Beshovning maktubi
Beshovning maktubi (qozoqcha: Бесеудің хаты) — qozoq ziyolilarining VKP (b) Qozogʻiston oʻlka qoʻmitasining birinchi kotibi F. I. Goloshchekinga yozib yuborilgan maktubi. Bu maktab dastlab I. V. Stalinga bagʻishlab yozilgan. U 1932-yil 4-iyulda Qozogʻistonning besh nafar ziyolisi tomonidan yozilgan boʻlib, Sovet hokimiyatining kollektivlashtirish siyosati va uning oqibatida yuzaga kelgan ocharchilikka qarshi eng muhim hujjatlardan biri hisoblanadi.
Tarixi
Bu maktub tarixda odatda „Beshovning maktubi“ yoki „Beshlik xati“ nomi bilan tanilgan[1]. Dastlab xatni Iosif Stalinga yuborish rejalashtirilgan, ammo keyinchalik u Qozogʻiston oʻlkaviy komitetining birinchi kotibi Filipp Goloshchyokinga topshirilgan. Maktub 1932-yil 4-iyulda besh nafar ziyoli tomonidan yozib imzolangan.
Mazmuni
Beshovning maktubi respublikada chorvachilikning inqirozi oqibatida mamlakatni halokatli ocharchilik chulgʻab olgani haqida ogohlantirgan dastlabki bonglardan biri boʻldi. Maktubda qozoq qishlogʻidagi sotsiologik oʻzgarishlar umumxalq fojiasiga aylanib, barcha ijtimoiy guruhlarni — boylar, oʻrtahollar, kambagʻallarni qamrab olgani, majburiy kollektivlashtirish va oʻtroqlashtirish, soliq undirishdagi suiisteʼmollik holatlari ommaviy ochlik va epidemiyaga, odamlarning koʻchishiga olib kelgani haqqoniy bayon etilgan. VKP (b) Qozogʻiston oʻlka qoʻmitasining qishloq xoʻjaligini boshqarish boʻyicha olib borgan shafqatsiz siyosati ham tanqid qilingan. Lekin hujjatda yoʻl qoʻyilgan „haddan oshishlar“da soʻl kommunistlar aybdor deb koʻrsatilgan. Mamlakatni ogʻir vaziyatdan olib chiqish yoʻllari taklif etilgan.
Tarixchilarning fikricha, bu maktub Sovet davrida ocharchilik haqida markaziy hokimiyatga yuborilgan eng jasoratli murojaatlardan biri boʻlgan. Mualliflar hukumat siyosati oqibatida chorvachilik tizimi yemirilgani va qozoq qishloqlarida ommaviy oʻlim kuzatilayotganini ochiq yozganlar[2].
Mualliflar
Xat mualliflari — yozuvchi Gʻabit Musirepov (1902-1985), Qozoq davlat nashriyoti mudiri Mansur Gʻataulin (1903-1938), Olmaota Komvuzining rahbar xodimlari Embergen Oltinbekov (1904-1954) va Mutash Dauletqaliyev (1904-1982), Qozogʻiston ASSR Davlat rejalashtirish komissiyasining sektor boshligʻi Qodir Quanishev (1906-1938). Ular bu xatni yozganliklaridan keyin qatagʻonga uchradi.
Xatning yozilishiga Xalq Komissarlari Kengashi raisi Oraz Isayev turtki boʻlgan. Besh kishining maktubi qozoq ziyolilarining totalitar tuzumga noroziligining bir koʻrinishi boʻlib qoldi[3].
Natijalar
Maktub darhol siyosiy oʻzgarishlarga olib kelmagan boʻlsa-da, keyinchalik Moskva rahbariyati Goloshchyokin siyosatini qayta koʻrib chiqishga majbur boʻlgan. 1933-yilda u lavozimidan olinadi. Tadqiqotchilar „Beshlik xati“ni Qozogʻistondagi 1931–1933-yillardagi ocharchilik tarixini oʻrganishda muhim manba deb hisoblaydi.
Manbalar
- ↑ „The Letter of the Five — the cry of the people and historical truth“ (en). e-history.kz. Qaraldi: 2026-yil 15-may.
- ↑ „The Letter of the Five – The Cry of the People and Historical Truth“ (en). Prezi. Qaraldi: 2026-yil 15-may.
- ↑ A. Nisanbayev. Qozog‘iston: Milliy ensiklopediya, Olmota, 1998-yil. ISBN ISBN 5-89800-123-9.