Beklarsoy
Бекларсой — Ўзбекистоннинг Самарқанд вилояти Қўшробод тумани ва Навоий вилояти Нурота туманларидаги сой. Юқори оқимида Устуқсой, ўрта оқимида Бекларсой, Оқчопсой, қуйи оқимида Ўрғанчи деб аталади. Миришкор тоғлари (Нурота тизмаси)нинг жанубий ён бағридан бошланиб, шимолдан жанубга томон оқади. Ирмоғи кўп. Узунлиги 41 км, сув тўплаш майдони 180 км², ўртача кўп йиллик сув сарфи 0,53 м³/сек. Сувининг асосий қисми баҳорда оқади. Куз ва қишда суви камайиб, кўпинча қуриб қолади. Бекларсойда баъзан жаладан сўнг кучли сел оқими кузатилади[1].
| Бекларсой | |
|---|---|
 Устуқсой Устуқ қишлоғида | |
| Тавсиф | |
| Сув сарфи | 0,53 м³/с |
| Давлат | |
Умумий тавсиф
Сой узунлиги 41 км, сув тўплаш майдони 180 км²[2]. Янги Оқчоб қишлоғи яқинида ўртача сув оқими тезлиги 0,714 м³/с. Дарё қор ва ёмғирнинг эриган сувлари билан тўйинади.
Янги Оқчоб қишлоғи учун йил давомида сув оқими 22,5 миллион м³, ўртача оқим модули 3,97 л/с⋅км², оқим қатлами 125 см/йил. 1964—2002-йиллардаги кузатишлар натижасига кўра, оқимнинг ўзгарувчанлик коэффициэнти 0,739 (йиллик давр учун)[3]. Суғориш учун йиллик сув оқими 13 миллион м³ дан ортиқни ташкил қилади.
Оқими
Сой Шимолий Нурота тизмасининг жанубий ён бағиридан бошланади. Манбадан шимоли-ғарбий йўналишда оқади, кейин жануби-ғарбга бурилади. Сой қирғоғида пастда Устук аҳоли пункти жойлашган. Бу ердан дарё умумий ғарбий йўналишга йўналтирилган бўлса-да, оқим бўйлаб кўплаб бурмаларни ҳосил қилади.
Накки посёлкаси яқинидаги Тиктошга қуйилиш ҳудудида сув оқими Беклар номини олади.
Фойдаланиш
Сойдан қадимдан Беклар, Оқчоб, Янги Оқчоб каби қишлоқлар сув ичади. Бекларсой водийсида ХВИ асрда қурилган Абдуллахон банди (туғони) қолдиқлари сақланган.
Абдуллахон банди
Абдуллахонбанди сув омбори ўрта аср суғоришда муҳандислик-техника илмининг ажойиб намунасидир. 1580-йилларда Бухоро хони Абдулахон ИИ буйруғи билан барпо этилган. Тўғон қолдиқлари биринчи марта 1913-йилда Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг ерни яхшилаш бошқармаси билан жиҳозланган Бухоро экспедициясининг бир қисми бўлган Николай Димо томонидан қайд этилган. 1957—1962-йилларда тарихий обида Яҳё Ғуломов раҳбарлигида Ўзбекистон Тарих ва археология институтининг Махандарё археологик гуруҳи томонидан тадқиқ қилинган.
Тўғоннинг узунлиги тепада 85 м, пойдеворида 73 м, баландлиги 14,5 м. Унинг қалинлиги аста-секин тепада 4,5 м дан пойдеворда 15,3 м гача кенгайиб боради, бу сув босимини яхшироқ ушлаб туришга ёрдам беради.
Абдуллахонбанди тўғонининг сув омбори Қамар, Ақчаб, Урганчи, Работ, Жилантамғали ва Сайкечар қишлоқларини уларга туташ ерлар орқали сув билан таъминлаган. ХВИ асрда бу ерда ўртача 1-1,2 минг гектар ер суғорилган. Кейинчалик Абдуллахон бандини Каттаёрнинг шиддатли оқими ёриб юборди. Тўғоннинг 2/3 қисми ҳозирги кунгача сақланиб қолган, канённинг чап қирғоғидан яна учдан бир қисми бутунлай вайрон бўлган.
Манбалар
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ Мухамеджанов А. Р.. История орошения Бухарского оазиса: (с древнейших времен до начала ХХ в.) Гулямов Я. Г.: . ФАН, 1978 — 296-бет.
- ↑ Чуб В. Е.. Изменение климата и его влияние на гидрометеорологические процессы, агроклиматические и водные ресурсы Республики Узбекистан. Тошкент: ВОРИС НАСҲРИЙОТ, 2007 — 80—81-бет. ИСБН 978-9943-304-23-9.
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |