Bezmiâlem Sulton sahifasining manbasini koʻrish

{{qirollik bilgiqutisi| consort      = yes
| tasvir        = Bezm-i Âlem Valide Sultan Camii (Dolmabahçe Mosque).jpg
| izoh      = [[Dolmabahçe masjidi]]<br/>(''Bezmialem Volida Sulton jome masjidi'')
| succession   = [[Usmoniylar davlati]] [[Volida Sulton]]i
| reign        = 1839-yil 2-iyul – 1853-yil 2-may
| predecessor  = [[Nakşidil Sultan]]
| successor    = [[Pertevniyal Sulton]]
| full name    = {{Lang-tr|Bezmiâlem Sulton|italic=no}}<br />{{Lang-ota|بزم عالم سلطان}}
| tugʻilgan_sanasi = {{Circa}} 1807
| tugʻilgan_joyi = [[Gruziya]]
| vafot_sanasi = 1853-yil 2-may
| Vafot_joyi = Beshiktosh saroyi, [[Konstantinopol]], [[Usmoniylar davlati]] <br /> (hozirgi [[Istanbul]], [[Turkiya]])
| dafn_etilgan_joy = [[Mahmud II]] maqbarasi, Çemberlitaş, [[Fotih]], Istanbul
| religion = [[Islom]], [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniylik]]
| house = [[Usmonlilar sulolasi|Usmoniylar]] (nikoh orqali)
| spouse = {{Nikoh|[[Mahmud II]]|1822|1839|end=died}}
| issue = [[Abdulmajid I]]
}}
'''Bezmiâlem Sulton''' (shuningdek, '''Bazimialam''' tarzida yozilgan, {{Lang-ota|بزم عالم سلطان|4}}; {{Circa}} 1807-yilda tugʻilgan – 1853-yil 2-mayda vafot etgan{{Sfn|Davis|1986|p=13}}) – [[Usmoniylar imperiyasi]] sultoni [[Mahmud II|Mahmud II ning]] xotini, sulton [[Abdulmajid I|Abdulmajid I ning]] onasi, [[Volida Sulton]].

== Yoshligi ==
Bazimialam deb ham atalgan Bezmiâlem Kadın 1807-yilda [[Gruziya]]da tugʻilgan<ref>{{cite book|first=John|last=Freely|title=Inside the Seraglio: Private Lives of the Sultans in Istanbul|url=https://archive.org/details/insideseragliopr0000free|publisher=Penguin|date=July 1, 2001|pages=[https://archive.org/details/insideseragliopr0000free/page/246 247]|isbn=}}</ref><ref name="Goodwin">{{cite book|last=Goodwin|first=Godfrey|date=2007|title=The Private World of Ottoman Women|page=157}}</ref><ref name="palmer">{{cite book|last=Alan|first=Palmer|date=2011|title=The Decline and Fall of the Ottoman Empire|publisher=[[Faber & Faber]]|isbn=978-0-57-127908-1}}</ref>. Sulton [[Mahmud II|Mahmud II ning]] oʻgay singlisi va uning eng sevimli maslahatgoʻyi [[Asmo Sulton (Abdulhamid I ning qizi)|Asmo Sulton]] tomonidan tarbiyalangan<ref>{{cite book |last=Schiffer |first=Reinhold |date=1999 |title=Oriental Panorama: British Travellers in 19th Century Turkey |publisher=[[Taylor & Francis]] |page=191}}</ref>. Saroy haramiga kirishidan avval baquvvat ayol boʻlgani va [[hammom]] xizmatchisi boʻlgani aytiladi<ref name="Goodwin"/><ref name="palmer"/>. Yuzi goʻzal, qoʻllari esa gʻoyat oq rangli va chiroyli ayol boʻlgan<ref>{{cite book|last=Sakaoğlu|first=Necdet|date=2007|pages=212|title=Famous Ottoman Women|publisher=Avea}}</ref>. Bazimialam rasmiy taʼlim olmagan boʻlsa-da, juda aqlli ayol edi. 1822-yilda u sulton Mahmudning xotinlaridan biriga aylangan va unga „Uchinchi Kadın“ unvoni berilgan. 1832-yilda esa „Ikkinchi Kadın“ unvoniga koʻtarilgan<ref>{{cite book|title=Türklük araştırmaları dergisi, Issues 19-20|publisher=Fakülte|year=2008|pages=352}}</ref>. 1823-yil 25-aprelda Bazimialam oʻzining yagona oʻgʻli, boʻlajak sulton [[Abdulmajid I|Abdulmajid I ni]] dunyoga keltirgan{{Sfn|Sakaoğlu|2008|p=525}}.

== Volida Sulton ==
=== Dastlabki yillari ===
1839-yilda [[Abdulmajid I]] taxtga chiqqach, uning onasi Bazimialam [[Volida Sulton]] boʻldi<ref name="palmer"/>{{Sfn|Uluçay|2011|p=179}}{{Sfn|Sakaoğlu|2008|p=525}}. Baʼzi manbalarda uning eri sulton Mahmud [[sil]] kasalligiga chalingani uchun emas, balki ichkilikbozlikka berilishi tufayli vafot etgani aytiladi. Shu sababdan ham Bazimialam Abdulmajidni otasining sharob omborlarini yoʻq qilishga koʻndirgan, deb xabar beriladi<ref>{{cite web |title=Women in Power 1800–1840 |url=http://www.guide2womenleaders.com/womeninpower/Womeninpower1800.htm|website=Worldwide Guide to Women in Leadership |access-date=18 May 2019}}</ref>. Oʻgʻli taxtga chiqqan paytida atigi 16 yoshda boʻlgani uchun Bezmialem uning regenti boʻlmagan boʻlsa-da, davlat boshqaruvida unga yordam bergan. Bezmialem oʻta oq rangli, toʻq sargʻish-sochli ayol edi. Qomati nozik, barmoqlari juda chiroyli b’lgan. Oʻgʻli taxtga oʻtirganda 31 yoshda edi va shu sababli Volida Sulton sifatida juda yosh koʻrinardi.

1842-yilda Abdulmajid onasi uchun [[Yıldız saroyi|Yıldız saroyida]] yangi xonalar qurishni buyurdi. Oʻsha paytda [[Usmoniylar imperiyasi|Usmoniylar imperiyasida]] urf boʻlgan fransuz uslubida jihozlangan bu xonalar „''Kasr-i Dilkushâ pavilyoni''“ deb atala boshlandi. Qurilish ishlari Bazimialamning vafotidan keyin yakunlandi<ref>{{cite book|first=Feryal|last=İrez|title=XIX. yüzyıl Osmanlı saray mobilyası|publisher=Atatürk Kültür Merkezi|year=1988|pages=26}}</ref>. [[Charles White]] 1844-yilda Bazimialamning daromadlarining bir qismi fuqarolik roʻyxatidan yillik toʻlov, bir qismi esa „hadya va jamgʻarmalar mevasi“dan iborat boʻlganini yozgan. Tarixchi uning yillik jami daromadini 100 000 ingliz funtiga baholagan{{Sfn|Davis|1986|p=14}}.

Bazimialam aqlli, yoqimli va xayriya ishlariga mehr qoʻygan ayol sifatida shuhrat qozondi va tarixdagi eng sevimli va hurmatli Volida Sultonlardan biri boʻldi. Bundan tashqari, ayrim elchilar uni asrlar ichidagi eng nufuzli Volida Sulton deb ataganlar.

=== Abdulmajidga taʼsiri ===
Bazimialam oʻgʻli Abdulmajidning ustidan katta taʼsirga ega edi<ref name="mannah">{{cite book|author=Buṭrus Abū Mannah|title=Studies on Islam and the Ottoman Empire in the 19th Century, 1826-1876|publisher=Isis Press|year=2001|pages=82, 102|isbn=978-9-754-28187-3}}</ref>. Uning haramdagi hukmron mavqei va oʻgʻliga nisbatan tas’ir kuchi Abdulmajid 1850-yilda [[Onadoʻli|Onadoʻliga]] safarga ketgan chogʻida unga yozgan xatlarida yaqqol koʻrinadi. U xatlarida oila aʼzolarining Abdulmajidni ketish chogʻida qanday kuzatgani haqida yozgan{{Sfn|Davis|1986|p=12-13}}. Bazimialam tez-tez oʻgʻliga xatlar yozib turgan, yozuvlardagi xatolar Bazimialamning kelib chiqishi sodda oiladan boʻlganini, rasmiy taʼlim olmaganini koʻrsatib turgan boʻlsa-da, Abdulmajid ularga vositachilarsiz shaxsan oʻzi javob qaytargan. Bazimialamning shaxsiy muhrida: „''Devletlü, ifetlü Valide Sultan-ı âlişan Hazretleri''“ degan yozuv, ikkinchi, yanada dabdabaliroq muhrida esa: „''Muhabbetten Muhammed oldu hâsılhammed Muhabbetten oldu hâsılhammed Muhabbetten old Hâmâmâmuza''“ degan satrlar bitilgan edi. Abdulmajid [[Istanbul]]ni tark etganida poytaxt boshqaruvini onasiga topshirgan.

Boshqa xatlarida esa Bazimialam kadınlarning barchasi sulton haqida soʻrayotgani, bolalarni shaxsan oʻzi hammomga olib borgani, hamma uning uchun duo qilayotgani haqida yozgan. U oʻgʻlining sogʻligidan xabardor boʻlishni istagan. Oʻgʻli yuborgan matolarni kadınlarga, opa-singillari va ukalariga tarqatib chiqqanini yozgan. Bazimialam oʻgʻliga yoʻllagan maktublarida iqbollaridan birining egizak oʻgʻil tugʻganini xabar qilgan va nihoyat uning qaytishini nishonlashga tayyorgarliklar haqidagi quvonchli soʻzlar bilan yakunlagan{{Sfn|Davis|1986|p=13}}.

=== Meʼmorchilik ===
Boshqa nufuzli Usmoniylar ayollariga oʻxshab Bazimialam ham sanʼat va meʼmorchilik homiysi edi. 1845-yilda u Oltin Shox ustida „''Cisr-i Jadid''“ (Yangi koʻprik) va „Volida koʻprigi“ nomi bilan mashhur boʻlgan yogʻoch koʻprik qurdirgan<ref>{{cite book|author=Sumner-Boyd|title=Strolling Through Istanbul|publisher=Routledge|date=May 6, 2016|pages=461|isbn=978-1-136-82135-6}}</ref>. Oʻsha yili Bazimialam Yenibahçeda „''Gurebâ-yi Müslimîn''“ kasalxonasi, favvora va [[Masjid|masjidini]] ham bunyod ettirgan{{Sfn|Uluçay|2011|p=179}}. Shuningdek, u [[Makka]]da yana bir „''Gurebâ-yi Müslimîn''“ kasalxonasini bunyod ettirgan{{Sfn|Sakaoğlu|2008|p=532}}<ref name="valide">{{cite web|title=BEZMİÂLEM VÂLİDE SULTAN (ö. 1853)|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/bezmialem-valide-sultan|website=İslam Ansiklopedisi|access-date=19 May 2019}}</ref>.

Bazimialam Istanbul boʻylab koʻplab chashmalar qurdirdi. Ulardan birinchisi 1839-yilda Abdulmajid taxtga chiqishi bilan Beshiktosh-Machkada barpo etildi. Ikkinchisi 1841-yilda Silivrikapining Uzunyusuf mahallasida qurildi. „Ülçer favvorasi“ nomi bilan mashhur boʻlgan uchinchi favvora 1843-yilda Sultonahmetdagi Ülçer mahallasida barpo etildi. Oʻsha yili u Topkapıda yana bir favvora qurdirgan. 1846-yilda Beshiktoshning Jihannuma mahallasida yana bir favvora qad rostladi. 1852–1853-yillarda Tarabya mahallasida ham favvora qurildi. Yana ikkita favvoralar Alibeykuyda va [[Galata minorasi tarixi|Galata minorasi]] yaqinida, „Bereketzoda favvorasi“ nomi bilan mashhur joyda barpo etilgan{{Sfn|Sakaoğlu|2008|p=532}}<ref name="valide"/>.

Bazimialam Sulton 1841-yilda Silivrikapidagi Abdulloh ogʻa favvorasini, oʻsha yilning oʻzida Qosimposhodagi yana bir favvorani va 1851-yilda Topkapıdagi [[Mehmed II Fotih]] favvorasini taʼmir ettirdi. Shuningdek, yana 3 ta ''[[sevil (favvora)|sevil]]'' qurdirgan boʻlib, ulardan 2 tasi [[Madina (shahar)|Madina]]da joylashgan. Biri [[Hamza ibn Abdulmuttalib]] qabri tomon yoʻlda, ikkinchisi esa 1851-yilda shu yoʻldagi [[Damashq]] darvozasi tashqarisida, „Sevil bogʻi“ deb atalgan joy yaqinida qurilgan. Uchinchi sevil [[Husayn ibn Ali]]ning [[Karbalo]]dagi maqbarasi hovlisida barpo etilgan{{Sfn|Sakaoğlu|2008|p=532}}<ref name="valide"/>.
[[File:Bezm-i Âlem Valide Sultan Camii (Dolmabahçe Mosque).jpg|thumb|Bezmiâlem Sultonning [[Dolmabahçe masjidi]]]]

1850-yilda Bazimialam umr yoʻldoshi sulton Mahmudning maqbarasi yaqinida „Dârülmaârif“ (Volida maktabi)ni tashkil qildi. Bu muassasa davlat idoralari uchun ham, Dorilfununga boʻlgan ehtiyojni qondirish uchun ham davlat xizmatchilarini tayyorlar edi. Maktabda [[litografiya]] bosmaxonasini ham yoʻlga qoʻyib, uning kutubxonasiga [[Victor Hugo]], Lamartin, Bodler va [[Gustave Flaubert]] kabi fransuz mualliflarining 546 jild qimmatli asarlarini tuhfa qildi. 1933-yildan beri Istanbul qizlar gimnaziyasi aynan shu binoda faoliyatini davom ettirmoqda. Uning yaqinida boshlangʻich maktab ham ochilgan. Bazimialam Beykozda yana bir maktab, 1841-yilda esa Edirnekapı Molla mahallasining Akshi qismini ham oʻz ichiga olgan hududda yana bir boshlangʻich maktab ochgan{{Sfn|Sakaoğlu|2008|p=532}}<ref name="valide"/>.

Bazimialam, shuningdek, [[Dolmabahçe saroyi]] yaqinida [[Dolmabahçe masjidi]]ni ham bunyod ettirdi. Masjid loyihasini [[Garabed Balyan]] va uning oʻgʻli [[Nigoğayos Balyan]] ishlab chiqqan. Masjid kichik, biroq baland [[gumbaz]]li namozxona va uning oldidagi haqiqiy saroy koʻrinishidagi keng pavilyondan iborat. Meʼmorchilik uslubi butunlay neoklassik boʻlib, masjidning [[minora]]si balkonigacha Korinf ustunlari tarzida loyihalashtirilgan<ref>{{cite book|first=Unver|last=Rustem|title=Ottoman Baroque: The Architectural Refashioning of Eighteenth-Century Istanbul|url=https://archive.org/details/ottomanbaroquear0000rust|publisher=Princeton University Press|date=February 19, 2019|pages=[https://archive.org/details/ottomanbaroquear0000rust/page/270 270]|isbn=978-0-691-18187-5}}</ref>. Masjid qurilishi Bazimialam hayotligida boshlangan boʻlsa-da, uning vafotidan keyin yakuniga yetgan<ref>{{cite book|first1=Selçuk|last1=Mülayim|first2=İlhan|last2=Akşit|title=Turkish Art and Architecture in Anatolia & Mimar Sinan|publisher=Alşit|year=2005|pages=173|isbn=978-9-757-03922-8}}</ref>{{Sfn|Sakaoğlu|2008|p=533}}.

== Vafoti ==
Bazimialam Sulton 1853-yil 2-mayda{{Sfn|Sakaoğlu|2008|p=525}} Beshiktosh saroyida{{Sfn|Sakaoğlu|2008|p=529}} oʻsha paytda [[Istanbul]]da avj olgan [[sil]] kasalligidan vafot etgan. Vafotidan keyin eri sulton [[Mahmud II]] maqbarasiga, Istanbulning Divanyolu koʻchasida dafn qilingan{{Sfn|Uluçay|2011|p=180}}{{Sfn|Sakaoğlu|2008|p=529-30}}.

== Farzandlari ==
Sulton Mahmud va Bezmiâlemning 1 oʻgʻli boʻlgan:
* [[Abdulmajid I]] (1823-yil 25-aprelda tugʻilgan – 1861-yil 25-iyunda vafot etgan, Fotih tumanidagi [[Yovuz Salim masjidi]]da dafn etilgan) – [[Usmoniylar imperiyasi]]ning 31-sultoni.

== Yana qarang ==
* [[Usmonlilar sulolasi|Usmoniylar sulolasi]]
* [[Usmonlilar sulolasi shajarasi|Usmoniylar shajarasi]]
* [[Usmonli imperiyasi malikalari|Usmoniylar sultonlarining xotinlari roʻyxati]]

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Adabiyotlar ==
* {{Kitob manbasi|first=M. Chagatoy|last=Uluçay|title=Padishohlarning ayollari va qizlari|year=2011|publisher=Ötüken|isbn=978-9-754-37840-5}}
* {{Kitob manbasi|first=Najdat|last=Sakaoğlu|title=Bu mulkning ayol sultonlari: Valide sultonlar, xotunlar, hasekilar, qadin efendilar, sulton efendilar|publisher=Oğlak Yayıncılık|year=2008|isbn=978-6-051-71079-2}}
* {{Kitob manbasi|first=Fanni|last=Davis|title=Usmonli xonimi: 1718–1918-yillardagi ijtimoiy tarix|url=https://archive.org/details/ottomanladysocia00unse|year=1986|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-24811-5}}

== Havolalar ==
{{Commons category-inline|Bezmiâlem}}

{{Usmonlilar imperiyasi volida sultonlari}}

{{Tashqi havolalar}}

{{DEFAULTSORT:Bezmialem Sultan}}
[[Turkum:1800-yillar tugʻilganlar]]
[[Turkum:1853-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Volida Sulton]]
[[Turkum:19-asr Usmoniylar sultonlarining xotinlari]]
[[Turkum:19-asr qullari]]
[[Turkum:19-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlarining rafiqalari]]