Biomexanika

Биомеханика (био… ва механика) — биофизиканинг тирик организм, орган ва тўқималар механик хоссалари ҳамда уларда содир бўладиган механик ҳодисаларни ўрганувчи бўлими. Илгари Б. тушунчаси эмбриологиянинг ривожланиш механикаси, кўпинча экспериментал эмбриология деб аталадиган соҳасига нисбатан ҳам қўлланиб келинган. Одатда Б. термини одам ва ҳайвонлар ҳаракати тўғрисидаги таълимотга нисбатан қўлланади. Б. тадқиқотлари қуйидагиларни ўз ичига олади: нафас Б.си — нафас органлари кинематикаси, эластик ва ноэластик қаршилиги (яъни ҳаракатларнинг геометрик ҳарактеристикаси) ва нафас ҳаракатлари динамикаси ҳамда нафас органлари фаолиятининг бошқа соҳаларини; қон айланиши Б.си — қон томирлари ва юракнинг таранглик хусусиятлари, томирларнинг қон оқимига нисбатан кўрсатадиган гидравлик қаршилигини, томирлар девори бўйлаб таранглик тўлқинларининг тарқалиши, қоннинг ҳаракатланиши, юрак ишини (қаранг Гемодинамика); ҳаракатланиш Б.си —анатомия ва назарий механика далилларига асосланиб ҳаракатланиш органлари структурасини, бўғимларда ҳаракатланишни пайдо қиладиган мускул кучларининг, гавда қисмлари бўйлаб унинг оғирлигининг тақсимланишини, гавда ва унинг қисмлари ҳаракатланиши қонуниятларини ўрганади. Б.нинг асосий вазифаси ҳаракатнинг кинематик таснифига биноан таъсир кучи хусусиятларини аниқлашдан иборат. Бу ҳаракатланиш самарадорлигини, ташқи ва мускул кучларидан фойдаланиш даражасини баҳолашга ҳамда ҳаракатланиш координацияси ва уни бошқариш механизмлари тўғрисида хулоса чиқаришга имкон беради. Тананинг ҳолати (тик туриш, ўтириш ва бошқалар)ни ўрганиш ҳам Б. вазифаларига киради. Бундай вазифаларни ҳал этиш физиология, тана ҳолати ва мувозанати тўгрисидаги таълимот билан боғлиқ.

Б. текширишларда ўрганилаётган ҳаракатларнинг кўчиши, тезлиги ва тезланишларини кайд этиш усулларидан фойдаланади. Бунда кўпроқ оптик усуллар: тезлаштирилган кинога олиш, сиклография, кимоциклография ва бошқа қўлланилади. Б.да механотронлар, таянч динамографлар ва бурчак силжиш асбоблари ёрдамида механик катталикни электр қайд этиш усулларидан ҳам фойдаланилади. Б. тадқиқотлари тарихи Италия олими Леонардо да Винчининг одам ҳаракатларини анатомия ва механика нуктаи назаридан текшириш билан бошланади. Италия натуралиста Ж. Бореллининг „Ҳайвонлар ҳаракати ҳақида“ (1680—1681) китобида организмга машина сифатида назар ташлаб, нафас олиш, қоннинг ҳаракатланиши ва мускул қисқаришини механика нуктаи назаридан тушунтиришга ҳаракат қилади. Бу Б.нинг ривожланишига катта таъсир кўрсатади.

Б. тадқиқотлари меҳнат ва спорт физиологияси, ҳарбий ва клиник тиббиётда, шу жумладан неврология, ортопедия, травматология, протезлаш соҳасида катта амалий аҳамиятга эга. Чунки жисмоний машқ ва спорт ҳаракатларини ўрганиш машқ қилиш системасини илмий асосда ташкил этишга ёрдам беради. Суяк, пай ва бошқа тўқималарнинг пишиклигини ўрганиш жароҳатловчи омилларнинг организмга таъсири механизмини тушуниш ва унинг олдини олишга имкон беради. Қон айланиши ва нафас олиш ҳолатининг бир қатор кўрсаткичлари юрак ва ўпка касалликлари ҳамда операция оқибатлари диагностикасини ишлаб чиқишда аҳамиятга эга. Нафас олиш ва қон айланиши Б.ни текшириш натижалари „юракўпка“ аппаратини ишлаб чиқишда аҳамиятга эга.

Мелис Толипов.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил