Бесцеллер (инглизча:бесцеллер – энг кўп сотилган[1]) – энг кўп сотилганлар рўйхатига киритилган машҳур китоб ёки бошқа кенг тарқалган нашр (масалан, мусиқа албоми ёки компютер ўйини). „Бесцеллер“ атамаси асарнинг сотилиш даражаси ёки адабий сифатини билдирмайди, шунчаки ўта машҳурликни билдиради, масалан кино саноатида қўлланиладиган „блокбастер“ атамаси ёки машҳур мусиқа „хит“ атамаси каби атамадир.

Тарихи

"Бесцеллер" атамасига ҳали унча кўп бўлгани йўқ – у биринчи марта 1889-йилда ишлатилган. Аммо китоб нашр этилгандан сўнг дарҳол катта шуҳрат қозониши, босма китоблар пайдо болишидан олдин маълум бўлган. Кичкина тиражга эга бўлган дастлабки китобларнинг муваффақияти қайта нашрлар сони билан ўлчанади. Ўша пайтда муаллифлик ҳуқуқи тизими бошланғич босқичида эди ва агар у ишлаган бўлса, у жуда секин ишлаган. Бу турли нашриётларнинг бир хил асарни нашр этишига олиб келди, бу эса нашрлар сонини кўпайтирди.

Чоп этишнинг дастлабки йилларида деярли барча машҳур китоблар динга оид китоблар эди. Ўша пайтда китобнинг нархи кўп жиҳатдан унинг ҳажмига боғлиқ бўлганлиги сабабли, машҳур бўлиш учун китоб, қоида тариқасида, кичик бўлиши керак эди. Масалан, Инжил ўзининг ҳажми туфайли ХИХ асргача жуда қимматли китоб бўлиб қолди ва шунинг учун унинг кўп нусхалар чоп этилмади.

ХВИИИ аср

ХВИИИ асрнинг бесцеллерлари – Фенелоннинг „Телемакуснинг саргузаштлари“, Руссонинг „Янги Хелуза“, Превостнинг „Манон Леско“[2].

19-20-асрлар охирида Генрик Сиэнкевичнинг " Камо Грядеши " романи умумевропа бесцеллерига айланди.

ХИХ аср давомида энг машҳур китоблар рўйхати китобхонлар орасида сезиларли ўзгаришларга дуч келди. Шундай қилиб, Франсияда аср бошларида Шатобрианнинг „Атала“ (1801) ва „Христианлик даҳоси“ (1802) китоблари энг кўп сотилган, кейин Валтер Скотт биринчи ўринни эгаллади, 1830-йилдан кейин эса оммавий адабиётнинг таниқли вакиллариПол де Кок ва Эвгений Суэ энг машҳур китоблар рўйхатига мустаҳкам жойлаштирдилар. 1870-йилдан кейин Жюл Верн нашр этилган нусхалар сони бўйича етакчи бўлди[3]. Қизиғи шундаки, Ла Фонтеннинг „Эртаклари“ ва „Телемакнинг саргузаштлари“ романлари Эвгений Сюнинг „Абадий яҳудий“ ва „Париж сирлари“ нашр этилганидан кейин ҳам франсуз бесцеллерлари рўйхатида қолишда давом этди. Бу замонавий маҳаллий тадқиқотчиларнинг тезисларини тасдиқлайди:

Бесцеллер оммавий адабиётга тегишли бўлиши шарт эмас. Бу, масалан, академик ёки интеллектуал бўлиши мумкин, яъни уни фақат маълум бир ижтимоий қатламда осонгина сотиб олиш мумкин[4].

ХХ аср

ХХ асрнинг бесцеллерлари қаторига Маргарет Митчеллнинг „Шамол билан ўтган“ романлари, Агата Кристи, Жером Селинжер, Клайв Люис, Стивен Кинг, Артур Хейли, Сан-Антонио асарлари киради.

Бугун

Ҳар хил бесцеллер рўйхатини тузишда улар одатда бадиий ёки бадиий бўлмаганларга бўлинади. Баъзан рўйхат тузувчилар турли хил қўшимча тоифаларни киритадилар. Мисол учун, ҳафталик бесцеллерлар рўйхатини нашр этадиган Неw Ёрк Тимес газетаси 2001-йилда „Болалар учун китоблар“ тоифасини тақдим этди. Бу, асосан, Гарри Поттер китоблари бир йил давомида энг яхши 3 ўринда монополияга эга бўлган умумий бесцеллерлар рўйхатидан олиб ташланиши учун қилинган.

Қаттиқ муқовали ва қоғозли бесцеллерларни фарқлаш ҳам кенг тарқалган. Одатда, биринчи бўлиб қаттиқ муқовали китоб чиқади, бу анча қимматроқ, кейин эса бир мунча вақт ўтгач, арзон ва оммавий ўқувчига мўлжалланган қоғозли китоб чиқади. Қаттиқ муқовали китобнинг оммабоплиги одатда қоғозли муқовали нашрнинг чиқарилишига туртки бўлади, лекин бунинг акси ҳам бўлиши мумкин: агар қаттиқ муқовали китоб жуда яхши сотилса, арзонроқ версияни чиқаришга ҳожат йўқ.

Манбалар

  1. ↑ Мюллер 1981.
  2. ↑ „Бестселлеры ХВИИИ века“. 2015-йил 16-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 18-сентябр.
  3. ↑ Элисабетҳ Паринет. Уне ҳистоире де л’эдитион а л’эпоқуэ cонтемпораине (ХИХ—ХХ сиэcлес). – П., Сеил, 2004. – П. 42—45.
  4. ↑ „Массовая литература сегодня“. 2016-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 14-сентябр.

Адабиётлар

Ҳаволалар