Bingöl
Бингöл (собиқ номи: Çапакчур, Зазаки: Çолик/Çолиг[2], курдча: Çэwлîг[3], [[Арман] ]: Ճապաղջուր[4] романизед: Чапагҳжур) – Бингўл вилояти маркази бўлган шаҳар. Шарқий Анадолу минтақаси шарқда Юқори Фурот қисмида Солҳан, жанубда Генc, шимолда Адакли шимоли-шарқида Карлиова , шимоли-ғарбда Киги туманлари, ғарбда Элазиğ вилояти билан ўралган.
Бингöл | |
|---|---|
| Мамлакат | Туркия |
| {{{минтақа_тури}}} | [[Шарқий Анадолу минтақаси]] |
| Маркази баландлиги | 1153 м |
| Аҳолиси | 168,953 [1] |
| Почта индекс(лар)и | 12000 |
2021-йил статистик маълумотларига кўра Бингўл марказий тумани аҳолиси 168 953 киши[5].
Этимология
Бингўлнинг энг қадимги номи „Cебел-cур“, „тоғ“ маъносини англатувчи Cебел ва „оқаётган“ маъносини англатувчи Кур. Вақт ўтиши билан бу исм „Çапакчур“ деб талаффуз қилинган деб тахмин қилинади. Чапакчур номи „тоза оқадиган сув“ деган маънони англатади. Усмонли сайёҳи Эвлия Чалабий ўзининг саёҳат китобида бу номни Македония подшоҳи Искандар Зулқарнайн берганлигини айтади. Саёҳатномада; Қайд этилишича, Искандар Зулқарнайн танасидаги чидаб бўлмас оғриқлар учун „Аб-и Ҳаят“ сувини излай бошлаган ва ниҳоят, манба ўзи бўлмаса-да, ундан озиқланган булоқдан ичиб, дардларидан халос бўлган. . Искандар бу сувга „Макдийлар тилида“ „самовий сув“ маъносини билдирувчи „Çапакчур“ деб ном қўйган ва унинг номига қаср қурилиши ва „Çапакчур“ деб ном берилишини хоҳлаган[6][7]. Баъзи манбаларда „Мингўл“, яъни „кўл ҳудуди“ деб юритилади. Мингўл номи вақт ўтиши билан халқ томонидан „Бингўл“ деб талаффуз қилинган ва минг кўл маъносини билдириши даъво қилинган[8]. Марказий Осиёда „Минк Кўл“ сўзининг Бингўл номига ўхшаш қўлланишлари учрайди. Бингўл учун ишлатиладиган бошқа ном – Чевлик, Чорлик ёки Чолик. Бингўлнинг турар-жой ҳудуди, Чапакчур қал’аси ва унинг атрофи тик қояларга қурилгани учун турар-жой учун мос бўлмаганлиги сабабли, улар дарё тубида Чорликка кўчирилган. Чевлик ёки Чолик „узумзор ва боғ“ деган маънони англатади ва бу номлар бугунги кунда ҳам халқ томонидан қўлланади. Чапакчур номи 1944-йилгача расмий равишда ишлатилган. Давлат Кенгаши Иккинчи Палатасининг 10.9.1944 йилдаги 2490/1783-сонли ва 28.8.1944 йилдаги 44.148.143-сонли Бош Ассамблеянинг фикрларини ўз ичига олган қарорлар Ижроия депутатлари кенгаши томонидан 13.194.142; Ушбу вилоятнинг маркази бўлган Чапакчур номини „Бингўл“ деб ўзгартириш 1580-сонли Беледие қонунининг 9-моддасида қабул қилинди[9].
Тарих
Маълумки, илгари Чапакчур номи билан машҳур бўлган Бингўл қадим замонларда Урартулар чегарасида бўлган. Тарихий Урарту йўли ҳам шаҳардан ўтади. Кейинчалик шаҳар тегишли равишда Оссурияликлар, Форслар ва Искандар Зулқарнайн тасарруфига ўтган.
651 йилда халифа Усмон даврида ислом қўшинлари тасарруфига ўтган. Бу ҳукмронлик Византия ва мусулмонлар ўртасида тез-тез қўл алмашиб турди. Чопакчур Манзикерт ғалабаси билан Буюк Салжуқийлар империясининг ҳукмронлигига ўтди. У Айюбийлар, Жалолиддин Ҳаразмшоҳ, Темур, Сафавийлар ҳукмронлиги остида бўлган. 9. Усмонлилар султони [[И. Салим И даврида Чапакчур Усмонлилар салтанатига қўшиб олинди. Витал Cуинет; У 19-аср охирида Чапакчурнинг 1075 кишилик, 450 та хўжалик, 8 дўкон, 1 новвойхонага эга бўлган кичик бир аҳоли пункти бўлганини, атрофи узумзорлар ва боғлар билан ўралганлигини, „Шаяк“ номли тўқимачилик маҳсулотлари ишлаб чиқарилганлигини ва атрофдаги ҳудудларга юборилади.
[[И. Иккинчи жаҳон урушида 1915-1917 йилларда русларга қарши Чапакчур жангларига саҳна бўлган шаҳар, 1924-йилда вилоятга айлантирилар экан, “Генч санжаги” вилоят, “Çапакчур” эса туман марказига айланди. бу ерга бог'ланган. Кейинчалик, Генч вилояти 1927-йилда тугатилгандан со'нг, Чапакчур Элазиг'даги туман марказига айланди. 1936-йил 4-январда Бингўл марказига айланди[10].
География
Бингўл Шарқий Анадолу минтақасининг Юқори Фурот қисмида жойлашган. Бингол шаҳар маркази, денгиздан 1151 м. У Генч шаҳри атрофида, „Çапакчур текислиги“нинг шимоли-ғарбий бурчагида Мурат дарёсига туташган Гўйнук дарёсининг бир тармоғига қараган текисликда қурилган. Эрон транзит йўлида жойлашган Бингўл авваллари водийда жойлашган бўлсада, 1950-йиллардан кейин шаҳарнинг жадал ривожланиши натижасида у ҳукмрон текисликка кўчирилган. Шаҳар маркази ҳам Диярбакир-Бингўл-Эрзурум йўлида жойлашган. Бингўл ҳудудининг 22,82 фоизи марказий туманга тегишли[11].
Зилзилалар
1971-йил 22-майда эпицентри Бингўл марказидан 10 км узоқликда жойлашган Гойнуксую водийси ва Чапукчур текислиги чорраҳасида 6,8 Мс магнитудали зилзила содир бўлди. Зилзила оқибатида 878 киши ҳалок бўлди, 700 киши жароҳатланди, 9111 та бино вайрон бўлди ёки вайрон бўлди[12]. 2003-йил 1-майда маҳаллий вақт билан 03.27 (УТC 00:27) да Бингўлда 6,4 магнитудали зилзила содир бўлиб, Туркия шарқига таъсир кўрсатди. Зилзиладан жабр кўрган ҳудудда камида 176 киши ҳалок бўлган, 625 та бино қулаган ёки жиддий зарар кўрган[13]. 2010-йил 8-март куни бошқа 5,9 магнитудали зилзила эпицентри Бингўлдан 45 км (28 миля) ғарбда, Элазиğ вилоятининг Қоракўчан туманида содир бўлди[14].
Иқтисодиёт
Бу қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик биринчи ўринда турадиган шаҳарда Сüтаş томонидан ташкил этилган тўртинчи интеграциялашган об’эктдир[15]. Бингўл Туркияда асаларичилик билан шуғулланадиган муҳим вилоятлардан биридир. 84 минг 269 дона уядан 1263 тонна асал олинмоқда. 14,9 кг билан, ҳар бир уянинг ҳосилдорлиги Туркиядаги ўртача кўрсаткичдан (14,5 кг) бир оз юқори. Туркиядаги уялар ва асал етиштиришнинг 1,5% Бингўл ҳиссасига тўғри келади[16]. 120 давлатдан 600 нафар иштирокчи иштирок этган 45-танловда Бингол асали ўтказилди. У Апимондиа халқаро асаларичилик конгрессида дунёда 2-чи сифатида танланди[17]. Бингўл университетида асаларилар ўлимига олиб келадиган касалликлар ва зарарлар учун ветеринария факултетига қарашли „Асалари ва табиий маҳсулотларни қўллаш ва тадқиқот маркази“ ҳамда ҳайвонот шифохонаси ҳам мавжуд[18]. Биринчи ва ўрта таълим Халқ таълими бошқармасига қарашли мактабларда амалга оширилади. Норасмий таълим Халқ та’лими маркази орқали амалга оширилади.
Транспорт
Магистрал йўллар
Бингўл – Д 300 йўлида жойлашган шаҳар. Д 300 автомобил йўли Истанбул ва Измир Эрон ўртасидаги халқаро йўлдир. Туркиянинг аксарият шаҳарларига шаҳарлараро автовокзалдан парвозлар амалга оширилади.
Темир йўллар
ТCДД нинг Генч поэзд станцияси шаҳар марказидан 20 км узоқликда жойлашган. масофада жойлашган.
Авиакомпаниялар
Бингўл аэропорти 2013-йил июн ойидан бери парвозлар учун очиқ. Истанбул ва Анқарага тўғридан-тўғри рейслар мавжуд. Унга Элазиğ, Эрзурум, Диярбакир аэропорти ёки Муш аэропорти орқали ҳам бориш мумкин. Ушбу аэропортлардан автобусда саёҳат тахминан 2 соат давом этади.
Спорт
У „футбол“ минтақавий ҳаваскорлар лигасида 12 Бингöлспор Бингол шаҳар марказини ифодалайди.
2020-2021 йилги мавсумда иштирок этган волейбол Эфелер лигаси ўйинларини Бингол Карşıяка спорт залида ўтказган Солҳанспор лигани 9-ўринда якунлади.
Буюк Бингол спорт клуби 2014-йилдан буён Футзал лигаси мусобақаларида қатнашиб келади[19].
Бингўлнинг муҳим спорт иншоотлари: Бингўл шаҳар стадиони (3000), Марказий Карşıяка спорт зали (5000), Марказий ёпиқ ярим олимпия сузиш ҳавзаси (500), кўп мақсадли спорт зали, спортчилар тайёрлаш маркази, атлетика майдони, Ҳесарек ва Ёлçати чанғи курортлари[20].
Манбалар
- ↑ урл=ҳттпс://www.нуфусу.cом/илcе/меркез_бингол-нуфусу
- ↑ урл=ҳттп://аcикерисим. бингол.эду.тр:8080/хмлуи/бицтреам/ҳандле/11472/645/А%20ЙИЛМАЗ%20ТЕЗ%20ДОСЙАСИ%20ПДФ.пдф?сеқуэнcе=1
- ↑ урл=ҳттпс://догруҳабер.cом тр/ҳабер/104574-cолиг-зазалариндан-бдп-миллетвекили-балукене-серт-тепки/
- ↑ {{Веб манба |урл=ҳттп://www.армениапедиа.орг/wики/%Д5%83%Д5%А1%Д5%БА%Д5%А1%Д5%Б2%[сайт ишламайди] Д5% ББ%Д5%Б8%Д6%82%Д6%80 |сарлавҳа=Арманча номи |кириш санаси=2021-йил 21-август |архив=ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210821074705/ҳттп://www/. армениапедиа.орг /wики/%Д5%83%Д5%А1%Д5%БА%Д5%А1%Д5%Б2%Д5%ББ%Д5%Б8%Д6%82%Д6%80 |архивланган=2021-йил 21-август |деадурл =но } }
- ↑ 2021 Бингол Марказий аҳолиси
- ↑ Эвлия Челеби саёҳатномаси, Истанбул 1999 , c. ИИИ, п. 225.
- ↑ урл=ҳттпс://бингол.ктб.гов.тр/ТР-56983/бингол-адинин-кайнаги.ҳтмл
- ↑ урл = ҳттп://www.бингол.бел.тр/мобил/тариҳи.пҳп
- ↑ урл=ҳттп://бусбед.бингол.эду. тр/тр/доwнлоад/артиcле -филе/432716
- ↑ урл = ҳттпс://www.сабаҳ.cом.тр/созлук/тариҳ/cапакcур-сеҳри
- ↑ урл=ҳттпс://www.бинцо.орг.тр/Бинг%C3 %Б6л/Cо %C4%9ФрафиЯп%C4%Б1/табид/14989/Дефаулт.аспх
- ↑ урл=ҳттпс://депрем.афад.гов.тр/тариҳтеБуАй?ид=23
- ↑ урл=ҳттп://www.жсcе.ор.жп/репорт/19/репорт/репорт200307.пдф
- ↑ [ҳттпс. ://бианет.орг /бианет/топлум/120495-сих-инжуред-фром-эартҳқуаке-паниc-ин-бингöл Бингöлдаги зилзиладан олти нафар жароҳат олди]
- ↑ Ж3Ч0ЭОҚУжеААЙАСААЭгЛфР_Д_Бwе Сüтаş Бингöл интеграциялашган иншоотлари
- ↑ урл = ҳттп://дергипарк.улакбим.гов.тр/тcд/артиcле/виэw/1074000016/1074000014
- ↑ урл=ҳттпс://www.бинголсурмансет.cом/ҳабер/бингол-бали-дуня-2си-олду/13546
- ↑ {{Веб манба |урл=ҳттп://пиком.бингол.эду.тр/мансетлер/ари-ве-догал-урунлер-ар-ге-ве-ур-ге-уйгулама-ве-арастирма-меркези -ёнетмелиги- нашр этилган-1/ |сарлавҳа=Бингўл университети асаларичилик ва табиий маҳсулотларни қўллаш ва тадқиқот маркази |аccессдате=26-май 2021-йил |архив=ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210526183400/ҳттп://пиком.бингол .эду.тр/ҳеадлинес/ари-ве-натурал-продуcц-ресеарч-ге-анд-ур-ге-имплементатион-ве-ресеарч-cентре-регулатион-публишед-1/ |арчиведате=26 май, 2021 |деадурл=но } }</ реф><реф>Андоза:Веб манба< /реф>
Таълим
Асосий мақола: Бингол университети2007-йилда ташкил этилган Бингўл университети ўз фаолиятини 10 та факултет, 5 та институт, 1 та коллеж, 6 та касб-ҳунар мактаби, 3 та ректоратга қарашли бўлим, 24 та илмий ва амалий марказлар билан давом эттирмоқда. Факултетлар марказий кампус ичида жойлашган.<реф>урл=ҳттп://www.бингол.эду.тр/тр/академик/энститулер
- ↑ урл=ҳттпс://www.газетебирлик.cом/язарлар/буюк-бингол -спор-кулубу/
- ↑ урл=ҳттп://бингол.гсб.гов.тр/Сайфалар/1962/-1/илетисим