Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Bibliografiya

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Университет кутубхонаси

Библиография (юнонча: библион китоб ва… графин) — матбуот ҳамда ёзув асарлари ҳақида ахборот тайёрлаш ва бериш ҳамда уларни маълум ижтимоий мақсадларда тарғиб қилиш билан шуғулланадиган илмий ва амалий фаолият соҳаси. Библиография маҳсулотлари, назарияси, тарихи, фаолиятини ташкил этиш ва услубияти билан шуғулланадиган фан Библиография фани деб аталади. Библиография тараққиётини турли хил библиографик маълумотнома адабиётларини тузадиган махсус ташкилотлар (Библиография хизмати) тизими таъминлайди.

Библиография тузиш қадимги дунёда пайдо бўлган (жумладан милоддан аввалги ИИИ асрда Александрия кутубхонасида Каллимах раҳбарлигида тузилган библиографик жадвал). „Б.“ термини дастлаб китоб кўчириб ёзишни англатган, вақт утиши билан (ХВИИ аср ўрталаридан) китоблар баёнини биддиради. Библиография тарихи китоб босиш юзага келиши билан бошланди. Босма асарларнинг барча турлари, қўлёзмалар, ижтимоий илмий аҳамиятга эга бўлган энг янги қўлёзмалар (диссертациялар, сақлашга топширилган қўлёзмалар) Б.нинг ўрганиш соҳасидир. Техника тараққиёти, микрофилм, овоз ёзиш (грампластинка) ва бошқаларнинг пайдо бўлиши, матн ёзишнинг ўзгариши Б. кўламини кенгайтирмоқда. Библиография тарақкиётига фан ва маданият ютуқлари, жамиятнинг қироатхонлик талабининг ўсиши катта таъсир этади. Ўз навбатида Б. ҳам илмий, адабий ва техник ижодиётга, нашриёт ва кутубхонашуносликка, китоб савдоси, таълим ва мустакил таълимга таъсир кўрсатади. Библиография босма асарларни.аникдаш, саралаш ва изохлаш билан фан тараққиёти ютукларини жамлашга ва кейинги тадқиқотларга замин яратади, маданият ривожига айрим шахс, халқ ёки мамлакатнинг қўшган ҳиссасини ўзида акс эттиради; масалани ўрганишга оид зарур тарихий асарларни кўрсатади. Кутубхоналарда тўпланган ёки янги босмадан чиққан босма асарларни тарғиб қилиб, Библиография алоҳида илмий муҳит, сиёсий, фалсафий ва эстетик қарашларни тарқалишига, шунингдек техникавий малакани ошишига таъсир этади. Библиография илмий ва техника хабарлари билан якин алоқада. Улардан фарқли ўлароқ, илмий назария, ғоя, далиллар ҳақида эмас, балки улар ҳақидаги босма асарлар тўғрисида маълумотлар бериб, илмий хабар билан бирга илмий, маърифий ва тарбиявий вазифани бажаради.

Кўпгина мамлакатларда, жумладан Ўзбекистонда ҳам босма асарнинг мажбурий (контрол) нусхаси жорий қилинган бўлиб, шу асосда босма асарни ҳисобга олиш, сўнг китобхонларга мўлжаллаб саралаш йўлга қўйилган. Босма асарларни уларнинг илмий ва ғоявий аҳамияти, шунингдек мазмунини ёритиб гуруҳларга ажратиш муҳим аҳамиятга эга. Босма асарлар турлар (китоблар, даврий нашрлар ва бошқалар), расмий белгилар (алфавити, нашр жойи ёки санаси), мазмуни (мавзу, фан ва тармоклар) бўйича гурухланади. Бу босма асарларни гуруҳларга ажратишнинг умумий асосидир, библиографлар ҳар бир алоҳида ҳолларда ўзларининг тармоклар режасини яратади. Босма асарларнинг тавсифномаси муҳим аҳамиятга эга. Унинг асосий қисми тасвирлаш бўлиб, унга муаллиф фамилияси, асар сарлавҳаси, сарлавҳачаси, нашр жойи, нашриёт номи, нашр вақти (йили), ҳажми (саҳифа ва безаклар сони), зарур бўлганда адади, нархи ва бошқа ҳақидаги маълумотлар киради. Тасвирлаш элементлари, одатда, ўрнатилган қоидалар, шунингдек стандартлар асосида белгиланади. Босма асарлар мазмуни тавсифномасининг асосий шакллари — аннотация, реферат, гуруҳ ахборот (обзор).

Ижтимоий вазифасига кўра, давлат Б.си, илмий ёрдамчи Б. ва тавсия Б.сига; мазмунига кўра, умумий, соҳа ва мавзули Библиографияга бўлинади. Б.нинг алоҳида турини библиография библиографияси, биобиблиография (шахс Библиографияси) ва ўлкашунослик Б.си ташкил этади. Бу бўлиниш нисбийдир. Нашр шаклига кўра, библиографик қўлланмалар, библиографик журналлар, бюллетен, газета, китоб ва мақолалар кўрсаткичлари ва адабиётлар рўйхати кабилар фарқланади.

Туркистонда библиография иши 9 — ХВ аср

лардаёқ ривожлана бошлаган. Фан ва адабиётимизнинг йирик вакиллари (Абу Али ибн Сино, Абу Райҳон Беруний ва бошқалар)нинг асарларида сарой кутубхоналари томонидан ўз жамғармаларининг Б. руйхати ва уларни тасниф килиш ишлари олиб борилганлиги ҳақида маълумотлар бор. Жумладан, Беруний „Фиҳрист кутуб Муҳаммад ибн Закариё арРозий“ („Муҳаммад ибн Закариё арРозий китобларининг рўйхати“) номли Муҳаммад ибн Закариё Розий ижодига оид Б. тузади. Кўрсаткичда Розийнинг 184 асарининг рўйхатини бериш билан бирга Берунийнинг 1036-йилгача ёзган 113 асарининг рўйхати ҳам келтирилади. Б. қўлланмалари тузиш кейинги даврларда ҳам давом этди: Ибн Абдуллаҳаб Ёқутнинг „Исмлар луғати ва фанлар мазмуни“ (ХИИ аср); Хожа Халифанинг „Китоб ва фан номларидаги шубханинг бартараф этилиши“ (ХВИИИ аср) ва бошқа

Туркистонни Россия босиб олгандан кейин Б. билан рус библиографлари (Н. В. Дмитровский, В. И. Межов ва бошқалар) шуғулланган. ХХ аср 20 — 30-йилларидан Библиография ишига жиддий аҳамият берила бошланди ва ҳозирги кунда муҳим давлат ишига айланган. 1926-йил дан Ўзбекистон Республикаси Китоб палатаси, 1930-йилдан Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Республикаси давлат кутубхонаси Б. бўлимининг ташкил қилиниши ўзбек миллий Б.сининг ривожланишига замин яратди. Ўзбек тилида тузилган дастлабки кўрсаткич С. Долимов ва Ф. Убайдуллаевнинг „Мукаммал илмий библиография“ (1934) асари бўлиб, унда 3 минг китобнинг тавсифи берилган.

Ўзбекистон Республикаси миллий китоб палатаси республика давлат Б.сининг асосий марказидир. ЎзРда Библиография иши билан, шунингдек Ўзбекистон Давлат кутубхонаси, Ўзбекистон Фанлар академияси асосий кутубхонаси ва бошқа кутубхоналар ҳам шуғулланади. Б.ишига оид илмий ишлар асосан Абдулла Қодирий номидаги Тошкент давлат маданият институтининг „Библиография“ кафедрасида олиб борилади.

Муса Туропов, Ҳамрохон Маматраимова.

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил