Bileuli karvonsaroyi
 | Ушбу саҳифани Белеўли карвонсаройи билан бирлаштириш таклиф этилади. (мунозара) |
Белеули карвонсаройи – ХИВ аср, бошқа маълумотларга кўра ХИ асрда қурилган меъморий ёдгорлик[1].
| Билеули карвонсаройи | |
|---|---|
 | |
| Жойлашув | Қўнғирот тумани Қорақалпоғистон Ўзбекистон |
| Тури | карвонсарой |
| Материал | ғишт |
| Қурила бошлаган | ХИ аср ёки ХИВ аср |
| Қурилиш тамомланган | ХИ аср ёки ХИВ аср |
| Харита | |
Жойлашуви
Устюрт платосида, Хоразмдан Волга бўйигача бўлган қадимий карвон йўли, яъни денгиз сатҳидан 193,5 метр баландликдаги табиий тепаликда, Устюрт платосининг жанубий қисмида, Бейнеу—Қўнғирот автомобил йўли ва темир йўлидан 22,9 километр шимоли-шарқда, Қорақалпоғистон темир йўл вокзалидан 78,3 километр жануби-шарқда ва Қорақалпоғистон Республикаси Қўнғирот туманидаги Жаслиқ темир йўл вокзалдан 66,7 километр шимоли-ғарбда жойлашган[2]. Биринчи марта 1946—1950-йилларда Сергей Павлович Толстов раҳбарлигида СССР ФА Хоразм экспедицияси томонидан ўрганилган. 1982-йилда Қозоғистон ёдгорликларни лойиҳалаш ва тиклаш қўмитасининг экспедицияси (раҳбари А. Тўхтабоев) томонидан ўрганилган[2]. Карвонсарой ўрта асрларда Орол ва Каспий денгизлари оралиғида Устюрт орқали Саройчиқ шаҳридан Хивага борадиган карвон йўлида пайдо бўлган.
Тузилиши
Тахминан баландлиги 8 мерт бўлган 2 та устун ва дарвоза сақланиб қолинган. Дарвозанинг арк кўринишидаги устки қисми қизил ғишт билан қопланган, эшикларнинг баландлиги 7,66 метр бўлиб, иккита шерларнинг барелеф тасвири туширилган. Шерлар ўнг олд оёқларини кўтариб, орқа оёқларида турган, ҳурпайган думларини орқаларига ташлаган ҳолатда тасвирланган[2]. Ҳозирда шерлар тасвири туширлган терракота мавжуд эмас. Маҳаллй аҳоли сўзига кўра, чет эллик сайёҳлар пештоқдаги иккита шер тасвири туширилган терракотани қўпориб, ўзлари билан олиб кетишган[3]. Карвонсаройнинг бурчаклари диаметри 3 метрли миноралар билан мустаҳкамланган. Белеули карвонсаройи 2 қаватли, 14 хонали, ҳар қаватига 7 тадан иситиш тизимига эга бўлган. Карвонсарой ҳовлисининг марказида қудуқ жойлашган.
Тавсифи
Белеули карвонсаройи – Қозоғистонда Хитой ва Ғарбий Европани боғловчи эски савдо йўлида жойлашган тарихий бино. У 18-асрда қурилган ва кўп йиллар давомида Хитойдан юк олиб кетувчи савдо карвонлари учун тўхташ жойи бўлиб хизмат қилган.
Карвонсарой қадимги Қозоғистоннинг хўжалиги ва савдосининг ўзига хос хусусиятларини тушуниш имконини берувчи тарихий аҳамиятга эга иншоотдир. У саёҳатчиларни дам олишлари, даволанишлари, отлари ва туяларини жойлаштиришлари мумкин бўлган ёпиқ квартиралар билан таъминлаш учун яратилган. Карвонсарой ичида меҳмонлар хоналарни, рақс залларини ва асосий товарлар сотиладиган дўконларни эгаллаши мумкин бўлган қаватли бинолар қурилган. Бундан ташқари, у ерда поябзал таъмирлаш, кийим тикиш, от таъмирлаш бўйича мутахассислар ишлаган.
Карвон йўлида содир бўлган фаол савдо бу ҳудудга савдогарлар, саноат ва бошқа тадбиркорларни жалб қилган. Бунга нафақат атрофдаги ҳудудларнинг қулай иқлими ва унумдор тупроқлари, балки асосий савдо йўлидаги стратегик жойлашуви ҳам сабаб бўлган. Чет эллик савдогарлар бу ерга битимлар тузиш, нархларни келишиш ва товар айирбошлаш учун келишган.
Ҳозирда Белеули карвонсаройи Қозоғистоннинг маданий меросидир. У кўп йиллар давомида вайронагарчилик ва ёнғинлардан ҳалос бўлиш натижасида қайта тикланди. Бу нафақат сайёҳларни, балки Қозоғистон тарихи ва маданиятини ўрганувчи олимларни ҳам ўзига жалб қилади. У кўп асрлар давомида гуллаб-яшнаган иқтисодиёт ва маданият учун шароит яратган қадимий меъморчилик намунаси бўлиб хизмат қилади.
Белеули карвонсаройи Қозоғистоннинг маданий ёдгорлиги бўлиб, бу ерда кўп асрлар давомида ривожланган савдо ва юк ташиш тизимининг самарали тизимидан далолат беради. Унда халқаро савдони ташкил этишнинг асосий тамойиллари, шунингдек, Қозоғистоннинг жаҳон иқтисодиётидаги тарихий ўрни кўрсатилган[4].
Манбалар
- ↑ „Белеули // А — Я (дополнения)“. М. : Советская энциклопедия, 1958. — С. 35. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 51). (1958).
- ↑ 2,0 2,1 2,2 „Караван-сарай Белеули.“.
- ↑ „Устюрт шерларини ким олиб кетган?“ (2023-йил 6-сентябр).
- ↑ „БИЛЕУЛИНСКИЙ КАРАВАН-САРАЙ в казахстане“ (2023-йил 25-май). Қаралди: 2023-йил 27-октябр.[сайт ишламайди]
Адабиётлар
- Белеулинский Караван-сарай // Казахстан. Националная энсиклопедия (рус.). – Алмати: Қазақ энсиклопедияси, 2004. – Т. И. – ИСБН 9965-9389-9-7. (CC БЙ-СА 3.0)