40°18′31″Н 49°49′13″Э / 40.30861°Н 49.82028°Э / 40.30861; 49.82028

Масжид
Бибиҳайбат масжиди
озарбайжонча: Бибиҳейбəт мəсcиди
Мамлакат  Озарбайжон
Шаҳар Бибиҳайбат
Йўналиши шиа
Масжид тури Жомеъ-Масжид
Меъморий услуб Ширван-Абшерон архитектура мактаби[1]
Лойиҳа муаллифи Şирванşаҳ ИИ Фəррухзад
Меъмор Маҳмуд ибн Сад
Бинокорлик 1281—1282
Миноралар сони 2 та
Миноралар сони 2 та
Ҳолати амалдаги
Таровиҳ
Саҳарлик ва ифторлик

Бибиҳайбат масжиди (озарбайжонча: Бибиҳейбəт мəсcиди) — Озарбайжон Республикасининг Боку кўрфазида жойлашган шиалар масжиди. Ширваншоҳ давлатининг йигирма саккизинчи ҳукмдори Абулфатҳ Фаррухзад ибн Ахситан ибн Фарибурз[2] томонидан ХИИИ асрнинг иккинчи ярмида Озарбайжон Элхонийлар давлати таркибида бўлган пайтда қурилган шу номдаги масжиднинг тикланган версиясидир. Маҳмуд ибн Саъд томонидан қурилган масжид 1936-йилда бутун СССРда динга қарши кураш пайтида болшевиклар томонидан бутунлай вайрон қилинган.

Бибиҳайбат мажмуасида масжиддан ташқари, Саййидлар авлоди Ҳакима Хонум каби улуғворларнинг мақбаралари ва қабрлари мавжуд. Ушбу ёдгорлик Озарбайжонда ислом меъморий ёдгорликларининг энг муҳим намунасидир. Озарбайжон шоири Аббосгулу оға Бакихонов, таниқли франсуз ёзувчиси Александр Дюма ва Хуршидбану Натаван, Қорабоғ хонлигининг сўнгги ҳукмдори Меҳдигулу хон Жаванширнинг қизи бу ерга ташриф буюришган. Ҳозирги кунда ҳам Озарбайжонга ташриф буюрган хорижий давлатларнинг вакиллари масжидга ташриф буюрадилар[3][4][5].

Тарихи

Қурилиш санасини аниқлаш

Бибиҳайбат масжидидаги қабр

Масжид шиаларнинг еттинчи имоми Мусо ал-Казимнинг қизи Ҳакима қабри устига қурилган. Ҳакима Али ва Фотима авлодлари эди. Ҳакима унга зарар етказган халифалардан Бокуга қочиб кетади[1]. Қабрдаги тош ёзув Ҳакима хонимнинг муқаддас авлодга тегишли эканлигини исботлайди:

Бу ерга олтинчи имом Жаъфар Содиқнинг невараси, еттинчи имом Мусо ал-Казимнинг қизи, саккизинчи имом Али ал-Рзонинг синглиси, Муҳаммад авлодлари дафн этилган[1].

Тарихчилар масжиднинг жанубий деворидаги ёзувга асосланиб, масжид қурилган сана ХИИИ асрнинг охири деб ҳисоблашади. Масжид деворида араб тилида шундай ёзилган: „Маҳмуд ибн Саъднинг қурилиши“[2]. Маҳмуд ибн Саъд Нардаран қалъасини ва Мулла Аҳмад масжидини ҳам қурдирган[6].

Масжиднинг архитектураси

Бибиҳайбат масжиди мажмуасини ривожлантиришни қурилишнинг олти босқичига бўлиш мумкин. Ҳар бир босқич мажмуага янги бино қўшилиши билан боғлиқ. Ривожланиш босқичлари ХИИИ асрдан ХХ асрнинг бошларига қадар ёйилиб борар экан, мажмуа биноларини қуришда турли меъморлар қатнашдилар. Қадимги қисми - қабрнинг жанубий қисмида кубик шаклидаги масжид, 1305-1313-йилларда қурилган ва унга ғарбдан боғланган минора мавжуд. Масжиднинг ушбу қисмининг меъмори Маҳмуд ибн Саъддир. Минора меъморий тузилиши жиҳатидан Ширван-Абшерон архитектура мактабига тўғри келади ва Ширван ҳудудидаги ўхшаш биноларнинг ривожланишини ўрганиш учун жуда муҳимдир. Миноранинг юқори қисми нақшлар ва сталактитлар билан безатилган. Бибиҳайбат масжиди меъморий ва режалаштириш хусусиятига кўра ўрта асрларда Бокуда кенг тарқалган масжид турига кираради. Жануб деворидаги меҳробнинг ярим доира шаклида жойлашган гумбази сталактитлар ва ўймакор нақшлар билан безатилган.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Шахла Нуризаде, кандидат исторических наук. „Биби-Эйбат. Здесь возносят молитвы, здесь обретают исцеление“. ирс-аз.cом (2007). 2012-йил 9-июнда асл нусхадан архивланган.
  2. ↑ 2,0 2,1 Л. С. Бретаницкий. Зодчество Азербайджана ХИИ-ХВ вв. и его место в архитектуре Переднего Востока. — М.: Наука, 1966. — С. 158. — 556 с.
  3. ↑ „Япониялı назирин арвадı Бибиҳейбəт мəсcидини зиярəт этди“.
  4. ↑ „İранıн вице-президенти Бакıда Бибиҳейбəт мəсcидини зиярəт эдиб“. 2016-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  5. ↑ „Баş Назирин ханıмı Бибиҳейбəт мəсcидиндə олду“. 2014-йил 22-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  6. ↑ Министерство культуры и туризма Азербайджанской Республики. Развитие архитектуры в средние века.мcт.гов.аз.