Beneveni Florio
Флорио Беневени (яшаган йиллари номаълум) — италян, асли Дубровникдан (лотинча номи — Рагуса), 1708—1727-йилларда рус хизматида, 1718—1725-йилларда Россиянинг Бухородаги элчихонаси бошлиғи[1][2].
| Флорио Беневини | |
|---|---|
| Таваллуди |
номаълум Дубровник, Италия қироллиги (ҳозирги Хорватия) |
| Касби | таржимон |
| Фаолият йиллари | 1708-1725 |
Россия империясида лавозимга келиши
1714-йилда Россияга келган, аммо 1708-йилдан бошлаб рус хизматида граф Пётр Андреевич Толстой томонидан Истанбулга элчи сифатида ишга қабул қилинган. „1708-йилда Константинополда мухтор элчи бўлган граф Толстой мени хизматга қабул қилди…“ деб ёзган Беневини. У форс, турк, татар ва италян тилларини яхши билган. 1710-йил ноябрда, Пётр И нинг турк юриши бошлангандан сўнг, Толстой ва 1712-йил апрелда озод қилинган Константинополнинг Етти минорали қал’асида сақланган Россия элчихонасининг қолган қисми билан бирга ҳибсга олинган. Прут шартномаси тузилгандан сўнг, П. А. Толстой, П. П. Шафиров, М. Б. Шереметев, фелдмаршалнинг ўғли Б. П. Шереметев ва элчихонанинг бошқа барча аъзолари, шу жумладан Ф. Беневени, Россия шартнома шартларини бажаришини гаровга олган ойлар олти киши яна қамоққа тушишган. Элчи қамоқдаги ва кейинги ҳаётини шундай тасвирлаб ёзган:
„…Прут жангидан сўнг, ваколатли вазирлар барон Шафиров ва генерал-маёр Шереметев Константинополга келганида, Едикуладан озод этилганимиздан сўнг, юқорида тилга олинган граф Толстой мени барон Шафировга бириктирди ва мен унга таржимон бўлиб хизмат қилдим. Маҳаллий ишларда бутун вафо ва ғайрат билан, хавфли ҳолатларда ўз жонимни аямасдан, бунга юқорида тилга олинган вазирлар гувоҳлик бериши мумкин, бу ерда маҳбуслар олти ой давомида битта қамоқхонанинг шафқациз хулосасида ўтирдик. 1714-йилда, юқорида тилга олинган вазирлар Россияга қайтиб келгач, мен ташқи ишлар коллегиясининг Шарқ экспедициясида таржимон бўлиб ишладим. 1715-йилнинг 1-январида император жанобларининг фармонига биноан Константинополдан Санкт-Петербургга келган чет эллик камина Флорио Беневенига элчихонада таржимон бўлишини буюрди. Йилига 300 рубл, ойига 10 рубл овқат учун, йилига жами 420 рубл маош олдим“
1717-йилда Саревич Алексей Петровични ортга қайтиш миссияси билан П. А. Толстой қўл остида Венага, сўнгра Неаполга таржимон сифатида юборилган.
Бухородаги элчилик
1718-йилда Неаполдан қайтиб келгач, Шарқ экспедициясининг котиби этиб тайинланди. Пётр И унга Россиядан қайтган бухоролик элчи Қулибек билан бирга Бухорога боришни буюради, бунинг учун Астраханда ҳибсга олинган. Қулибек Шамаха ва Теҳрон орқали Бухорога 1721-йилда етиб келди[3]. Саёҳат ва Бухорода бўлган вақт давомида Беневини Ўрта Осиё хонликларининг ички аҳволи, сиёсий кураши, халқаро муносабатлари, Ўрта Осиё хонликларининг ички аҳволи тўғрисидаги маълумотларни ўзида акс эттирувчи „Бухородаги собиқ элчи Флори Беневенининг қисқача журнали“ асарини юритади. Рус армиясининг Форсга юриши ҳақидаги таассурот, хонларнинг ўзлари ва уларнинг яқин доиралари, саройлардаги ахлоқи ҳақида маълумот беради. Бухороликларнинг ўз ҳудудларида қандай товарлари бор ва уларни қаерда сотади, буни элчи кўриб, аниқлаган.
Флорио Беневени Бухоро билан ҳарбий шартнома тузишнинг мумкин эмаслиги ҳақида шундай хулосага келади:
„…агар ўша хон ва унинг бутун саройи ва бутун ўзбеклар бунга тўлиқ мойил бўлган бўлса, кейин буни қайтариб бўлмайди. Бу амалда… бу одамлар табиатан жуда ўзгарувчан ва ёлғончидир ва биринчи соатда нима гапирса, кейинги соатда улар ўзини ўзи инкор этади“
1723-йил мартида ўз миссиясини бажарилган деб ҳисоблаб, Ташқи ишлар коллегиясидан Бухорони тарк этишга рухсат сўраган. Аммо қайтишга фақат 1725-йилда рухсат олган. Турли сабабларга кўра бухоролик амалдорлар кетишга рухсат бермаганлар ва Беневини қочиш йўлини қидира бошлаган. Шерғозихон Беневинига ўз тарафига ўтишни ва унга Россияга қайтиш йўлини кафолатлашини таклиф қилади. Элчи бунга рози бўлиб,1725-йил 8-апрелда Хивага қочиб ўтади. Хива хони Шерғозихон Форс юришидан кейин Бекович-Черкасский экспедициясининг мағлубияти учун қасос олинишдан қўрқиб, Россия билан ярашишга ҳаракат қилган. 1725-йил августда рус элчиси билан бирга Россияга элчисини яраштириш учун юборган. Саёҳатлари давомида шундай ёзган:
„…23 кун ичида Хивадан Ёйиқгача, Гуревга 30-августда етиб келдик… у ерда 8 кун дам олишга мажбур бўлдик“
У билан бирга Бекович экспедициясининг асирга олинган 92 нафар иштирокчиси етиб келди. Декабр ойида Беневини етти йиллик ёлғиз элчиликдан сўнг Бухоро ва Хива хонларининг ўша пайтда тирик бўлмаган Пётр И га мактублари билан Москвага келган. Икки йил ўтгач, Беневини ўз ватанига қўйиб юборилди ва у ердан Россияда хизмат қилиш учун қайтиб келмаган.
Адабиётлар
- Посланник Петра И на Востоке: Посольство Флорио Беневени в Персию и Бухару в 1718—1725 годах, 20000 экз, Азия и Африка в источниках и материалах, М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1986.
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
Манбалар
- ↑ „БУХОРО АМИРЛИГИНИНГ ХВИИИ- ХИХ АСРЛАРДА ТАСҲҚИ САВДОСИ ВА ДИПЛОМАТИК АЛОҚАЛАРИ ҲАҚИДА АЙРИМ МА’ЛУМОТЛАР“. тдпу.уз. 2023-йил 28-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-июл 2023-йил.
- ↑ Беҳзади, Лале; Патриcк, Франке; Геоффрей, Ҳаиг; Чристопҳ, Ҳерзог; Биргитт, Ҳоффманн. Бамбергер Ориэнцтудиэн. Университй оф Бамберг Пресс — 341-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил.
- ↑ Мараимов, Абдулмажид; Фузаилова, Гавҳар. Манбашунослик. Тошкент: 0‘збекистон файласуфлари миллий жамияти нашриёти — 264-бет. ИСБН 978-9943-319-59-2. Қаралди: 28-июл 2023-йил.
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |