Biologik qurol

Биологик қуроллар — патоген микроорганизмлар ёки уларнинг споралари, вируслар, бактериал токсинлар, одамлар ва ҳайвонларга юқувчи, душманнинг шахсий таркиби ва аҳолисини, қишлоқ хўжалиги ҳайвонларини, экинларини оммавий йўқ қилиш, озиқ-овқат ва сув манбаларини ифлослантириш, шунингдек, ҳарбий ускуналар ва ҳарбий материалларнинг айрим турларига зарар етказиш учун мўлжалланганоммавий қирғин қуроллари ҳисобланади. Биологик қуролларга шунингдек, патоген микроорганизмларни етказиб бериш воситалари ва ташувчи-ҳайвонлар ҳам киради. Биологик қурол оммавий қирғин қуроли бўлиб, 1925-йилдаги Женева протоколи[1] ва 1972-йилда имзоланган бактериологик (биологик) қуроллар ва токсин қуролларини ишлаб чиқиш, ишлаб чиқариш ва сақлашни тақиқлаш тўғрисидаги конвенцияга мувофиқ тақиқланган.
Биологик қуролларнинг зарарли таъсири биринчи навбатда, патоген микроорганизмларнинг патоген хусусиятларидан ва уларнинг ҳаётий фаолиятининг токсик маҳсулотларидан фойдаланишга асосланган[2].
1972 йилда имзоланган биологик қуролларни тақиқлаш тўғрисидаги конвенсиядан фарқли ўлароқ, 1973 йилда СССРда " Биопрепарат " илмий-ишлаб чиқариш бирлашмаси ташкил этилди. Уюшма ва унинг институтларининг вазифаси тиббий дори-дармонлар ва ваксиналар ишлаб чиқаришдан ташқари, биологик қуролларни яширин ишлаб чиқиш эди. Шундай қилиб, 1970-йилларнинг охири ва 1980-йилларнинг бошларида Биопрепарат бўлинмалари 50 га яқин касаллик қўзғатувчи моддаларни фаол тадқиқ қилиш ва ишлаб чиқиш ишларини олиб борди[3] .
1991 йилдан бери Нунн-Лугар дастури МДҲ мамлакатларига нисбатан оммавий қирғин қуролларини қўллаш ҳавфини биргаликда камайтириш бўйича ишламоқда (Энг. Cооперативе Тҳреат Редуcтион Програм). Россияда бу дастур ҳам ишлаган, аммо 2012 йилда Россия дастурда иштирок этишдан бош тортган[4]. Дастур ДТРА (АҚШ Департаменти Мудофаа таҳдидларини камайтириш агентлиги) иштирокида амалга оширилган ташаббусни ифодалайди. Дастурнинг белгиланган мақсади СССРда тўпланган оммавий қирғин қуролларини, шу жумладан биологик қуролларни демонтаж қилиш ва йўқ қилишда Россия ва бошқа собиқ Совет республикаларига ёрдам беришдир.
Биологик қуролларнинг турлари душманга ҳужум қилиш учун ҳашаротлардан фойдаланадиган энтомологик қуроллар ва ирқий, этник, жинс ёки бошқа генетик жиҳатдан аниқланган хусусиятлар асосида аҳолини танлаб мағлуб этиш учун мўлжалланган гипотетик генетик қуроллардир .
Бактериал ва вирусли воситалардан фойдаланиш усуллари

Биологик қуролларни етказиб бериш воситалари ва улардан фойдаланиш усуллари, одатда қуйидагилардан иборат бўлади:
- хатларни почта орқали юбориш ;
- ракеталарнинг жанговар каллаклари;
- авиация бомбалари;
- артиллерия миналари ва снарядлари;
- самолётдан тушган пакетлар (сумкалар, қутилар, контейнерлар);
- самолётдан ҳашаротларни тарқатадиган махсус қурилмалар;
- диверсион усуллари.
Баъзи ҳолларда, юқумли касалликларни тарқатиш учун, душман чиқиш кетиш пайтида ифлосланган уй-рўзғор буюмларини: кийим-кечак, озиқ-овқат, сигарет ва бошқаларни қолдириши мумкин. Бу ҳолатда касаллик инфексияланган нарсалар билан бевосита алоқа қилиш натижасида юзага келиши мумкин. Шунингдек қўшинлар чекиниш вақтида қўшинлар ва аҳоли ўртасида инфексия манбаи бўлиши учун инфексион беморларни атайин ташлаб ҳам кетишади. Бактериал формула билан тўлдирилган ўқ-дорилар портлаганда, ҳавода тўхтатилган суюқ ёки қаттиқ заррачаларнинг майда томчиларидан иборат бактериал булут ҳосил бўлади. Булут шамол йўналиши билан тарқалиб ва ерга жойлашиб, инфексияланган ҳудудни ҳосил қилади, унинг майдони рецепт миқдори, унинг хусусиятлари ва шамол тезлигига боғлиқ.
Муаммо шундаки, табиий яшаш жойидан ташқарида ва унинг экологик ҳолатига мос келадиган узатиш механизмлари бўлмаса, касаллик қўзғатувчилари одамларга юқмайди[5].
Қўллаш тарихи
Биологик қуролнинг бир турини қўллаш ҳатто қадимги Римда ҳам маълум бўлган, шаҳарларни қамал қилиш пайтида ўлатдан ўлганларнинг жасадлари ҳимоячилар орасида эпидемия қўзғатиш учун қал’а деворларидан ошириб ичкарига ирғитилган. Бундай чора-тадбирлар нисбатан самарали бўлди, чунки аҳоли зичлиги юқори бўлган ва гигиена воситаларининг сезиларли етишмаслиги бўлган жойларда эпидемиялар жуда тез ривожланарди.
Замонавий тарихда биологик қуроллардан фойдаланиш.
- 1346-йил — Европада бубон ўлати бошланди. Бу даҳшатли „совға“ни Жонибекхон қилган деган тахмин бор. Кафа (замонавий Феодосия) шаҳрини эгаллаш учун муваффақияциз уринишдан сўнг, у ўлатдан вафот этган одамнинг жасадини қал’ага улоқтиргизади. Шаҳардан қўрқиб қочган савдогарлар билан бирга ўлат ҳам Европага[6] етиб келди.
- 1763 йил — Урушда бактериологик қуроллардан фойдаланишнинг биринчи аниқ тарихий факти Форт Питтни қамал қилган ҳиндулар орасида чечак касаллигининг атайлаб тарқатилишидир. Инглиз ҳарбийлари чечак касаллигини қамалчилар орасида тарқатиш умидида ҳиндулар лагерига чечак билан зарарланган кўрпаларни жўнатишди [7] .
- 1942 йил — Буюк Британия : Германия билан урушда Сибир ярасини қўллаш бўйича Вегетариан операцияси режасини ишаб чиқди, унга кўра Груинард оролида биологик қуроллар ишлаб чиқилди ва синовдан ўтказилди. Орол сибир яраси споралари билан зарарланганди, 49 йил карантинда қолди ва 1990 йилда тозалангани эълон қилинди.
- 1939 — 1945 — Япония : Манчжурияга отряд 731 3 минг кишига қарши [8] биологик қурол қўлланди. Синовлар доирасида Мўғулистон ва Хитойдаги жанговар ҳаракатларда ҳам биологик қуролдан фойдаланилди. Шунингдек, Хабаровск, Благовешенск, Уссурийск ва Чита вилоятларида фойдаланиш учун режалар тайёрланган. Бошқа давлатлар томонидан 731-отряд аъзоларини таъқибдан ҳимоя қилиш эвазига АҚШ армиясининг Форт Детрик (Мериленд) бактериологик марказида олинган маълумотлар аосида биологик қуурол яратишга муваффақ бўлинди [9] . Бироқ, жанговар фойдаланишнинг ҳарбий-стратегик натижаси оддийроқ бўлиб чиқди: „Корея ва Хитойда бактериологик уруш фактларини текшириш бўйича Халқаро илмий комиссиянинг ҳисоботи“ (Пекинг, 1952) маълумотларига кўра 1940 йилдан 1945 йилгача сунъий равишда қўзғатилган ўлат эпидемиясида қурбонлар сонитахминан 700 кишини ташкил этган, бу сон қуролни яратишда тажрибаларда ўлиб кетган маҳбуслар сонидан ҳам камроқ бўлган[10]. Япония империяси томонидан биологик уруш олиб борилганлиги 1945 йилда Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан кейин исботланганига қарамай, Япония 2002 йил 27 августда расман биологик уруш олиб борганлигини тан олди [11] .
- Юқорида айтиб ўтилган „Корея ва Хитойдаги бактериологик уруш фактларини текшириш бўйича Халқаро илмий комиссиянинг ҳисоботи“ (Пекинг, 1952) га кўра, Корея уруши пайтида АҚСҲ томонидан КХДРга қарши бактериологик қурол ишлатилган ("Фақат 1952 йилнинг январидан мартигача бўлган даврда КХДРнинг 169 та ҳудудида эпидемик касалликларни келтириб чиқарадиган бактериологик қуроллардан (кўп ҳолларда бактериологик бомбалардан) фойдаланишнинг 804 та ҳолати қайд этилган. [қанақа? ] " [12]). СССР Ташқи ишлар вазири ўринбосари ёрдамчиси Вячеслав Устиновнинг сўзларига кўра, урушдан кейин у мавжуд материалларни ўрганиб чиқди ва америкаликлар томонидан бактериологик қуроллардан фойдаланишни тасдиқлаш мумкин эмас деган хулосага келди [13] .
- 1961-1962 йилларда , ҳозирги Япониянинг Окинава префектурасида, Қўшма Штатлар пирикуляриоз риса[эн] олиб келадиган патоген замбуруғ спораларини тарқатиш учун синовлар ўтказди, бунинг натижасида „фойдали маълумот тўплашда қисман муваффақиятга эришиш мумкин эди“.
- 1978-1979 йилларда Родезия уруши пайтида Родезия ҳавфсизлик кучлари қорамолларнинг нобуд бўлиши ва шу тариқа партизанларни озиқ-овқат базасидан маҳрум қилиш мақсадида ЗАНУ ва ЗАПУ партизанларига қарши биологик қуроллардан, хусусан, куйдирги спораларидан фойдаланганлар. Бу жанубий Африкадаги энг катта эпидемияни келтириб чиқарди, натижада 1000 га яқин инсон ҳалок бўлди[14][15][16].
- 1979 йил апрел ойида Свердловскда куйдирги эпидемияси Свердловск-19 лабораториясидан куйдирги бактериясининг сизиб чиқиши натижасида юзага келган. Расмий совет версиясига кўра, касалликнинг сабаби касалланган сигирларнинг гўшти эди. 1992 йил 4 апрелда фожианинг 13 йиллиги муносабати билан Б. Н. Елцин Россия Федерациясининг „1979 йилда Свердловск шаҳрида куйдиргидан вафот этган фуқароларнинг оилаларини пенсия таъминотини яхшилаш тўғрисида“ги қонунни имзолади[17]. Чернобилдаги Свердловск ҳалокати ва аслида бегуноҳ одамларнинг ўлими учун ҳарбий бактериологларнинг жавобгарлигини тан олиш масаласи кўриб чиқилди. Биоқурол ишлаб чиқарувчи заводдан (Свердловск-19) тасодифий сизиб чиқиш версияси бир ойдан кейин Россия Федерацияси Президенти томонидан яна тасдиқланди[18].
- 2001 йил сентябр ойида куйдиргини почта орқали юбориш ҳолати кузатилди.
Биологик қурол билан зарарланиш хусусиятлари
Бактериал ёки вирусли воситалар таъсир қилганда, касаллик дарҳол юзага келмайди, деярли ҳар доим яширин (инкубация) давр мавжуд бўлиб, унда касаллик ташқи белгилар билан ўзини намоён қилмайди ва зарарланган шахс жанговар қобилиятини йўқотмайди. Баъзи касалликлар (ўлат, вабо, куйдирги) касал одамдан соғлом одамга юқиши ва тез тарқалиб, эпидемияларни келтириб чиқариши мумкин. Бактериал воситалардан фойдаланиш фактини аниқлаш ва патоген турини аниқлаш жуда қийин, чунки на микроблар, на токсинлар ранг, ҳид ва таъмга эга эмас ва уларнинг таъсири узоқ вақтдан кейин пайдо бўлиши мумкин. Бактериялар ва вирусларни аниқлаш фақат махсус лаборатория тадқиқотлари орқали мумкин бўлади, бу жуда кўп вақтни олади, оқибатда эса эпидемик касалликларнинг олдини олиш учун ўз вақтида чоралар кўришни қийинлашади.
Бактериологик қуроллардан фойдаланиш белгиси, шунингдек, ҳудуд атрофида ётган ўқ-дорилар (унинг учун мўлжалланган) ва уни этказиб беришнинг бошқа воситаларидир[19]. Баъзи ҳолларда айрим ҳашаротлар ёки кемирувчиларнинг тўсатдан пайдо бўлиши ва сонининг кескин кўпайиши биологик қуролдан фойдаланиш белгиси сифатиад қаралади (масалан — қор кўп миқдорда бургалар аниқланиши[20]).
Замонавий стратегик биологик қуроллар ишлатилганда ҳалокатли оқибатларга олиб келиши эҳтимолини ошириш учун вируслар ва бактериал спораларнинг аралашмаларидан фойдаланади, аммо, қоида тариқасида, уларнинг таъсирини ҳудудий локализация қилиш ва ўз йўқотишларини олдини олиш учун одамдан одамга ўтмайдиган штаммлардан фойдаланилади.
Украина лабораторияларида АҚСҲ кўмагида биологик қурол ишлаб чиқиш айбловлари
2022-йилда Россиянинг Украинага бостириб кириши даврида Россия Мудофаа вазирлиги Украина лабораторияларида АҚШ иштирокида биологик қурол компонентлари ишлаб чиқилганлиги тўғрисида далиллар топилганини маълум қилди. Россия ва хорижий илмий ҳамжамият вакиллари, шунингдек, илмий журналистлар Украинада биологик, шунингдек, унинг этник ёки ирқий йўналтирилган (генетик) қуролларнинг яратилиши билан боғлиқ далиллар ҳақидаги баёнотларни танқид қилдилар .
Бактериал воситалар
- Қуйидаги патогенлар ва токсинлар бир вақтлар мамлакат томонидан қурол сифатида ишлатилган. Тегишли ҳолларда НАТО қисқартмалари киритилади.
Бактериал воситалар [21]
| Касаллик | Биологик агент (НАТО таснифи) | биологик агентлар синфи | юқумлилик |
|---|---|---|---|
| куйдирги | куйдирги таёқчаси (Н ор ТР) | ҳалокатли ҳаракат | Паст |
| Бруцеллоз | Бруселла абортус | Вақтинчалик қобилияциз ва қишлоқ хўжалиги ҳайвонларини мағлуб этишга мўлжалланган [21] | Паст |
| Бруцеллёз | Бруцеллалар (cаприна) (АМ ор БХ) | Вақтинчалик қобилияциз ва қишлоқ хўжалиги ҳайвонларини мағлуб этиш учун мўлжалланган | Паст |
| Бруцеллоз | Бруcелла (чўчқа) (УС, АБ ор НХ) | Вақтинчалик қобилияциз ва қишлоқ хўжалиги ҳайвонларини мағлуб этиш учун мўлжалланган | Паст |
| вабо | Вабо вибриони (ҲО) | Вақтинчалик меҳнатга лаёқациз [21] | Юқори |
| Дифтерия | Cорйнебаcтериум дипҳтҳериаэ (ДК) | Вақтинчалик ўчирилган | Юқори |
| Дизентерия | Шигелла дйсентериаэ, Эсчеричиа cоли (Й) | ҳалокатли ҳаракат | Юқори |
| Безлар | Буркҳолдериа маллеи (ЛА) | Даволашсиз ўлим 70% ни ташкил қилади [21] | Паст |
| Вабо | Ерсиниа пестис (ЛЕ) | ҳалокатли ҳаракат | Юқори |
| Туляремия | Франcиселла туларенсис (СР ёки ЖТ) | эллик % | Паст |
Яна қаранг
- Биопрепарат
Манбалар
- ↑ Протоcол фор тҳе Проҳибитион оф тҳе Усе оф Аспҳйхиатинг, Поисоноус ор Отҳер Гасес, анд оф Баcтериологиcал Метҳодс оф Wарфаре. Генева, 17 Жуне 1925(ингл.)
- ↑ П.Кудрявцев. „Лекция. Секретная империя биологического оружия СССР.“. ЁуТубе (23.08.21).
- ↑ Даниил Туровский. Другого способа лечения нет и сейчас // Медуза : новостной портал. — 2014. — 31 октябрь.
- ↑ Руссиа сайс ит wилл нот ренеw армс агреэмент wитҳ У.С. (эн) // Реутерс : Новостной портал. — 2012. — 10 октябрь.
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ Школник Ю. К. История России (Полная энсиклопедия)
- ↑ Баррас, В.; Греуб, Г. (Жуне 2014). „Ҳисторй оф биологиcал wарфаре анд биотеррорисм“. Cлиниcал Миcробиологй анд Инфеcтион. 20 (6): 497—502. дои:10.1111/1469-0691.12706. ПМИД 24894605.
- ↑ Моримура С. Кухня дявола. — М.: Прогресс, 1983., Част первая
- ↑ Моримура С. Кухня дявола. — М.: Прогресс, 1983.
- ↑ Чума от дявола (Китай 1933—1945)
- ↑ Жапан гуилтй оф герм wарфаре агаинст тҳоусандс оф Чинесе
- ↑ 50 лет с начала Корейской войни // „Зарубежноэ воэнноэ обозрениэ“, № 6 (639), 2000. стр. 62-63
- ↑ Евгений Жирнов. Зараза липового типа Коммерсантъ-Власт, 13 ноября 2001
- ↑ Гленн Cросс, „Диртй Wар: Рҳодесиа анд Чемиcал Биологиcал Wарфаре, 1975—1980,“ Солиҳулл, УК: Ҳелион & Cомпанй, 2017
- ↑ Кен Флоwер, Сервинг Сеcретлй: Ан Интеллигенcе Чиэф он Реcорд, Рҳодесиа Инто Зимбабwе 1964—1981, (Лондон 1987), п. 137.
- ↑ Иан Мартинез (2002) Тҳе ҳисторй оф тҳе усе оф баcтериологиcал анд чемиcал агенц дуринг Зимбабwеъс либератион wар оф 1965-80 бй Рҳодесиан форcес, Тҳирд Wорлд Қуартерлй, 23:6, 1159—1179, ДОИ: 10.1080/0143659022000036595
- ↑ Закон РФ от 4 апреля 1992 г. Н 2667-И „Об улучшении пенсионного обеспечения семей граждан, умерших вследствиэ заболевания сибирской язвой в городе Свердловске в 1979 году“/
- ↑ Интервю Б. Н. Елсина газете Комсомольская правда от 27 мая 1992 г.
- ↑ Учебник началной воэнной подготовки (НВП).
- ↑ „Чума от дявола (Китай 1933—1945)“ (глава из книги „Очерки истории чуми“ — автори Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С. ИСБН 5-9502-0094-2)
- ↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 В.Ю. Радоуцкий, В.Н. Шульженко, Ю.К. Рубанов, Н.В. Нестерова, А.М. Юрьев, А.А. Смаглюк. Радиационная, химическая и биологическая защита.
Адабиётлар
- Архангелский А. М., Григорев А. М., Громоздов Г. Г. Бактериологик қурол ва ундан ҳимоя. / Жами остида. эд. самимий. асал. Фанлар Г. Г. Громоздов. — 2-нашр, қайта кўриб чиқилган. ва қўшимча — М .: Ҳарбий нашриёт, 1971 йил.
- Фёдоров Л. А.. Советское биологическое оружие: История, экология, политика. М.: МСоЭС, 2005. ИСБН 5-88587-243-0.
- Супотницкий М. В.. Биологическая война: Введение в эпидемиологию искусственных эпидемических процессов и биологических поражений, 3000 экз, М.: Русская панорама, 2013. ИСБН 978-5-93165-328-0. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-05-23 санасида архивланган)
- Супотницкий М. В. Тирик ўлим: биологик қурол нима // Оммавий механика . — 2018. — Но 1. — С. 74-77.
- Барс О. В. Биологик қуроллар // Катта тиббий энсиклопедия : 30 т ичида. / Ч. эд. Б. В. Петровский . — 3-нашр. — М. : Совет Энциклопедияси, 1976. — Т. 3 : Беклемишев — Валидол. — 584 Билан. : касал.
- Бактериологическоэ оружиэ // Буюк рус энциклопедияси : [35 тоннада] / Ч. эд. Ю. С. Осипов . — М. : Буюк рус энциклопедияси, 2004-2017.
- Алибеков Канатжан Баизакович Эҳтиёткорлик билан! Биологик қуроллар! — уй: МЧЖ „Городец-издат“, 2003 йил. — ИСБН ИСБН. 5-9258-0059-1
Ҳаволалар
- "Фуқаро мудофааси. Амалий стандартлар, 1984 йил
- Биологик қуроллар. Қурол-яроғлар — Энг яхши компютер ўйинлари
- Владимир Симонов биологик қуроллар ҳақидаги афсона ҳақида (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-08-06 санасида архивланган) Архивная копия