Ziyosfera

Bichon Frise

Бичон Фрисе (/ˈбиːʃɒн ˈфриːз/ ёки /ˈбиːʃɒн фрɪˈзэɪ/; франсузча: бичон à поил фрисé: франсузча талаффузи: ​[биʃɔ̃ фʁизе], яъни „жингалак сочли ит“ маъносида келади) — бичон туркумидаги итларнинг кичик зоти.

Этимологияси

Бичон Фрисе

Франсузча „бичон“ сўзи Ўрта франсуз бичон („кичик ит“) сўзидан келиб чиққан ва бунинг бошқа изоҳлари ҳам мавжуд. Жумладан қадимги франсуз тилида биче кичрайтирувчи („аёл ит“), қадимги инглизчада эса биccе дан калтак маъносида ва ҳудди шу маънога эга бўлган бошқа немис сўзлари билан: қадимги Норсе биккжа ва Герман Бетзе кабилар ҳам қўлланган[1][2]. Баъзилар бичон маъноси келиб чиқишини барбичон сўзининг тилшуносликда қисқариши натижаси („кичик пудел“) бўлиш мумкинлиги ҳақида таҳмин қилишади. Аммо бу то'г'ри келмайди, чунки бичон сўзи 1588-йилда тасдиқланган ва барбичон ундан кейин қўлланила бошлаган (1694-йилда)[3][4]. Бу зотнинг инглизча номи Бичон Фризе франсузча бичон à поил фрисé дан олинган ва бу „жингалак сочли кичкина ит“ деган маънони англатади[5].

Тарихи

1795-йилда Франcисcо де Гоя томонидан чизилган "Оқ герцогия" Алба герцоги ва унинг Бичони тасвири[6].

Бичон Фрисé кўпинча франсуз ити деб тасвирланган. Бичон зоти асли испан бўлиб, елканли итлар сифатида, баъзан эса чорвачилик итлари тариқасида ишлатилган бўлса-да, франсузлар уларни юмшоқ итлар навига айлантирган. Бичон тури сув итларидан келиб чиққан бўлиб, пудел типидаги итлар ва Барбет ёки сув спаниэл зотларининг бирига мансубдир[7].

Ўзларининг қувноқ табиати туфайли, Бичонларнинг авлодлари кўп саёҳат қилишган ва улар қитъадан қитъага кўчишда италиялик денгизчилар томонидан барбет сифатида фойдаланилган[8]. Итлар Испанияда муваффақиятга эриша бошладилар ва одатда испан денгизчилари Канар оролларидаги Тенерифега зотни биринчи бўлиб келтирган деб ишонилади. Уларнинг Европа зодагонлари билан алоқаси ХИИИ асрда бошланиб, Испания, Италия ва Франсия қироллик судларига кирган[9]. ХИВ асрда италиялик денгизчилар ўз саёҳатларида итларни қайта ўргандилар ва уларни континентал Европага қайтаришга ёрдам беришди[10].

Кўпинча оддийгина Бичон деб аталадиган Тенерифе Франсиск И даврида (1515—1547) Уйғониш даврида Франсияда машҳур бўлган, аммо унинг машҳурлиги Генрих ИИИ (1574—1589) саройида ортиб, франсуз зодагонлари орасида ҳам суд ҳамроҳи, ҳам қучоқ ит сифатида муваффақиятга эришган[11].

1933-йил 5-мартда зотнинг расмий стандарти Франсия миллий питомниклар клуби Соcиéтé Cентрале Cанине томонидан қабул қилинди[12]. 1934-йил 18-октабрда Бичон Фрисе Соcиéтé Cентрале Cанине студио китобига киритилди.

Бичон 1955-йилда АҚШга олиб келинди[13].

Бичон Фрисé 1971-йил 1-сентябрда АКCнинг турли синфларига кириш ҳуқуқига эга бўлди. 1972-йил октябр ойида бу зот Америка Кеннел Cлуб Студ Китобида рўйхатдан ўтишга киритилди. 1973-йил 4-апрелда зот АКC ит кўргазмаларида спорт бўлмаган гуруҳда намойишга чиқиш ҳуқуқига эга бўлди. 2001-йилда ЖР исмли Бичон Фрисе Вестминстер Кеннел клуби итлар кўргазмасида энг яхши шоуда ғолиб чиқди. Америка Қўшма Штатларида Бичон Фрисé Америка Кеннел Cлуб маълумотларига кўра 2013-йилда энг машҳурлар орасида 40-ўринни эгаллади[14].

Бичон Австралияга 1970-йилларда олиб келинган ва у расмий қабул қилинганидан бери ҳам шоулар қатнашчиси, ҳам ҳамроҳ ит сифатида машҳур бо'лди[15]. 1973-йилда иккита америкалик зотдор ит иккита Бичон билан Буюк Британияга кўчиб ўтказилди, улар бешта кучукчани туғиб, бу зотни мамлакатга олиб киришди[16].

Тавсифи

Ташқи кўриниши

  • Бичон Фрисе уй ҳайвони учун безакда
  • Бичон Фрисе уй ҳайвони кесмасида
  • Ikkita Bichon Frise shou kesmasida
    Иккита Бичон Фрисе шоу кесмасида

Бичон Фрисе — бу оғирлиги тахминан 6-11 кг (10-20 поунд) ва 23-30 см (9-12 инчес) бўлган кичик ит, ундан каттароқ бўлганлари кўп учрамайди. Бош суяги бироз юмалоқ, тумшуғи учли эмас. Дум қисми узун ва жингалак қилиб тикилган ва орқа томондан кўтарилади. Унинг қора бурни ва қуюқ думалоқ кўзлари бор. Оқ сочлари жингалак, зич юнгдан иборат бўлиб, озгина тўкилади (бу жиҳатдан пуделга ўхшайди), кўпчилик зотларнинг сочлари бошқаларга қараганда камроқ жингалак бўлади. Қулоқлари, тумшуғи, панжалари ва танаси атрофида ҳам оз миқдорда крем ёки ўрик рангини кўриш мумкин, лекин одатда бу ранглар танасининг 10% қисмидан ошмайди. ФCИ/АКC стандарт юнг ранги соф оқ. Ўрик, кулранг, жигарранг каби бошқа ранглар тан олинмайди. Кўргазмали рингда оқ кўринишга афзаллик берилади. Бош ва оёқларнинг ўлчами танага мутаносиб, қулоқлари ва думи эса табиий (о'рнатилган ёки кесилмаган)[17].

Темпераменти

Америcан Кеннел Cлуб Бичон Фрисени „қувноқ“ ва „қизиқувчан“ деб тарифлайди[13] ва зот стандарти „юмшоқ, сезгир, ўйноқи ва меҳрибон“ итни кўрсатади. Итлар одатда жуда ҳушмуомала ва уларни саёҳатга олиб борадиган эгаси билан яхши муносабатда бўлишади. Агар маълум бир ҳудудга тегишли бўлса ва эгалари томонидан рағбатлантирилса, улар ҳудуддан чиқмай, итоаткорликда ўзларини тутишлари мумкин[18].

Ҳаёт давомийлиги

Ўн олти ёшли Бичон Фрисе

Буюк Британия, АҚСҲ ва Канададаги Бичонс Фрисе (эгаларининг сўровларига кўра) ўртача умр кўриш муддати тахминан 12-15 йил. Бу зотнинг узоқ умр кўриши катталиги бўйича бошқа зотларга ўхшайди ва наслли итларга қараганда бир оз кўпроқ.

Шимолий Америкадаги турли сўровлар шуни кўрсатадики, ишончли манбаларга кўра энг қадимги Бичонс Фрисе 21 ёшида вафот этган. Буюк Британиянинг Лондондаги ёзувларига кўра Бамби лақабли бичон 18 ёшу 9 ойлик яшаган энг кекса Бичон Фрисе ҳисобланади.

2004-йилда Буюк Британия Кеннел клубининг сўровига биноан Бичон Фрисé ўлимининг асосий сабаблари қарилик (23,5%) ва саратон (21%) деб ҳисобланган[19]. 2007-йилда АҚШ/Канада селекционерлари томонидан ўтказилган сўровда ўлимнинг асосий сабаблари саратон (22%), номаълум сабаблар (14%), гематологик касалликлар (11%) ва қарилик (10%) деб белгиланган[20]. Ўлимнинг гематологик сабабларини аутоиммун гемолитик анемия (АИҲА) ва иммун воситали тромбоцитопения (ИТП) ташкил қилган. АИҲА ва ИТП Бичон Фрисе ўлимига асосий сабаблардан бўлган. Саратон АИҲА ва ИТПга қараганда кўпроқ ўлим сабаби бўлса-да, саратон касаллигидан вафот этган Бичонс Фрисе ўртача 12,5 ёшига етган[20]. Гематологик ўлимлар эса ўртача беш ёшда содир бўлган. Буюк Британияда ўтказилган сўровда Бичонс Фрисе гематологик ўлим даражаси АҚШ/Канада сўровига (11%) қараганда пастроқ (3%) эканлигини кўрсатган[19].

Саломатлиги

Бичон Фрисе 14 ёшда, оёқларда чайнаш ва тишлаш изларини кўриш мумкин.

Бичон Фрисе нисбатан соғлом зот. Уларда катаракта, диабет ёки аллергия кўпроқ учраб туради. Бу тери касалликларига сабаб бўлади ва қичишишга олиб келади. Натижада улар панжаларини тирнаш ва чайнашлари мумкин. Бичон Фриседа кўриш мумкин бўлган бошқа соғлиқ шароитлари тизза люксацияси, юрак касаллиги ва жигар касалликларидир[21].

Бичон Фрисе селексионерлари Ҳайвонлар учун Ортопедия Жамғармаси (ОФА) CҲИC сертификатини олиш учун қуйидаги соғлиқ шароитларига скрининг тавсия қилади: Ҳип Дисплази, Тизза луксацияси, CЕРФ (кўз саломатлиги), юракни баҳолаш ва Легг-Cалвес-Пертҳес кўриги[22].

Бичон Фриселар гипоаллергеник ҳисобланади[23] ва шунинг учун одатда аллергияси бўлган одамларга мос келади[24].

АИҲА ва ИТП

Аутоиммун гемолитик анемия (АИҲА, шунингдек, иммун воситали гемолитик анемия ёки ИМҲА деб аталади) ва иммун воситачилигидаги тромбоцитопения (ИТП) кўплаб эрта Бичон Фриселар ўлимларига сабаб болади. Ушбу касалликлар жуда кам ёки ҳеч қандай огоҳлантиришсиз келиб чиқиши ва жуда тез ўлдириши мумкин. АИҲАда итнинг иммун тизими ўзининг қизил қон ҳужайраларига ҳужум қилади, бу эса оғир анемияга сабаб бўлади. Аломатлар орасида заифлик, қувват йўқолиши, иштаҳанинг етишмаслиги, кўнгил айниши, диарея, тез юрак уриши, тез нафас олиш, сийдикнинг қорайиши, милкларнинг рангпар ёки сарғиш бўлиши асосий белгилар ҳисобланади.

ИТП кўпинча АИҲА билан бирга келади[25]. ИТПда қон тромбоцитлари (қон ивишига олиб келадиган таначалар) ёқолиб кетади. Клиник белгилардан энг кўп учрайдигани тери ва шиллиқ пардаларнинг қон кетиши[25]. Ўлим даражаси 20% дан 80% гача ортиб боради[26].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Аугусте Счелер, Диcтионнаире д'éтймологиэ франçаисе д’апрèс лес рéсултац де ла сcиэнcе модерне, „бичон“.
  2. ↑ Донкин, Диэз, Ан этймологиcал диcтионарй оф тҳе Романcе лангуагес, „биче“.
  3. ↑ Cентре Натионал де Рессоурcес Техтуэллес эт Лехиcалес, „бичон“.
  4. ↑ „Френч этймологй оф барбиче“. мйетймологй.cом. Қаралди: 2012-йил 10-октябр.
  5. ↑ „Бичон Фрисе Дог Бреэд Информатион“. Акc.орг. Қаралди: 2017-йил 11-декабр.
  6. ↑ „Марíа Cаетана де Силва, 13тҳ Дучесс оф Алба“, Арт Ҳиве (инглизча), 2020-12-02, қаралди: 2020-12-08ҳттпс://артҳиве.cом/публиcатионс/3743~Лове_Сторй_ин_Паинтингс_Франcисcо_Гоя_анд_Мара_Cаетана_де_Силва_тҳе_Дучесс_оф_Алба
  7. ↑ Стрегоwски. „Бичон Фрисе: Дог Бреэд Профиле“. спруcепец.cом.[сайт ишламайди]
  8. ↑ „11 Флуффй Фаcц Абоут тҳе Бичон Фрисе“. менталфлосс.cом (2015-йил 3-август).
  9. ↑ „Бичон Фрисе Ҳисторй: Тиме'с Соcиабле Сурвивор“ (эн). Америcан Кеннел Cлуб (2021-йил 14-июн). Қаралди: 2021-йил 22-октябр.
  10. ↑ „Ҳисторй оф тҳе Бичон Фрисе“. бичон.орг. 2021-йил 13-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 29-апрел.
  11. ↑ „Бичон Фрисе Бреэд Информатион - Алл Ёу Неэд То Кноw“.
  12. ↑ „Бичон Фрисе Паге“. АКC.орг. Америcан Кеннел Cлуб (2012). Қаралди: 2012-йил 10-октябр.
  13. ↑ 13,0 13,1 „Гет то Кноw тҳе Бичон Фрисе“, Тҳе Америcан Кеннел Cлуб, Ретриэвед 30 Април 2014
  14. ↑ „2013 Дог Регистратион Статистиcс Ҳисториcал Cомпарисонс & Нотабле Трендс“. АКC.орг. Америcан Кеннел Cлуб (2014). Қаралди: 2014-йил 30-апрел.
  15. ↑ „Бичон Фрисе“. педигреэ.cом. 2022-йил 30-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 29-апрел.
  16. ↑ Жамес, Элизабетҳ. Бичон Фрисé: Дог Эхперт (Энглиш). Пет Боок Публишинг Cомпанй Лтд., 2015 — 22-бет. ИСБН 978-1-906305-74-1. 
  17. ↑ „ФCИ-Стандард Но. 215: Бичон Фрисé (Бичон à поил фрисé)“. ФCИ.бе. Фéдéратион Cйнологиқуэ Интернатионале (1998-йил 11-май). 2012-йил 31-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-феврал.
  18. ↑ „Меэт тҳе Бреэдс: Бичон Фрисе“. АКC.орг. Америcан Кеннел Cлуб (2012). Қаралди: 2012-йил 10-октябр.
  19. ↑ 19,0 19,1 „Пуребред Дог Ҳеалтҳ Сурвей Ресулц“. ТҳеКеннелCлуб.орг.ук. Тҳе Кеннел Cлуб. 2016-йил 16-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 5-июл.
  20. ↑ 20,0 20,1 „Сурвейс анд Репорц“. БичонҲеалтҳ.орг. Бичон Фрисе Cлуб оф Америcа (2013). 2013-йил 19-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-феврал.
  21. ↑ „Бичон Фрисé“ (эн). www.петмд.cом. Қаралди: 2022-йил 11-май.
  22. ↑ „Ортҳопедиc Фоундатион Фор Анималс“.
  23. ↑ „Догс тҳат до нот шед – Ретриэвед 7 Септембер 2008“. Го Пец Америcа (2010-йил 25-июл). 2018-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 10-октябр.
  24. ↑ „Догс анд Аллергиэс“. АКC.орг. Америcан Кеннел Cлуб (2012). Қаралди: 2012-йил 10-октябр.
  25. ↑ 25,0 25,1 Мерcк Ветеринарй Мануал онлине. Иммуне Сйстем чаптер, Иммунопатҳологиc дисеасес сеcтион (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-04-24 санасида архивланган). Ласт аccессед 18 Аугуст 2007
  26. ↑ МcДоналд. „Иммуне Медиатед Ҳемолйтиc Анемиа“. БичонҲеалтҳ.орг. Бичон Фрисе Cлуб оф Америcа (2013). 2007-йил 28-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-феврал.
Викиомборда „Бичон Фрисé“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Bichon_Frise" dan olindi