Bentli paradoksi
Бентли парадокси (Ричард Бентли номи билан аталган) космологик парадокс бўлиб, Нютоннинг тортишиш назарияси космологияга татбиқ этилганда юзага келадиган муаммога ишора қилади. Яъни, агар барча юлдузлар тортишиш кучи билан бир-бирига тортилган бўлса, улар қачондир битта нуқтага қулаши керак.
Тарихи
1687-йилда Исаак Нютон ўзининг бутун олам тортишиш қонунини ўз ичига олган Принcипиа'ни нашр этди. Беш йил ўтгач, Нютон назариялари ва атеизмни рад этиш ҳақида маъруза тайёрлаётган ёш черков аъзоси ва олим Ричард Бентли Нютонга мактуб ёзди: чекли коинотда, агар барча юлдузлар бир-бирини ўзига торца, улар бир нуқтага жамланиши керакмасмиди? Ва чексиз коинотда юлдузлар чексиз кўп бўлса, ҳар бир юлдуз барча йўналишларда ҳаракат қиладиган чексиз кучлар томонидан парчалаб юборилмайдими? Нютон ўз жавобида биринчи фикрга қўшилди ва кўп юлдузли чексиз коинотни маъқуллади, шунда ҳар бир юлдузлар барча йўналишларда тенг миқдорда чизилади, кучлар бир-бирини йўқ қилади ва ҳеч қандай парчаланиш содир бўлмайди. Нютон бундай беқарор мувозанатни қулашисиз сақлаб қолиш учун юлдузларни аниқ жойлаштириш кераклиги муаммосини тан олди ва кейинроқ Худо „доимий дақиқали тузатишлар“ орқали қулашнинг олдини олган; „Қуёш ва ўзгармас юлдузларнинг тортишиш кучи орқали бирга ҳаракатланишига йўл қўймаслик учун доимий мўжиза керак.“[1][2], деб даъво қилди.
Нютон ҳам, Бентли ҳам юлдузлар ҳаракат қилмайди деб ўйлашган ва юлдузларни ҳаракатини ҳисобга олмаган.[2] Ҳаракатдаги ўзаро ўзаро тортувчи юлдузларнинг чекли сони ҳақиқатан ҳам коллапсланишдан қочади.[3]
Бугунги кунда маълумки, гравитацион майдон ҳосил қиладиган материя билан бир хилда тўлдирилган чексиз коинотни Нютон механикаси ёрдамида таҳлил қилиб бўлмайди, чунки ҳар бир йўналишдаги ҳар бир нуқтада ҳосил бўладиган куч ҳақиқатда чексиз бўлади. Умумий нисбийлик назарияси бу муаммони ҳал қила олади.[3]
Нютоннинг тушунтириши космологик нуқтаи назардан унчалик қониқарсиз бўлсада, Бентли парадокси "Катта портлаш" нинг тескари ҳодисаси бўлган "Катта инқироз" нинг натижаси бўлиши мумкин.[4]
Манбалар
- ↑ Cросwелл, Кен. Тҳе универсе ат миднигҳт : обсерватионс иллуминатинг тҳе cосмос. Неw Ёрк : Фреэ Пресс, 2001 — 8-бет. ИСБН 978-0-684-85931-6.
- ↑ 2,0 2,1 Ҳоскин, Мичаэл (1985). „Стукелей'с Cосмологй анд тҳе Неwтониан Оригинс оф Олберс'с Парадох“. Жоурнал фор тҳе Ҳисторй оф Астрономй (инглизча). 16-жилд, № 2. 77–112 [86-89]-бет. дои:10.1177/002182868501600201.
- ↑ 3,0 3,1 Ҳаррисон, Эдwард (1986). „Неwтон анд тҳе Инфините Универсе“ (ПДФ). Пҳйсиcс Тодай (инглизча). 39-жилд, № 2. 24–32-бет. дои:10.1063/1.881049. ИССН 0031-9228. 2022-07-15да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2022-05-27.
- ↑ Cлегг, Бриан „Wҳат анд Ҳоw Биг?“, . Бефоре тҳе Биг Банг: Тҳе Преҳисторй оф Оур Универсе. Ст. Мартин'с Пресс, 4-август 2009-йил — 32–35-бет. ИСБН 9780312385477.