Биогенетик қонун — организмларнинг индивидуал тараққиёти (онтогенези) ва тарихий тараққиёти (филогенези) ўртасидаги муносабатларни ифодаловчи тушунчалар мажмуи. Биринчи марта Ф. Мюллер (1864) очган, Э. Геккел (1866) томонидан тавсифлаб берилган. Биогенетик қонун га мувофиқ тухум ҳужайра уруғланишдан бошлаб ундан етук организм ривожланишига қадар мазкур организм ўз тури тарихий тараққиётининг асосий босқичларини қисқа такрорлайди, яъни онтогенез филогенезнинг қисқача такрорланиши (рекапитуляцияси)дан иборат. Филогенез Геккел фикрича, онтогенез сўнгида янги даврларнинг пайдо бўлиши орқали амалга ошади,я‘ни фойдали мутациялар юзага келиши натижасида янги белги хоссалар ривожланади.Пекин онтогенез чексиз узайиши мумкин эмас, шунинг учун онтогенезда такрорланадиган филогенетик даврлар астасекин қисқара боради. Бундан ташқари, онтогенезнинг ҳамма даврларида яшаш муҳити шароитига мослашиш туфайли янги белгилар пайдо бўлади. Рекапитуляцияни бузадиган бу белгиларни Геккел сеногенез, ўзгармас (консерватив) белгилар ва жараёнларни палингенез деб атаган. Биогенетик қонун эмбриологик далиллардан филогенез жараёнини тушунтиришда фойдаланишга имкон беради. Геккел филогенетик тадқиқотлар учун учлик параллелизми методини, яъни палеонтология, солиштирма анатомия ва эмбриология далилларини солиштиришни таклиф этади. Геккел фикрича, онтогенезда филогенетик даврлар бир бутунлигича такрорланади. Кейинги тадқиқотлар ҳар бир организм сеногенези жуда кўп бўлишини ва бир бутун филогенетик даврларнинг рекапитуляцияси мумкин эмаслигини кўрсатди. Фақат айрим белгилар ва жараёнлар рекапитуляция бўлади. А. Н. Северсов филембриогенез консепсиясини ишлаб чиқди. Унга биноан организмлар эволюцияси онтогенезнинг ҳар қандай давридаги ирсий ўзгаришлар асосида боради; филогенез онтогенезнинг генетик қаторидан иборат, Биогенетик қонун эса фақат онто ва филогенез нисбатларининг айрим томонларини акс эттиради Биогенетик қонун бутун органик дунёга тегишли бўлиб, Дарвиннинг эволюцион назариясини исботлаш ва ривожлантиришда катта аҳамиятга эга.

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил