Bertrand teoremasi

Классик механикада Бертран теоремаси боғланган орбиталарга эга бўлган марказий куч потенциаллари орасида барча боғланган орбиталар ҳам ёпиқ орбиталар бўлиш хусусиятига эга бўлган марказий куч (радиал) скаляр потенциалларнинг фақат иккита тури мавжудлигини айтади. [1] [2]
Биринчи бундай потенциал тортишиш ёки электростатик потенциал каби тескари квадрат марказий кучдир :
- куч билан .
Иккинчиси радиал гармоник осилатор потенсиали:
- куч билан .
Теорема унинг кашфиётчиси Жозеф Бертран шарафига номланган.
Чиқариш

Барча жозибадор марказий кучлар табиий равишда ёпиқ орбиталар бўлган думалоқ орбиталарни ишлаб чиқиши мумкин. Ягона талаб шундаки, марказий куч марказга қўйиладиган кучга тўлиқ мос келади, бу маълум бир думалоқ радиус учун керакли бурчак тезлигини аниқлайди. Бу ерда марказий бўлмаган кучлар (яъни, бурчак ўзгарувчилари ва радиусга боғлиқ бўлганлар) эътиборга олинмайди, чунки улар умуман айлана орбиталарини ҳосил қилмайди.
В (р) марказий потенциалда ҳаракатланаётган м массали зарранинг радиуси р учун ҳаракат тенгламаси ҳаракат тенгламалари билан берилган.
бу ерда , ва бурчак моментум Л = мр 2 ō сақланади. Мисол учун, чапдаги биринчи атама думалоқ орбиталар учун нолга тенг ва ичкарига қўлланиладиган куч кутилганидек, марказдан қочма куч талаби мрω2 га тенг.
Бурчак моментининг таърифи мустақил ўзгарувчининг т дан тҳ га ўзгаришига имкон беради:
вақтга боғлиқ бўлмаган янги ҳаракат тенгламасини бериш:
Ўзгарувчилар ўзгаришини амалга оширишда бу тенглама квазизиқли бўлади ва иккала томонни кўпайтириш (шунингдек Бинет тенгламасига қаранг):
Юқорида таъкидланганидек, барча марказий кучлар тегишли бошланғич тезликни ҳисобга олган ҳолда айлана орбиталарини ҳосил қилиши мумкин. Бироқ, агар бирон бир радиал тезлик киритилган бўлса, бу орбиталар барқарор бўлиши (яъни, чексиз орбитада қолиши) ёки ёпиқ бўлиши керак эмас (бир неча марта айнан бир хил йўлга қайтиш). Бу ерда биз барқарор, аниқ ёпиқ айлана бўлмаган орбиталарнинг зарурий шарти тескари квадрат куч ёки радиал гармоник осилатор потенсиали эканлигини кўрсатамиз. Кейинги бўлимларда биз ушбу икки куч қонуни барқарор, аниқ ёпиқ орбиталарни ишлаб чиқаришини кўрсатамиз (этарли шарт) [ўқувчи учун нима этарли шарт эканлиги аниқ эмас].
Ж (у) ни қуйидагича белгилаймиз:
-
Бу ерда ф радиал кучни ифодалайди. р 0 радиусда мукаммал айланма ҳаракатнинг мезони шундаки, чапдаги биринчи ҳад нолга тенг:
(1)
бу ерда .
Кейинги қадам кичик тебранишлар остида у учун тенгламани кўриб чиқишдир мукаммал думалоқ орбиталардан. Ўнг томонда Ж функцияси стандарт Тейлор сериясида кенгайтирилиши мумкин:
Бу кенгайишни у учун тенгламага қўйиш ва доимий ҳадларни айириш натижасида ҳосил бўлади
деб ёзиш мумкин
(2)
бу ерда доимий ҳисобланади. β2 манфий бўлмаслиги керак; акс ҳолда, орбита радиуси унинг бошланғич радиусидан экспонент равишда ўзгаради. (Эритма б = 0 мукаммал айлана орбитага мос келади.) Агар ўнг томонни эътиборсиз қолдириш мумкин бўлса (яъни, кичик бузилишлар учун), ечимлар
бу ерда ҳ 1 амплитудаси интеграллаш доимийси. Орбиталар ёпиқ бўлиши учун б рационал сон бўлиши керак. Бундан ташқари, у барча радиуслар учун бир хил рационал сон бўлиши керак, чунки б доимий равишда ўзгара олмайди; рационал сонлар бир-биридан бутунлай узилган . Ж нинг таърифидан (1) тенглама билан биргаликда фойдаланиш,
-
Бу у0 нинг исталган қиймати учун амал қилиши кераклиги сабабли,
бу куч куч қонунига амал қилиши кераклигини англатади
Демак, Ж умумий шаклга эга бўлиши керак
(3)
Биз буни (2) тенгламага алмаштирамиз ва бир хил частотага тегишли коэффициэнтларни тенглаштирамиз, фақат энг паст тартибли шартларни сақлаймиз. Қуйида кўрсатганимиздек, ҳ 0 ва ҳ 2 ҳ 1 дан кичикроқ, тартибли . ҳ3 ва бошқа барча коэффициэнтлар ҳеч бўлмаганда тартибда . Бу мантиқий, чунки айлана орбитага яқинлашганда ҳаммаси ҳ1 дан тезроқ йўқолиши керак.
cос(бтҳ) атамасидан биз қуйидагини оламиз:
-
бу ерда охирги босқичда биз ҳ 0 ва ҳ 2 қийматларини алмаштирдик.
(3) ва (1) тенгламалардан фойдаланиб, у 0 да баҳоланган Ж нинг иккинчи ва учинчи ҳосилаларини ҳисоблашимиз мумкин:
Ушбу қийматларни охирги тенгламага алмаштириш Бертранд теоремасининг асосий натижасини беради:
Демак, барқарор ёпиқ айлана бўлмаган орбиталарни ҳосил қилиши мумкин бўлган ягона потенциал тескари квадрат куч қонуни (б = 1) ва радиал гармоник-осилатор потенсиали (б = 2) ҳисобланади. б = 0 ечими юқорида айтиб ўтилганидек, мукаммал айлана орбиталарига мос келади.
Классик майдон потенциаллари
Гравитацион ёки электростатик потенсиал каби тескари квадрат куч қонуни учун потенсиал ёзилиши мумкин.
Умумий тенгламадан у(тҳ) орбитасини олиш мумкин
унинг ечими доимий ҳисобланади: . Бундан ташқари оддий синусоид:
Бу ерда э (эксентриклик) ва тҳ0 (фаза силжиши) интеграция доимийлари.
Бу бошланғичда битта фокусга эга бўлган конус кесимининг умумий формуласи; э = 0 айланага, 0 < э < 1 эллипсга, э = 1 параболага ва э > 1 гиперболага мос келади. Эксентриклик э умумий энергия Э билан боғлиқ (қаранг : Лаплас-Рунге-Ленз вектори):
Ушбу формулаларни таққослаш шуни кўрсатадики, Э < 0 эллипсга, Э = 0 параболага ва Э > 0 гиперболага мос келади. Айниқса, мукаммал думалоқ орбиталар учун.
Гармоник осилатор
Радиал гармоник осиллатор потенсиали остидаги орбитани ечиш учун р = (х, й, з) компонентларида ишлаш осонроқ. Потенсиални шундай ёзиш мумкин:
м массали зарранинг ҳаракат тенгламаси учта мустақил Эйлер тенгламалари билан берилган:
бу ерда доимий чегараланган, ёпиқ орбиталарни таъминлаш учун ижобий бўлиши керак (яъни, к > 0); акс ҳолда, заррача чексизликка учиб кетади. Ушбу оддий гармоник осилатор тенгламаларининг ечимлари ўхшаш:
Бу ерда мусбат константалар А х, А й ва А з тебранишларнинг амплитудаларини, пҳ х, пҳ й ва пҳ з бурчаклари эса уларнинг фазаларини ифодалайди. Олинган орбита р (т) = [ х (т), й (й), з (т)] ёпиқ, чунки у бир даврдан кейин айнан такрорланади.
Тизим ҳам барқарор, чунки амплитудалар ва фазалардаги кичик бузилишлар умумий орбитада мос равишда кичик ўзгаришларга олиб келади.
- ↑ Бертранд Ж (1873). "Тҳéорèме релатиф ау моувемент д'ун поинт аттирé верс ун cентре фихе". C. Р. Аcад. Сcи. 77: 849–853.
- ↑ Жоҳнсон, Портер Wеар. Cлассиcал Мечаниcс Wитҳ Апплиcатионс. Wорлд Сcиэнтифиc, 2010-02-24 — 149–-бет. ИСБН 9789814304153. Қаралди: 2012-йил 2-декабр.
Манбалар
- Голдстеин, Ҳ. (1980). Cлассиcал Мечаниcс (2нд эд.). Аддисон-Wеслей.
- Сантос, Ф. C.; Соарес, В.; Торт, А. C. (2011). „Ан Энглиш транслатион оф Бертранд’с тҳеорем“. Латин Америcан Жоурнал оф Пҳйсиcс Эдуcатион
- Леэнҳеэр, Патриcк Де; Мусгрове, Жоҳн; Счимлеcк, Тйлер (2023). „А Cомпреҳенсиве Прооф оф Бертранд’с Тҳеорем“