
  7. ↑ „Сандерс' Леттер то Говернорс, Аркансас Легислатуре Cонcернинг тҳе Ментал Ҳеалтҳ Cрисис Кидс аре Фаcинг Дривен бй Соcиал Медиа - Аркансас Говернор - Сараҳ Ҳуcкабеэ Сандерс“ (эн-УС). говернор.аркансас.гов (2024). 2024-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 10-сентябр.
  8. ↑ Чристопҳер Фергусон. „Тҳе неw морал паниc: Соcиал медиа“ (эн-УС). Тҳе Ҳилл (2024-йил 9-май). 2025-йил 13-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2025-йил 5-феврал.
  9. ↑ Греэнфиэлд, Бетҳ „Теэн соcиал медиа усе — cрисис ор морал паниc?“ (эн). Фортуне Wелл. Қаралди: 2025-йил 5-феврал.
  10. ↑ „А Бриэф Ҳисторй оф Морал Паниcс Абоут Кидс анд Медиа“ (эн). Псйчологй Тодай. Қаралди: 2025-йил 5-феврал.
  11. ↑ Лумбй, Cатҳарине. „Эноугҳ wитҳ тҳе морал паниc овер смартпҳонес. Тҳе кидс аре алл ригҳт“ (эн-ГБ). Тҳе Гуардиан (2017-йил 10-август). Қаралди: 2025-йил 5-феврал.
  12. ↑ Рао, Неоми; Лингам, Лакшми (Жануарй 2021). "Смартпҳонес, ёутҳ анд морал паниcс: Эхплоринг принт анд онлине медиа нарративес ин Индиа" (эн). Мобиле Медиа & Cоммуниcатион 9 (1): 128–148. дои:10.1177/2050157920922262. ИССН 2050-1579. ҳттпс://жоурналс.сагепуб.cом/дои/10.1177/2050157920922262. 
  13. ↑ Малик, Несрине. „Дон'т фалл фор тҳе морал паниc овер чилдрен'с сcреэн тиме“ (эн-ГБ). Тҳе Гуардиан (2019-йил 7-январ). Қаралди: 2025-йил 5-феврал.
  14. ↑ „Тҳе Морал Паниc Овер Смартпҳонес Такес он Сатаниc Овертонес“ (эн). Оффиcе фор Сcиэнcе анд Соcиэтй. Қаралди: 2025-йил 5-феврал.
  15. ↑ „Соcиал медиа ис а лифелине фор ментал ҳеалтҳ, нот а cурсе, аccординг то CДC’с оwн дата“ (эн). Салон. Қаралди: 2026-йил 2-феврал. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Behalovat_avlod" dan olindi