Ziyosfera

Biosiyosat

Биосиёсат — ижтимоий ва гуманитар фанлардаги етакчи парадигма бўлиб, у ҳаёт замонавий сиёсатнинг марказий бўғини ҳисобланади деган қоидага таянади. ХИХ асрнинг бошларида биосиёсат „ҳаёт“га дахлдор бир қатор масалалар, масалан, аҳоли сонининг ҳаддан ташқари ошиб кетиши, жамоат гигиенаси, биологик ирқчилик каби сохта илмий назариялар ҳамда фашистлар Германияси мисолидаги биологик ҳукмронликнинг давлат шакллари билан боғлиқ ҳолда ўзига хос сиёсат кўринишида юзага келди. Бугунги кунга келиб эса, иқлим ўзгаришига қарши кураш, юқумли касалликлар ва пандемияларнинг глобал миқёсда тарқалишининг олдини олиш, шунингдек, ген муҳандислиги, репродуктив технологиялар ва ҳатто протезлаш каби био-тиббиёт ютуқлари фонида инсон бўлиш тушунчасини қайта англаш каби замонавий муаммолар ҳаётни сиёсатнинг энг олдинги сафига олиб чиқди.

Биосиёсат тушунчаси франсуз файласуфи Мичел Фоуcаулт томонидан ишлаб чиқилган[1]. 1970-йиллардаги қатор асарлари ва маърузаларида Мичел Фоуcаулт ҳаётнинг уни бошқаришга қаратилган ҳокимият/билимнинг бир неча аппаратлари (диспозитивлари) тузоғига аста-секин қандай илиниб қолганини тадқиқ этган. Бунда ҳаёт бошқарилган, тартибга солинган, назорат қилинган ва алоҳида ҳолатларда муҳофаза этилган. Мичел Фоуcаулт ўз тезисида замонавий ҳокимият тузилмалари шунчаки алоҳида шахсларнинг хулқ-атвори ёки ҳаракатларига эътибор қаратишдан кўра, тобора ҳаётнинг ўзини маъмурий бошқариш билан кўпроқ банд бўлиб бораётганини даъво қилади[2]. Шунга кўра, биосиёсат кенгроқ сиёсий ва иқтисодий мақсадларга хизмат қиладиган тарзда аҳолининг саломатлиги, маҳсулдорлиги ва репродуктив қобилиятини оптималлаштиришга урғу бериб, аҳолини биологик бирлик сифатида бошқаришни кўзда тутади[3]. Ўз моҳиятига кўра, биосиёсат сиёсий ҳокимиятнинг биологик ҳаёт билан қандай кесишишини ҳамда турли стратегиялар ва назоратлар орқали аҳолининг танаси, хулқ-атвори ва фаровонлигини қандай шакллантиришини ўрганади.

Ушбу фанлараро соҳа сиёсий ҳокимият ва институтлар анъанавий бошқарув шаклларидан ташқарига чиққан ҳолда аҳоли устидан назоратни қайси механизмлар орқали амалга оширишини синчиклаб текширади[4]. Бу соғлиқни сақлаш, репродуксия, жинсий ҳаёт ва биологик мавжудликнинг бошқа жиҳатларини тартибга солиш каби йўналишларни қамраб олади[5]. Биосиёсатнинг бошқарув ҳокимияти кузатув, соғлиқни сақлаш сиёсати, аҳоли сонини назорат қилиш чоралари, гендерга асосланган қонунлар ва биометрик идентификация тизимларини жорий этиш каби амалиётлар орқали намоён бўлади.

Тарихи

Ушбу тушунчага оид илк қарашлар ўрта асрларга — Жоҳн оф Салисбурй қаламига мансуб „Полиcратиcус“ асарига бориб тақалади. Мазкур асарда биринчи марта „сиёсий тана“ ибораси яратилган ва қўлланилган. „Биосиёсат“ атамасини эса биринчи бўлиб (шунингдек, „геосиёсат“ атамасини ҳам фанга киритган) сиёсацҳунос олим Рудолф Кжеллéн ўзининг 1905-йилда чоп этилган икки жилдлик „Тҳе Греат Поwерс“ („Буюк давлатлар“) асарида ишлатган[4][6]. Рудолф Кжеллéн бу атамани (давлатни ташкил этувчи) „ижтимоий гуруҳлар ўртасидаги фуқаролар уруши“ни биологик нуқтаи назардан ўрганиш мақсадида қўллаган ва шу тариқа ўзи асос солган тахминий фанни „биосиёсат“ деб номлаган[7]. Рудолф Кжеллéннинг органицистик қарашларига кўра, давлат квазибиологик организм, яъни „шахс устидан юқори турувчи мавжудот“ бўлган. Кейинчалик нацистлар ҳам ушбу атамани ўзларининг ирқий сиёсати доирасида қўллашган; хусусан, Ҳанс Реитер 1934-йилги нутқида ирқий устунликка асосланган миллат ва давлат консепсиясини ифодалаш учун айнан шу терминдан фойдаланган[8].

Замонавий АҚШ сиёсацҳунослик тадқиқотларида ушбу атаманинг қўлланилиши асосан икки гуруҳга бўлинади: биринчи гуруҳ — Мичел Фоуcаулт томонидан берилган маънони (ҳаёт устидан ижтимоий ва сиёсий ҳокимиятни англатувчи) қўлловчи посцтруктуралистлар бўлса, иккинчи гуруҳ — уни биология ва сиёсацҳунослик ўртасидаги алоқаларни ўрганувчи тадқиқотларни ифодалаш учун ишлатувчилардир[8]. Мичел Фоуcаулт ижодида биосиёсат „био-ҳокимият“ (сиёсий ҳокимиятнинг инсон ҳаётининг барча жабҳаларига татбиқ этилиши ва таъсири) воситасида аҳолини тартибга солувчи бошқарув услубини англатади[5][3].

Манбалар

  1. ↑ Мичел, Фоуcаулт. Соcиэтй Муст Бе Дефендед, 1975 — 241–244, 252-бет. 
  2. ↑ Фоуcаулт, Мичел. Соcиэтй Муст Бе Дефендед: Леcтурес ат тҳе Cоллèге де Франcе, 1975–1976. Неw Ёрк, НЙ: Ст. Мартин'с Пресс, 1997 — 242-бет. ИСБН 0312422660. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Мичел Фоуcаулт: Сеcуритй, Территорй, Популатион, п. 1 (2007)
  4. ↑ 4,0 4,1 Роберто Эспосито. Биос: Биополитиcс анд Пҳилосопҳй. У оф Миннесота Пресс, 2008 — 16-бет. ИСБН 978-0-8166-4989-1. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Фоуcаулт. Религион анд cултуре: Мичел Фоуcаулт. Тайлор & Франcис, 1999. ИСБН 0-415-92362-Х. 
  6. ↑ Гуннефло, Маркус (2015). "Рудолф Кжеллéн: Нордиc биополитиcс бефоре тҳе wелфаре стате". Ретфæрд 35 (3). ИССН 0105-1121. ҳттпс://луп.луб.лу.се/сеарч/публиcатион/014э3ф7б-0а6б-4535-8э83-д04а04д2008c. 
  7. ↑ Тҳомас Лемке. Биополитиcс: Ан Адванcед Интродуcтион. НЙУ Пресс, 2011 — 9–10-бет. ИСБН 978-0-8147-5241-8. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Лиэсен, Лауретте Т. анд Wалш, Марй Барбара, Тҳе Cомпетинг Меанингс оф 'Биополитиcс' ин Политиcал Сcиэнcе: Биологиcал анд Пост-Модерн Аппроачес то Политиcс (2011). АПСА 2011 Аннуал Меэтинг Папер ССРН 1902949

Адабиётлар

  • Бирд, Грег анд Ҳеатҳер Лйнч (2019). "Интродуcтион то тҳе Политиcс оф Лифе: А Биополитиcал Месс." Эуропеан Жоурнал оф Соcиал Тҳеорй 22(3), пп. 301–316.
  • Cампбелл, Тимотҳй анд Адам Ситзе (2013). Биополитиcс: А Реадер. Дуке Университй Пресс.
  • Cампбелл, Тимотҳй (2011). Импропер Лифе: Течнологй анд Биополитиcс фром Ҳеидеггер то Агамбен. Миннеаполис: Университй оф Миннесота Пресс.
  • Ожакангас, Мика (2016). Он тҳе Греэк Оригинс оф Биополитиcс: А Реинтерпретатион оф тҳе Ҳисторй оф Биопоwер. Роутледге
  • Ропер, Аллен Г (1913). Анcиэнт эугениcс, тҳе Арнолд призе эссай фор 1913 Охфорд: Блаcкwелл
  • Брианна Тҳеобалд (2019). Репродуcтион он тҳе Ресерватион: Прегнанcй, Чилдбиртҳ, анд Cолониалисм ин тҳе Лонг Тwентиэтҳ Cентурй. Университй оф Нортҳ Cаролина Пресс. ИСБН 9798890854865.
  • Ресеарч ин Биополитиcс: Волуме 1: Сехуал Политиcс анд Политиcал Феминисм Глендон А Счуберт. Эдитор Алберт Сомит (1991)
  • Ресеарч ин Биополитиcс: Волуме 2: Биополитиcс анд тҳе Маинстреам: Cонтрибутионс оф Биологй то Политиcал Сcиэнcе Эдитор Алберт Сомит (1994)
  • Ресеарч ин Биополитиcс: Волуме 3: Ҳуман Натуре анд Политиcс Эдиторс Стевен А. Петерсон Алберт Сомит (1995)
  • Ресеарч ин Биополитиcс: Волуме 4: Ресеарч ин Биополитиcс Эдиторс Алберт Сомит Стевен А. Петерсон (1996)
  • Ресеарч ин Биополитиcс: Волуме 5: Реcент Эхплоратионс ин Биологй анд Политиcс Эдиторс Алберт Сомит Стевен А. Петерсон (1997)
  • Ресеарч Ин Биополитиcс: Волуме 6: Соcиобиологй анд Политиcс Эдиторс Алберт Сомит Стевен А. Петерсон (1998)
  • Ресеарч Ин Биополитиcс: Волуме 7: Этҳниc Cонфлиcц Эхплаинед Бй Этҳниc Непотисм Эдиторс Алберт Сомит Стевен А. Петерсон (1999)
  • Ресеарч Ин Биополитиcс: Волуме 8: Эволутионарй Аппроачес Ин Тҳе Беҳавиорал Сcиэнcес: Тоwард А Беттер Ундерстандинг оф Ҳуман Натуре Эдиторс Стевен А. Петерсон Алберт Сомит (2001)
  • Ресеарч Ин Биополитиcс: Волуме 9: Биологй анд Политиcал Беҳавиор: Тҳе Браин, Генес анд Политиcс – тҳе Cуттинг Эдге; Эдитор Алберт Сомит (2011)

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Biosiyosat" dan olindi