Bergmann qoidasi

Бергманн қоидаси экогеографик қоида бўлиб, кенг тарқалган таксономик гуруҳ доирасида совуқроқ муҳитда каттароқ популяциялар ва турлар, иссиқроқ ҳудудларда эса кичикроқ популяциялар ва турлар яшашини билдиради. Қоида ўлчамлар ўртасидаги муносабатдан келиб чиқади, яъни совуқроқ муҳитда баландлик ва ҳажм ортади. Бергманн қоидаси ҳайвонларнинг фақатгина умумий ҳажмини тавсифлайди, лекин Аллен қоидаси каби тана нисбатларини ўз ичига олмайди.
Қоида дастлаб бир жинсдаги турларга нисбатан тузилган бўлса-да, у кейинроқ тур ичидаги популяцияларга нисбатан қайта ишлаб чиқилган. Бундан ташқари, кўпинча ҳажм билан боғлиқ ҳолда қўлланади. Бу қоида баъзи ўсимликлар учун, масалан, Рапиcаcтус учун ҳам амал қилиши мумкин.
Бергманн қоидаси ўн тўққизинчи аср немис биологи Cарл Бергманн шарафига номланган, у 1847-йилда қоиданинг баъзи жиҳатларини тасвирлаб берган, бироқ буни биринчи бўлиб фанга олиб кирмаган. Бергманн қоидаси кўпинча эндотерм бўлган сутемизувчилар ва қушларга нисбатан қўлланади, бироқ баъзи тадқиқотчилар эктотермик турларни[2][3], масалан, Лептотҳорах аcерворум чумолиларини ўрганишда ҳам қоидага далил топганлар. Бергманннинг қоидаси кўплаб сутемизувчилар ва қушлар учун тўғри келадиган бўлса-да, баъзи истиснолар ҳам мавжуд[4][5][6].
Маълум бир кенгликкача тарқалган кичик танали ҳайвонларга қараганда, йирик танали ҳайвонлар Бергманн қоидасига кўпроқ мос келади[7]. Коинот бўйлаб умумий қонуният бўлиши билан бирга Бергманн қоидаси тарихий ва эволюцион вақт давомида турли хил иссиқлик режимларига дучор бўлган популяцияларда қайд этилган[8][9][10]. Хусусан, палеоген даврида ҳароратнинг қисқа вақтга икки марта юқорига кўтарилиши давомида сутемизувчиларнинг вақтинчалик, тескари миттилиги қайд этилган: палеоцен-эоцен термал максимал[11] ва эоцен термал максимал 2[12].
Мисоллар
Одамлар

Қутблар яқинидаги инсон популяциялари, жумладан, Инуит, Алеут ва Саам халқлари, Бергманн қоидасига мувофиқ, ўртача ҳисобда олинганда ўрта кенгликдаги популяциялардан оғирроқдир[14]. Улар, шунингдек, Аллен қоидасига мос келадиган қисқароқ оёқ-қўлларга ва кенгроқ тана энига эга[14]. 1953-йилда Маршалл Т. Неwманнинг сўзларига кўра, тубжой америкалик популяциялар одатда Бергманн қоидасига мос келади, бироқ Шарқий Инуит, Каноэ, Юки, Анд тоғлари ва Ҳаррисон кўли Лиллооэтининг совуқ иқлими ва халқининг кичик тана ўлчами комбинацияси кутилган натижага зид келади[15]. Неwманнинг таъкидлашича, Бергманн қоидаси Евроосиё аҳолиси учун амал қилади, аммо бу Африка Саҳрои Кабири аҳолиси учун амал қилмайди[15].
Инсон популяцияларида ҳам ўртача йиллик ҳароратнинг ошиши билан инсон бўйининг пасайиши кузатилади[16]. Бергманн қоидаси пигме фенотипли африкаликлар ва бошқа пигме халқлари учун амал қилади. Бу популяциялар иссиқроқ ва нам муҳитга мослашгани учун бўйи қисқароқ ва тана ҳажми кичикроқ бўлади[17].
Қушлар
2019-йилда кўчиб юрувчи қушларнинг морфологиясидаги ўзгаришларни ўрганишда 1978-йилдан 2016-йилгача Чикагодаги бинолар билан тўқнашган қушларнинг жасадларидан фойдаланилган. Қушларнинг пастки оёқ суякларининг узунлиги (тана ҳажмининг кўрсаткичи) ўртача 2.4% га, қанотлари эса 1.3% га қисқарган. 2021-йилда чоп этилган шунга ўхшаш тадқиқотда Амазон тропик ўрмонларининг пасттекислигида жонли равишда қўлга олинган 77 та кўчиб юрмайдиган қушларнинг ўлчовларидан фойдаланган. 1979-йилдан 2019-йилгача барча ўрганилаётган турларнинг ҳажми ҳар ўн йил ичида ўртача 2 фоизга қисқарди. Морфологик ўзгаришлар глобал исиш натижасида юзага келади ва унга Бергманн қоидасидан кейинги эволюцион ўзгаришларга намуна сифатида қаралиши мумкин[18][19][20][21].
Судралиб юрувчилар
Бергманн қоидаси урғочи тимсоҳларда қандай амал қилиши ҳақида маълумотлар ноаниқ[22][23]. Бироқ, тошбақалар[24] ёки калтакесаклар[25] учун қоида қўллаб-қувватланмайди.
Умуртқасизлар
Бергманн қоидасининг далиллари денгиз копеподларида топилган[26].
Ўсимликлар
Бергманн қоидасини одатда ўсимликларга қўллаш мумкин эмас[27]. Кактуслар билан боғлиқ ҳолда, бир вақтлар „ботаник Бергманн тенденсияси“ сифатида тасвирланган сагуаронинг (Cарнегиэа гигантеа) тарқалиши[28] ҳароратга эмас, балки ёмғирга, хусусан қишки ёғингарчиликка боғлиқ эканлиги кўрсатилган[29]. Рапиcаcтус жинси аъзолари совуқроқ муҳитда каттароқ бўлади, чунки уларнинг поясининг диаметри баландлик ва айниқса кенглик ортиши билан ортади. Бироқ, Рапиcаcтус юқори кенгликларда ўртача ёғингарчилик камайиш тенденсиясига эга бўлган тарқалиш ҳудудида ўсганлиги ва уларнинг тана ҳажми иқлим ўзгарувчилари билан боғлиқ бўлмаганлиги сабабли, бу Бергманн қоидасининг баъзи тенденсиясини кўрсатиши мумкин[30].
Тушунтиришлар

Қоидани дастлаб шакллантирганда Бергманн томонидан берилган энг биринчи тушунтириш шундан иборатки, катта ҳайвонлар кичикроқ ҳайвонларга қараганда камроқ сирт майдонига эга, шунинг учун улар масса бирлигига камроқ тана иссиқлигини чиқаради ва шунинг учун совуқ иқлимда танаси иссиқроқ бўлади. Иссиқроқ иқлим тескари муаммо туғдиради: метаболизм натижасида ҳосил бўлган тана иссиқлиги ичкарида сақланмасдан, тезда тарқалиб кетади[31].
Шундай қилиб, иссиқ ва қуруқ иқлим шароитида кичик ҳайвонларнинг юқори сирт майдони ва ҳажм нисбати тери орқали иссиқлик йўқотилишини осонлаштиради ва танани совутишга ёрдам беради. Бергманн қоидасини соҳада таҳлил қилиш давомида ўрганилаётган популяциялар гуруҳларини турли хил термал муҳитда кузатиб, шунингдек, иссиқлик шароитларига жавобан генетик жиҳатдан фарқлаш учун етарлича узоқ вақт ажратилган[32]. Бўй ва ўртача йиллик ҳарорат ўртасидаги боғлиқликни ҳар қандай ўлчамда ўсиб бораётган ҳар қандай шаклни моделлаштириш орқали тушунтириш мумкин. Шаклнинг баландлигини оширсангиз, унинг сирт майдонининг ҳажмга нисбати камаяди. Одамнинг танаси ва оёқ-қўлларини силиндр шаклида моделлаш, ҳатто бир хил тана массаси индексида (БМИ) бўйи беш фут бўлган одамдан олти фут баландликдаги одамга сирт майдонининг ҳажмга нисбати 17% га камайганлигини кўрсатади.
Денгиз қисқичбақасимонларида кенглик бўйича ўлчамнинг ўсиши кузатилади, чунки ҳароратнинг пасайиши ҳужайра ҳажмининг ва ҳаёт давомийлигининг ошишига олиб келади, натижада бу иккаласи сабаб максимал тана ҳажми ҳам ошади (ҳаёт давомида ўсишнинг давом этиши қисқичбақасимонларга хосдир)[33]. Катталик тенденсияси гипериид ва гаммарид амфиподлар, копеподлар, стоматоподлар, мизидлар ва планктоник эвфаусиидларда ҳам тегишли турлар билан солиштирганда, ҳам кенг тарқалган турлар ичида кузатилган[33]. Чуқур денгиз гигантизми бир хил гуруҳларнинг баъзиларида, бир хил сабабларга кўра кузатилган[33]. Сув турларининг Бергманн қоидасига мос қўшимча омилига паст ҳароратда кўпроқ эриган кислород концентрацияси бўлиши мумкинлигини ҳам киритиш мумкин. Бу фикрни баланд тоғли кўллардаги қисқичбақасимонлар ҳажмининг кичрайганлиги тасдиқлайди[34]. Умуртқасиз ҳайвонларда кузатиш мумкин бўлган яна бир таъсир юқори кенгликдаги йиртқичларда босимнинг пасайиши ҳисобланади[35]. Саёз сувдаги брахиоподларни ўрганиш шуни кўрсатдики, мўтадил кенгликларга нисбатан қутбли ҳудудларда йиртқичлар камайган[35].
Ҳессе қоидаси
1937-йилда немис зоологи ва экологи Ричард Ҳессе Бергманн қоидасини кенгайтиришни таклиф қилди. Ҳессе қоидаси, шунингдек, юрак-оғирлик қоидаси сифатида ҳам танилган, совуқ иқлимда яшовчи турлар иссиқ иқлимда яшовчи яқин турларга қараганда тана вазнига нисбатан каттароқ юракка эга эканлигини билдиради[36].
Танқидлар
1986-йилги тадқиқотида Валериус Геист Бергманн қоидасини нотўғри деб таъкидлади. Унинг айтиши бўйича „ҳарорат билан боғлиқлик сохта“. Бунинг ўрнига, Геист тананинг ҳажми йиллик маҳсулдорлик давомийлигига ёки вегетация даврида ҳайвон бошига озиқ-овқат мавжудлигига мутаносиб эканлигини аниқлади[37].
Тана ҳажмига кўплаб омиллар таъсир қилиши мумкинлиги сабабли, Бергманн қоидасини танқид қилувчилар кўп. Бироз кенгликнинг ўзи тана массасининг прогнозчиси эканлигига ишонишади. Тана массасининг ўзгаришига ҳисса қўшиши мумкин бўлган бошқа селектив омилларга мисоллар мавжуд бўлган озиқ-овқат маҳсулотларининг ҳажми, тана ҳажмининг йиртқич сифатида ов қилишдаги муваффақиятга таъсири, тана ҳажмининг йиртқичларга қарши заифлигига таъсири ва ресурслар мавжудлиги киради. Мисол учун, агар организм совуқ ҳароратга тоқат қилишга мослашган бўлса, у совуқ ҳарорат ва озиқ-овқат танқислиги ўртасидаги боғлиқлик туфайли озиқ-овқат танқислиги даврларига ҳам тоқат қилиши мумкин[38]. Каттароқ организм ўзининг кўпроқ ёғ заҳираларига таяниши, бу эса узоқ вақт давомида омон қолиш учун зарур бўлган энергияни таъминлаши ва насл қолдиришда аҳамият касб этиши мумкин.
Ресурсларнинг мавжудлиги кўплаб организмларнинг умумий муваффақияти учун асосий чекловдир. Ресурс танқислиги яшаш муҳитидаги организмларнинг умумий сонини чеклаши ва вақт ўтиши билан организмларнинг тана ҳажмининг кичрайиб, бунга мослашишига олиб келиши мумкин. Ресурс мавжудлиги шу тариқа Бергманн қоидасини ўзгартирувчи чекловга айланади[39].
Баъзи қазилма тадқиқотлари қоидага зид ҳолатларни аниқлади. Масалан, Плейстоцен даврида Европадаги бегемотлар совуқроқ ва қуруқроқ давр оралиғида кичикроқ ҳажмга ўтишга мойил бўлган[40]. Бундан ташқари, 2024-йилги тадқиқот шуни кўрсатдики, динозаврларнинг ўлчами шимолий Арктика кенгликларида ўсмаган ва бу қоида бошқа барча иқлим ўзгарувчилари эътиборга олинмаганда ҳароратга нисбатан „фақат гомеотермик ҳайвонларнинг кичик тўпламига тегишли“ деган хулосани бериши мумкин[41].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ ФРЙДРÝŠЭК, Карел. Биомечаника 1. Острава, Cзеч Републиc: ВСБ – Течниcал Университй оф Острава, Фаcултй оф Мечаниcал Энгинеэринг, Департмент оф Апплиэд Мечаниcс, 2019 — 337–338-бет. ИСБН 978-80-248-4263-9.
- ↑ Олалла-Тáррага, Мигуэл Á.; Родрíгуэз, Мигуэл Á.; Ҳаwкинс, Брадфорд А. (2006). "Броад-сcале паттернс оф бодй сизе ин сқуамате рептилес оф Эуропе анд Нортҳ Америcа". Жоурнал оф Биогеограпҳй 33 (5): 781–793. дои:10.1111/ж.1365-2699.2006.01435.х. ҳттп://www.эсчоларшип.орг/уc/итем/8рҳ6д1қг.
- ↑ Тимофеэв, С. Ф. (2001). "Бергманн'с Принcипле анд Деэп-Wатер Гигантисм ин Марине Cрустаcеанс". Биологй Буллетин оф тҳе Руссиан Аcадемй оф Сcиэнcес 28 (6): 646–650. дои:10.1023/А:1012336823275.
- ↑ Меири, С.; Даян, Т. (2003-03-20). "Он тҳе валидитй оф Бергманн'с руле". Жоурнал оф Биогеограпҳй 30 (3): 331–351. дои:10.1046/ж.1365-2699.2003.00837.х. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-биогеограпҳй_2003-03_30_3/паге/н18.
- ↑ Аштон, Кйле Г.; Траcй, Марк C.; Қуэироз, Алан де (Оcтобер 2000). "Ис Бергманн'с Руле Валид фор Маммалс?". Тҳе Америcан Натуралист 156 (4): 390–415. дои:10.1086/303400. ПМИД 29592141. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-натуралист_2000-10_156_4/паге/390.
- ↑ Миллиэн, Виргиниэ; Лёнс, С. Катҳлеэн; Олсон, Линк (Май 23, 2006) "Эcотйпиc вариатион ин тҳе cонтехт оф глобал cлимате чанге: Ревиситинг тҳе рулес" Эcологй Леттерс 9 (7): 853–869 дои:10.1111/ж.1461-0248.2006.00928.х ПМИД 16796576.
- ↑ Фреcклетон, Роберт П.; Ҳарвей, Паул Ҳ.; Пагел, Марк (2003). "Бергманн'с руле анд бодй сизе ин маммалс". Тҳе Америcан Натуралист 161 (5): 821–825. дои:10.1086/374346. ПМИД 12858287. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-натуралист_2003-05_161_5/паге/821.
- ↑ Смитҳ, Фелиа А.; Бетанcоурт, Жулио Л.; Броwн, Жамес Ҳ. (Деcембер 22, 1995). "Эволутион оф Бодй Сизе ин тҳе Wоодрат овер тҳе Паст 25,000 Еарс оф Cлимате Чанге". Сcиэнcе 270 (5244): 2012–2014. дои:10.1126/сcиэнcе.270.5244.2012. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_1995-12-22_270_5244/паге/2012.
- ↑ Ҳуэй, Раймонд Б.; Гилчрист, Георге W.; Cарлсон, Марген Л.; Берриган, Давид; Серра, Луıс (Жануарй 14, 2000). "Рапид Эволутион оф а Геограпҳиc Cлине ин Сизе ин ан Интродуcед Флй". Сcиэнcе 287 (5451): 308–309. дои:10.1126/сcиэнcе.287.5451.308. ПМИД 10634786. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_2000-01-14_287_5451/паге/308.
- ↑ Ҳунт, Гене; Рой, Каустув (Жануарй 31, 2006). "Cлимате чанге, бодй сизе эволутион, анд Cопе'с руле ин деэп-сеа остраcодес". Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе Унитед Статес оф Америcа 103 (5): 1347–1352. дои:10.1073/пнас.0510550103. ПМИД 16432187. ПМC 1360587. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1360587.
- ↑ Сеcорд, Р.; Блоч, Ж.И.; Честер, С.Г.Б.; Боер, Д.М.; Wоод, А.Р.; Wинг, С.Л.; Краус, М.Ж.; МcИнерней, Ф.А. эт ал. (2012). "Эволутион оф тҳе Эарлиэст Ҳорсес Дривен бй Cлимате Чанге ин тҳе Палеоcене-Эоcене Тҳермал Махимум". Сcиэнcе 335 (6071): 959–962. дои:10.1126/сcиэнcе.1213859. ПМИД 22363006. Арчивед фром тҳе оригинал он 2019-04-09. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20190409145545/ҳттп://дигиталcоммонс.унл.эду/cги/виэwcонтент.cги?артиcле=1314&cонтехт=геосcиэнcефаcпуб. Қаралди: 2020-01-08.Бергманн қоидаси]]
- ↑ Эриcксон. „Глобал wарминг лед то дwарфисм ин маммалс — тwиcе“. Университй оф Мичиган (2013-йил 1-ноябр). Қаралди: 2013-йил 12-ноябр.
- ↑ Санд, Ҳåкан К.; Cедерлунд, Гöран Р.; Данелл, Кжелл (Жуне 1995). "Геограпҳиcал анд латитудинал вариатион ин гроwтҳ паттернс анд адулт бодй сизе оф Сwедиш моосе (Алcес алcес)". Оэcологиа 102 (4): 433–442. дои:10.1007/БФ00341355. ПМИД 28306886. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_оэcологиа_1995-06_102_4/паге/433.
- ↑ 14,0 14,1 Ҳоллидай, Трентон W.; Ҳилтон, Чарлес Э. (Жуне 2010). "Бодй пропортионс оф cирcумполар пеоплес ас эвиденcед фром скелетал дата: Ипиутак анд Тигара (Поинт Ҳопе) версус Кодиак Исланд Инуит". Америcан Жоурнал оф Пҳйсиcал Антҳропологй 142 (2): 287–302. дои:10.1002/ажпа.21226. ПМИД 19927367. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-жоурнал-оф-пҳйсиcал-антҳропологй_2010-06_142_2/паге/287.
- ↑ 15,0 15,1 Неwман, Маршалл Т. (Аугуст 1953). "Тҳе Апплиcатион оф Эcологиcал Рулес то тҳе Раcиал Антҳропологй оф тҳе Аборигинал Неw Wорлд". Америcан Антҳропологист 55 (3): 311–327. дои:10.1525/аа.1953.55.3.02а00020. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-антҳропологист_1953-08_55_3/паге/311.
- ↑ Роберц, ДФ (1954). "Бодй wеигҳт, раcе анд cлимате". Америcан Жоурнал оф Пҳйсиcал Антҳропологй 11 (4): 533–558. дои:10.1002/ажпа.1330110404. ПМИД 13124471. ҳттпс://счолар.гоогле.cом/счолар_лоокуп?жоурнал=Ам+Ж+Пҳйс+Антҳропол&титле=Бодй+wеигҳт,+раcе,+анд+cлимате&аутҳор=ДФ+Роберц&волуме=4&публиcатион_еар=1953&пагес=533-58&дои=10.1002/ажпа.1330110404&.
- ↑ Доминй. „Эволутион оф тҳе ҳуман пйгмй пҳенотйпе“ (2009-йил 25-феврал).
- ↑ Вламис, К.. „Бирдс 'шринкинг' ас тҳе cлимате wармс“ (эн-ГБ). ББC Неwс (2019-йил 4-декабр). Қаралди: 2019-йил 5-декабр.
- ↑ Лиао. „Нортҳ Америcан Бирдс Аре Шринкинг, Ликелй а Ресулт оф тҳе Wарминг Cлимате“ (эн). Аудубон (2019-йил 4-декабр). Қаралди: 2019-йил 5-декабр.
- ↑ Wеэкс, Б. C.; Wиллард, Д. Э.; Зимова, М.; Эллис, А. А.; Wитйнски, М. Л.; Ҳеннен, М.; Wингер, Б. М. (2019). "Шаред морпҳологиcал cонсеқуэнcес оф глобал wарминг ин Нортҳ Америcан миграторй бирдс". Эcологй Леттерс 23 (2): 316–325. дои:10.1111/эле.13434. ПМИД 31800170.
- ↑ Жиринеc, Витек; Бурнер, Рян C.; Амарал, Бруна Р.; БиэррегаардЖр, Ричард О.; Фернáндез-Ареллано, Гилберто; Ҳернáндез-Палма, Ангéлиcа; Жоҳнсон, Эрик И.; Ловежой, Тҳомас Э. эт ал. (2021). "Морпҳологиcал cонсеқуэнcес оф cлимате чанге фор ресидент бирдс ин интаcт Амазониан раинфорест" (ЭН). Сcиэнcе Адванcес 7 (46): эабк1743. дои:10.1126/сcиадв.абк1743. ПМИД 34767440. ПМC 8589309. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=8589309.
- ↑ Лакин, Р.Ж.; Барретт, П.М.; Стевенсон, C.; Тҳомас, Р.Ж.; Wиллс, М.А. (2020). "Фирст эвиденcе фор а латитудинал бодй масс эффеcт ин эхтант Cроcодйлиа анд тҳе релатионшипс оф тҳеир репродуcтиве чараcтерс". Биологиcал Жоурнал оф тҳе Линнеан Соcиэтй 129 (4): 875–887. дои:10.1093/биолиннеан/блз208.
- ↑ Георгиоу. „Cроcодилианс, Wҳич Ҳаве Wалкед Эартҳ фор Неарлй 100 Миллион Еарс, Аре Сурвиворс оф Масс Эхтинcтионс анд Май Бе Абле то Адапт то Cлимате Чанге“. неwсwеэк.cом. Неwсwеэк (2020-йил 12-март). Қаралди: 2020-йил 13-март.
- ↑ Ангиэлcзйк, К.Д.; Бурроугҳс, Р.W.; Фелдман, C.Р. (2015). "До туртлес фоллоw тҳе рулес? Латитудинал градиэнц ин спеcиэс ричнесс, бодй сизе, анд геограпҳиc ранге ареа оф тҳе wорлд'с туртлес". Жоурнал оф Эхпериментал Зоологй Парт Б: Молеcулар анд Девелопментал Эволутион 324 (3): 270–294. дои:10.1002/жез.б.22602. ПМИД 25588662.
- ↑ Пинчеира-Доносо, Д.; Ҳодгсон, Д.Ж.; Трегенза, Т. (2008). "Тҳе эволутион оф бодй сизе ундер энвиронментал градиэнц ин эcтотҳермс: wҳй шоулд Бергманн'с руле апплй то лизардс?". БМC Эволутионарй Биологй 8 (68): 68. дои:10.1186/1471-2148-8-68. ПМИД 18304333. ПМC 2268677. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2268677.
- ↑ Cампбелл, М.Д. (2021-08-21). "Тестинг Бергманн'с Руле ин марине cопеподс". Эcограпҳй 44 (9): 1283–1295. дои:10.1111/эcог.05545. ҳттпс://дои.орг/10.1111/эcог.05545.
- ↑ Молес, А. Т.; Wартон, Д. И.; Wарман, Л.; Сwенсон, Н. Г.; Лаффан, С. W.; Занне, А. Э.; Питман, А.; Ҳеммингс, Ф. А. эт ал. (2009-09-01). "Глобал паттернс ин плант ҳеигҳт". Жоурнал оф Эcологй 97 (5): 923–932. дои:10.1111/ж.1365-2745.2009.01526.х. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-эcологй_2009-09_97_5/паге/923.
- ↑ Ниэринг, W.А.; Wҳиттакер, Р.Ҳ.; Лоwе, C.Ҳ. (1963). "Тҳе сагуаро: а популатион ин релатион то энвиронмент". Сcиэнcе 142 (3588): 15–23. дои:10.1126/сcиэнcе.142.3588.15. ПМИД 17812501. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_1963-10-04_142_3588/паге/н14.
- ↑ Дрезнер, Т. Д. (2003-03-01). "Ревиситинг Бергманн'с руле фор сагуарос (Cарнегиэа гигантеа (Энгелм.) Бритт. анд Росе): стем диаметер паттернс овер спаcе". Жоурнал оф Биогеограпҳй 30 (3): 353–359. дои:10.1046/ж.1365-2699.2003.00834.х. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-биогеограпҳй_2003-03_30_3/паге/353.
- ↑ Донати, Д.; Бианчи, C.; Пеззи, Г.; Cонте, Л.; Ҳофер, А.; Чиаруccи, А. (2016). "Биогеограпҳй анд эcологй оф тҳе генус Турбиниcарпус (Cаcтаcеаэ): энвиронментал cонтролс оф таха ричнесс анд морпҳологй". Сйстематиcс анд Биодиверситй 15 (4): 361–371. дои:10.1080/14772000.2016.1251504.
- ↑ Броwн, Жамес Ҳ.; Леэ, Антҳонй К. (Жануарй 1969). "Бергманн'с Руле анд Cлиматиc Адаптатион ин Wоодрац (Неотома)". Эволутион 23 (2): 329–338. дои:10.2307/2406795. ПМИД 28562890. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_эволутион_1969-06_23_2/паге/329.
- ↑ Броwн, Жамес Ҳ.; Леэ, Антҳонй К. (Жануарй 1969). "Бергманн'с Руле анд Cлиматиc Адаптатион ин Wоодрац (Неотома)". Эволутион 23 (2): 329–338. дои:10.2307/2406795. ПМИД 28562890. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_эволутион_1969-06_23_2/паге/329.
- ↑ 33,0 33,1 33,2 Тимофеэв, С. Ф. (2001). "Бергманн'с Принcипле анд Деэп-Wатер Гигантисм ин Марине Cрустаcеанс". Биологй Буллетин оф тҳе Руссиан Аcадемй оф Сcиэнcес 28 (6): 646–650. дои:10.1023/А:1012336823275.
- ↑ Пеcк, Л. С.; Чапелле, Г. (2003). "Редуcед охйген ат ҳигҳ алтитуде лимиц махимум сизе". Проcеэдингс оф тҳе Роял Соcиэтй оф Лондон. Сериэс Б: Биологиcал Сcиэнcес 270 (суппл. 2): С166–С167. дои:10.1098/рсбл.2003.0054. ПМИД 14667371. ПМC 1809933. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1809933.
- ↑ 35,0 35,1 Ҳарпер, Э. М.; Пеcк, Л. С. (2016). "Латитудинал анд дептҳ градиэнц ин марине предатион прессуре". Глобал Эcологй анд Биогеограпҳй 25 (6): 670–678. дои:10.1111/геб.12444.
- ↑ Баум. „Ҳессе'с руле“. Глоссарй оф Оcеанограпҳй анд тҳе Релатед Геосcиэнcес wитҳ Референcес. Техас Cентер фор Cлимате Студиэс, Техас А&М Университй (1997-йил 20-январ). 2010-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-январ.
- ↑ Геист, Валериус (Април 1987). "Бергманн'с руле ис инвалид". Cанадиан Жоурнал оф Зоологй 65 (4): 1035–1038. дои:10.1139/з87-164. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_cанадиан-жоурнал-оф-зоологй_1987-04_65_4/паге/1035.
- ↑ Аштон, Кйле Г.; Траcй, Марк C.; Қуэироз, Алан де (Оcтобер 2000). "Ис Бергманн'с Руле Валид фор Маммалс?". Тҳе Америcан Натуралист 156 (4): 390–415. дои:10.1086/303400. ПМИД 29592141. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-натуралист_2000-10_156_4/паге/390.
- ↑ Cлаусс, Марcус; Диттманн, Мареи Т.; Мüллер, Деннис W. Ҳ. (Оcтобер 2013) "Бергманн′с руле ин маммалс: А cросс-спеcиэс интерспеcифиc паттерн" Оикос 122 (10): 1465–1472 дои:10.1111/ж.1600-0706.2013.00463.х ҳттп://www.зора.узҳ.ч/ид/эпринт/81100/2/ОИКОС_Бергманн_Суппл.пдф.
- ↑ Мазза, Паул П. А.; Бертини, Аделе (24 Оcтобер 2012). "Wере П леистоcене ҳиппопотамусес эхпосед то cлимате-дривен бодй сизе чангес?" (эн). Бореас 42 (1): 194–209. дои:10.1111/ж.1502-3885.2012.00285.х. ИССН 0300-9483. ҳттпс://онлинелибрарй.wилей.cом/дои/10.1111/ж.1502-3885.2012.00285.х. Қаралди: 20 Жануарй 2024.Бергманн қоидаси]]
- ↑ Гримес. „Диносаур студй чалленгес Бергманн'с руле“ (эн). пҳйс.орг. Қаралди: 2024-йил 9-апрел.
Адабиётлар
- Cарл Бергманн (1847) "Üбер диэ Верҳäлтниссе дер Wäрмеöкономиэ дер Тҳиэре зу иҳрер Грöссе" Гöттингер Студиэн 3 (1): 595–708 ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=ЭҲо-ААААcААЖ&пг=ПА3.
- Д. Ф. Роберц (1953) "Бодй wеигҳт, раcе анд cлимате" Америcан Жоурнал оф Пҳйсиcал Антҳропологй 11 (4): 533–558 дои:10.1002/ажпа.1330110404 ПМИД 13124471.
- Д. Ф. Роберц. Cлимате анд Ҳуман Вариабилитй, 2нд, Менло Парк, CА: Cуммингс, 1978. ИСБН 9780846566250.
- C. Б. Руфф (1994) "Морпҳологиcал адаптатион то cлимате ин модерн анд фоссил ҳоминидс" Еарбоок оф Пҳйсиcал Антҳропологй 37: 65–107 дои:10.1002/ажпа.1330370605.
- Э. Счреидер (1950) "Геограпҳиcал дистрибутион оф тҳе бодй-wеигҳт/бодй-сурфаcе ратио" Натуре 165 (4190): 286 дои:10.1038/165286б0 ПМИД 15410342 ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_1950-02-18_165_4190/паге/н35.