Саломатликнинг биопсихосоциал модели

Биопсихосоциал модел — бу биология, психология ва ижтимоий — экологик омиллар ўртасидаги ўзаро боғлиқликни кўриб чиқадиган фанлараро модел. Модел саломатлик ва касалликдан тортиб, инсон ривожланишигача бўлган мавзуларни ўрганади. Модел биринчи марта 1977-йилда Жорж Л. Энгел томонидан илгари сурилган ва кўплаб соғлиқни сақлаш тизимларининг биотиббиёт устунлигига айланган.

Тарихи

Биопсихосоциал модел биринчи марта 1977-йилда Рочестер университетидан Жорж Л. Энгел ва Жон Романо томонидан таклиф қилинган. [1] Биотиббий ёндашувдан фарқли ўлароқ, Энгел ҳар бир беморнинг ўз фикрлари, ҳис-туйғулари ва тарихи борлигини тан олган ҳолда янада яхлит ёндашувга интилди. [2] Моделни ишлаб чиқишда Энгел ушбу моделни ҳам касалликлар, ҳам психологик муаммолар учун тузди.

Биопсихосоциал модел касалликнинг ривожланишини биологик омиллар (генетик, биокимёвий ва бошқалар), психологик омиллар (кайфият, шахсият, хатти-ҳаракатлар ва бошқалар) ва ижтимоий омиллар (маданий, оилавий, ижтимоий-иқтисодий, тиббий ва бошқалар) мураккаб ўзаро таъсири орқали акс эттиради. [2][3] Масалан, одамда депрессияга ирсий мойиллик бўлиши мумкин, аммо улар иш ва оилавий ҳаётдаги ҳаддан ташқари стресс ва психологик ижтимоий омилларга эга бўлиши керак. Инсоннинг касалликка генетик мойиллиги бўлиши мумкин, аммо ижтимоий ва когнитив омиллар касалликни қўзғатиши мумкин.

Хусусан, Энгел тана ва онгни ажратишни қайта таклиф қилиш орқали тиббий тафаккурда инқилоб қилди. Ақл-тана дуализми ғояси ҳеч бўлмаганда Рене Декартга бориб тақалади, аммо у биотиббий ёндашув пайтида унутилди. Энгелнинг таъкидлашича, биотиббий ёндашуви нотўғри, чунки тананинг ўзи касалликка ҳисса қўшмайди. [4] Бунинг ўрнига, касалликнинг қандай пайдо бўлиши ва уни даволашда индивидуал онг (психологик ва ижтимоий омиллар) муҳим рол ўйнайди. Энгел даволашнинг энг самарали ечимини топиш учун бемор ва шифокор ўртасида суҳбатни таклиф қилади. [5]

Худди шундай, биотиббиёт модели билан таклиф қилинган материалистик ва редуксионистик ғоялар нотўғри, чунки уларни ҳужайра даражасида текшириш мумкин эмас (Энгелга кўра). [6] Бунинг ўрнига, таклиф қилинган модел Уриэ Бронфенбреннер каби ўтмишдаги психологларнинг тадқиқотларига қаратилган бўлиб, унинг ижтимоий омиллар касалликлар ва хатти-ҳаракатларнинг ривожланишида рол ўйнашига ишониши билан машҳур. Оддий қилиб айтганда, Энгел Бронфенбреннернинг тадқиқотидан биопсихосоциал моделининг устуни сифатида фойдаланган ва ушбу моделни саломатликни ижтимоий, психологик ва биологик жиҳатлар марказида кўрсатиш учун тузган.

Нашр қилингандан сўнг, биопсикосоциал модел Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти томонидан 2002-йилда Функсиянинг халқаро таснифи (ИCФ) учун асос сифатида қабул қилинган. [7]

Жорий модел

Энгелнинг модели нашр этилганидан 25 йил ўтгач, биопсихосоциал модел ҳали ҳам психологик модел сифатида кенг қўлланди. Биологик, психологик ва ижтимоий тоифалар катта тоифаларга кенгайди: хусусан, маънавият ва маданият каби ғоялар орқали ижтимоий жиҳат анча кенгайди. Гарчи кўпгина психологлар ушбу моделни ўзлари деб тўлиқ қабул қилмасалар ҳам, у учта муҳим тоифани ўзаро боғлаши билан машҳур. [8] Вазиятга барча жиҳатлар тааллуқли бўлмаса ҳам, ўз фикрларини тартибга солиш учун биопсихосоциал модел кенг қўлланади. Бу шуни кўрсатадики, инсоннинг барча муаммолари бир-бирига боғлиқ ва улар илгари тасаввур қилинганидан ҳам мураккаброқ бўлиши мумкин.

Тегишли назариялар ва назариётчилар

Дастлаб биопсихосоциал моделни ишлаб чиққан Жорж Л. Энгел модел билан боғлиқ бўлган асосий назариётчи ҳисобланади. Энгел ушбу моделдан ўша пайтдаги қулайроқ ишлатиладиган биотиббиёт моделига муқобил таклиф қилиш учун фойдаланган. Энгелнинг фикрича, биопсихосоциал модел шифокорларга беморларнинг касаллик ва қийинчиликларига субектив нуқтаи назарини яхшироқ тушуниш имконини беради. [8]

Потенциал иловалар

Энгел биринчи марта биопсихосоциал моделни таклиф қилганида, у саломатлик ва касалликни яхшироқ тушуниш учун эди. Ушбу илова ҳали ҳам тўғри бўлса-да, модел соғлиқни сақлаш, тиббиёт ва ривожланиш каби мавзуларга тегишлидир. Биринчидан, Энгел томонидан таклиф қилинганидек, бу шифокорларга бутун беморни яхшироқ тушунишга ёрдам беради. Фақат физиологик ва тиббий жиҳатларни эмас, балки психологик ва социологик фаровонликни ҳам ҳисобга олган ҳолда. [8] Бундан ташқари, ушбу модел саломатлик психологияси билан чамбарчас боғлиқ. Саломатлик психологияси биология, психология, хулқ-атвор ва ижтимоий омилларнинг саломатлик ва касалликка ўзаро таъсирини ўрганади.

Соғлиқни сақлаш ва тиббиётда биопсихосоциал моделни қўллашдан бири оғриқ билан боғлиқ бўлиб, одамнинг соғлиғидан ташқарида бўлган бир нечта омиллар уларнинг оғриқни идрок этишига таъсир қилиши мумкин. Мисол учун, 2019-йилги тадқиқот генетик ва биопсикосоциал омилларни операциядан кейинги елка оғриғининг кучайиши билан боғлади. [9] Биопсикосоциал омиллар ва оғриқ ўртасидаги муносабатларни моделлаштириш ва янада ўрганиш учун келажакдаги тадқиқотлар керак. [10]

Ушбу моделнинг ривожланиш дастурлари долзарбдир. Ривожланиш психологиясида биопсихосоциал моделни қўллашнинг ўзига хос афзаллиги шундаки, у табиат ва тарбия мунозаралари билан кесишиш имконини беради. Ушбу модел ривожланиш психологларига шахснинг ривожланишида ҳам ирсий, ҳам психосоциал омилларнинг ўзаро таъсири учун назарий асос яратади. [8]

Танқид ва ютуқлар

Биопсихосоциал моделга нисбатан бир қанча танқидлар бўлган. [11][12][13] Беннинг моделга қарши аргументларни умумлаштирди, жумладан, у фалсафий изчиллик йўқлиги, беморларнинг субектив тажрибасига бефарқлиги, Энгелнинг асоси бўлган умумий тизимлар назариясига содиқ эмаслиги ва у иккаласига қарши ҳеч қандай кафолат бермайдиган самарасиз эклектизмни келтириб чиқарди. [6]

Психиатр Ҳамид Таваколи таъкидлашича, БПС моделидан қочиш керак, чунки у биология ва психология ўртасидаги сунъий фарқни беихтиёр тарғиб қилади ва психиатрик баҳолаш ва ўқув дастурларида шунчаки чалкашликларга сабаб бўлади ва охир-оқибат у ақлий стигматизациядан халос бўлишга ёрдам бермади.[14][15]

Бу танқидларнинг бир қанчаси сўнгги йилларда кўриб чиқилди. Мисол учун, БПС-Патҳwайс модели биологик, психологик ва ижтимоий омилларни консептуал жиҳатдан ажратиш, аниқлаш ва ўлчаш ва шу билан бу омиллар ўртасидаги батафсил ўзаро боғлиқликни излаш мумкинлигини тасвирлайди. [16]

Манбалар

  1. ↑ „Тҳе Биопсйчосоcиал Модел Аппроач“. Рочестер Университй. Рочестер Университй. 2022-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-сентябр.
  2. ↑ 2,0 2,1 Энгел, Георге Л. (8 Април 1977). "Тҳе неэд фор а неw медиcал модел: а чалленге фор биомедиcине". Сcиэнcе 196 (4286): 129–36. дои:10.1126/сcиэнcе.847460. ПМИД 847460. ҳттпс://www.урмc.рочестер.эду/МедиаЛибрариэс/УРМCМедиа/медиcал-ҳуманитиэс/доcуменц/Энгле-Чалленге-то-Биомедиcине-Биопсйчосиcиал-Модел.пдф. 
  3. ↑ Энгел, Георге Л. (1980). "Тҳе cлиниcал апплиcатион оф тҳе биопсйчосоcиал модел". Америcан Жоурнал оф Псйчиатрй 137 (5): 535–544. дои:10.1176/ажп.137.5.535. ПМИД 7369396. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-жоурнал-оф-псйчиатрй_1980-05_137_5/паге/535. 
  4. ↑ Домбеcк. „Тҳе Био-Псйчо-Соcиал Модел“. МенталҲелп.Нет. Америcан Аддиcтион Cентерс. Қаралди: 2019-йил 18-апрел.
  5. ↑ Гатчел, Роберт Ж. „Биопсйчосоcиал Пресcреэнинг фор Спинал Cорд анд Перипҳерал Нерве Стимулатион Девиcес“, . Праcтиcал Манагемент оф Паин, 2014 — 933–938.э2-бет. ДОИ:10.1016/Б978-0-323-08340-9.00068-2. ИСБН 978-0-323-08340-9. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Леҳман, Барбара Ж.; Давид, Диана М.; Грубер, Женнифер А. (Аугуст 2017). "Ретҳинкинг тҳе биопсйчосоcиал модел оф ҳеалтҳ: Ундерстандинг ҳеалтҳ ас а дйнамиc сйстем". Соcиал анд Персоналитй Псйчологй Cомпасс 11 (8): э12328. дои:10.1111/спc3.12328. 
  7. ↑ Ҳопwоод, Вал „Cуррент cонтехт: неурологиcал реҳабилитатион анд неурологиcал пҳйсиотҳерапй“, . Аcупунcтуре ин Неурологиcал Cондитионс. Чурчҳилл Ливингстоне, 2010 — 39–51-бет. ДОИ:10.1016/Б978-0-7020-3020-8.00003-5. ИСБН 978-0-7020-3020-8. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Боррелл-Cарриó, Франcесc; Сучман, Антҳонй; Эпстеин, Роналд (Нов 2004). "Тҳе Биопсйчосоcиал Модел 25 Еарс Латер: Принcиплес, Праcтиcе, анд Сcиэнтифиc Инқуирй". Анналс оф Фамилй Медиcине 2 (6): 576–582. дои:10.1370/афм.245. ПМИД 15576544. ПМC 1466742. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1466742. 
  9. ↑ Симон, CорейбУнреcогнизед wорд "этал" (Деc 2019). "Биопсйчосоcиал Инфлуэнcес он Шоулдер Паин: Аналйзинг тҳе Темпорал Ордеринг оф Пост-Оперативе Реcоверй". Тҳе Жоурнал оф Паин 21 (7–8): 808–819. дои:10.1016/ж.жпаин.2019.11.008. ПМИД 31891763. ПМC 7321871. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7321871. 
  10. ↑ Миаскоwски, Чристине; Блйтҳ, Фиона; Ниcосиа, Франcесcа; Ҳаан, Марй; Кеэфе, Франcес; Смитҳ, Алехандер; Ритчиэ, Чристине (1 Септембер 2020). "А Биопсйчосоcиал Модел оф Чрониc Паин фор Олдер Адулц". Паин Медиcине 21 (9): 1793–1805. дои:10.1093/пм/пнз329. ПМИД 31846035. 
  11. ↑ Беннинг, Тонй (Май 2015). "Лимитатионс оф тҳе биопсйчосоcиал модел ин псйчиатрй". Адванcес ин Медиcал Эдуcатион анд Праcтиcе 6: 347–352. дои:10.2147/АМЕП.С82937. ПМИД 25999775. ПМC 4427076. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4427076. 
  12. ↑ МcЛарен, Н. (Фебруарй 1998). "А Cритиcал Ревиэw оф тҳе Биопсйчосоcиал Модел". Аустралиан & Неw Зеаланд Жоурнал оф Псйчиатрй 32 (1): 86–92. дои:10.3109/00048679809062712. ПМИД 9565189. 
  13. ↑ Гҳаэми, С. Нассир (Жулй 2009). "Тҳе рисе анд фалл оф тҳе биопсйчосоcиал модел". Бритиш Жоурнал оф Псйчиатрй 195 (1): 3–4. дои:10.1192/бжп.бп.109.063859. ПМИД 19567886. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/бж-псйч_2009-07_195_1/паге/3. 
  14. ↑ Таваколи, ҲР (Фебруарй 2009). "А cлосер эвалуатион оф cуррент метҳодс ин псйчиатриc ассессменц: а чалленге фор тҳе биопсйчосоcиал модел.". Псйчиатрй 6 (2): 25–30. ПМИД 19724745. 
  15. ↑ МcҲугҳ, Паул Р.. Тҳе перспеcтивес оф псйчиатрй, 2нд, Балтиморе: Жоҳнс Ҳопкинс Университй Пресс, 1998. ИСБН 978-0801860461. 
  16. ↑ Карунамуни Н, Имаяма И, Гоонетиллеке Д. (2020). "Патҳwайс то wелл-беинг: Унтанглинг тҳе cаусал релатионшипс амонг биопсйчосоcиал вариаблес". Соcиал Сcиэнcе & Медиcине 272: 112846. дои:10.1016/ж.соcсcимед.2020.112846. ПМИД 32089388. ҳттпс://осф.ио/дфу59/.