Birlashgan Millatlar Tashkilotining Nizomi

Charter of the United Nations

UN Charter
Tayyorlangan kuni	14 August 1941
Imzolangan sanasi	1945-yil 26-iyun (1945-06-26)
Imzolangan joyi	San Francisco, California, United States
Kuchga kirishi	24 October 1945
Kuchga kirish shartlari	Ratification by China, France, the Soviet Union, the United Kingdom, the United States and by a majority of the other signatory states
Tomonlar	193
Saqlanadigan joyi	The Government of the United States of America
Tillari	Arabic, Chinese, English, French, Russian, and Spanish
Toʻliq matn
Charter of the United Nations (Vikimanbada)

United Nations Office at Geneva (Shveytsariya) Nyu-York shahridagi UN headquartersdan keyin uning ikkinchi yirik markazi hisoblanadi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomi, ya’ni BMT Nizomi — United Nations tashkilotini tuzgan asosiy treaty hisoblanadi. Nizomda tashkilotning maqsadlari, boshqaruv tuzilmasi va umumiy asoslari belgilangan. Shuningdek, unda United Nations Systemning asosiy organlari ko‘rsatilgan: Kotibiyat, Bosh Assambleya, Xavfsizlik Kengashi, Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash, International Court of Justice va Vasiylik Kengashi. BMT Nizomi xalqaro ommaviy huquqning muhim qismidir. U kuch ishlatish, nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish, qurol nazorati hamda xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlashning boshqa muhim jihatlarini tartibga soluvchi xalqaro huquq normalarining katta qismiga asos bo‘ladi.

Nizomga ko‘ra, Birlashgan Millatlar Tashkilotining maqsadlari inson huquqlarini tasdiqlash, xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash hamda barcha xalqlarning iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotiga ko‘maklashishdir. BMT Nizomi tashkilot va uning aʼzo davlatlarini xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlashga, xalqaro huquqni hurmat qilishga, fuqarolari uchun «yuksak turmush darajasiga» erishishga va «iqtisodiy, ijtimoiy, sog‘liqni saqlash hamda shu kabi muammolarni» hal etishga majbur qiladi. Shuningdek, u irqi, jinsi, language yoki religionidan qatʼiy nazar, hamma uchun inson huquqlari va asosiy erkinliklarni «umumiy hurmat qilish va ularga rioya etishni» ilgari suradi. Nizom charter va ta’sis shartnomasi bo‘lgani uchun uning qoidalari va majburiyatlari barcha aʼzolar uchun majburiydir. Bu qoidalar boshqa shartnomalarning qoidalaridan ustun turadi.

Ikkinchi jahon urushi davrida Ittifoqchilar (rasman «Birlashgan Millatlar» deb atalgan) urushdan keyingi yangi xalqaro tashkilot tuzish haqida kelishib oldi. Shu maqsadda BMT Nizomi San Francisco Conferenceda muhokama qilinib, tayyorlandi va yozildi. Konferensiya 1945-yil 25-aprelda boshlangan bo‘lib, unda dunyoning aksariyat suveren davlatlari ishtirok etdi. Nizomning har bir qismi uchdan ikki ovoz bilan maʼqullangach, yakuniy matn delegatlar tomonidan bir ovozdan qabul qilindi. U 1945-yil 26-iyunda imzolash uchun ochildi. Nizomni San Franciscoda (Kaliforniya, Qo‘shma Shtatlar) 51 ta asoschi davlatdan 50 tasi imzoladi.

Nizom 1945-yil 24-oktabrda kuchga kirdi. Buning uchun Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashining beshta doimiy aʼzosi (United States, Xitoy, Fransiya, Soviet Union va United Kingdom) hamda boshqa imzolovchilarning ko‘pchiligi Nizomni ratifikatsiya qilgan edi. Bu sana tashkilotning rasmiy tashkil topgan kuni hisoblanadi. Bosh Assambleyaning barcha 51 ta dastlabki aʼzoni ifodalovchi birinchi sessiyasi keyingi yilning yanvarida Londonda ochildi. Bosh Assambleya 24-oktabrni 1947-yilda United Nations Day deb rasman tan oldi, 1971-yilda esa uni rasmiy xalqaro bayram deb eʼlon qildi. Hozirda Nizomni 193 ishtirokchi, ya’ni aksariyat davlatlar ratifikatsiya qilgan.

Qisqacha mazmuni

Nizomning titul sahifasida paydo bo‘lgan va hozirgi logo of the United Nationsning prototipi bo‘lgan nishon

Nizom preambledan hamda 19 ta bobga bo‘lingan 111 ta moddadan iborat.

Preambula ikkita asosiy qismdan tuzilgan. Birinchi qismda tinchlik va xalqaro xavfsizlikni saqlashga hamda inson huquqlarini hurmat qilishga umumiy chaqiriq bayon etilgan. Ikkinchi qismi shartnoma uslubidagi bayonot bo‘lib, unda Birlashgan Millatlar xalqlari hukumatlari Nizomga rozi bo‘lgani aytiladi. Bu inson huquqlariga oid birinchi xalqaro hujjatdir.

• I bobda Birlashgan Millatlar Tashkilotining maqsadlari, jumladan, xalqaro peace va xavfsizlikni saqlashga oid muhim qoidalar belgilangan.
• II bobda Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzolik mezonlari belgilangan.
• Hujjatning asosiy qismini tashkil etuvchi III–XV boblarda BMTning organlari va muassasalari hamda ularning vakolatlari bayon etilgan.
• XVI va XVII boblarda BMTni amaldagi xalqaro huquq bilan uyg‘unlashtirish tartibi bayon etilgan.
• XVIII va XIX boblarda Charterga o‘zgartirish kiritish va uni ratifikatsiya qilish tartibi belgilangan.

Quyidagi boblar BMT organlarining majburlov vakolatlariga oid:

• VI bobda Xavfsizlik Kengashining nizolarni tekshirish va ularda vositachilik qilish vakolati bayon etilgan;
• VII bobda Xavfsizlik Kengashining nizolarni hal etish uchun iqtisodiy, diplomatik va harbiy sanksiyalarni hamda harbiy kuch ishlatishni ruxsat etish vakolati bayon etilgan;
• VIII bob mintaqaviy kelishuvlarga o‘z mintaqasida tinchlik va xavfsizlikni saqlash imkonini beradi;
• IX va X boblarda BMTning iqtisodiy va ijtimoiy hamkorlik sohasidagi vakolatlari hamda bu vakolatlarni nazorat qiluvchi Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash bayon etilgan;
• XII va XIII boblarda mustamlakachilikdan xalos etish jarayoniga rahbarlik qilgan Trusteeship Council bayon etilgan;
• XIV va XV boblarda mos ravishda International Court of Justice va United Nations Secretariatning vakolatlari belgilangan;
• XVI–XIX boblar mos ravishda quyidagilarga bag‘ishlangan: XVI — turli qoidalar, [[Chapter XVII of the United Nations Charter|XVII — Ikkinchi jahon urushiga oid o‘tish davri xavfsizlik kelishuvlari]], XVIII — Nizomga o‘zgartirish kiritish tartibi va XIX — Nizomni ratifikatsiya qilish.

BMT Nizomining 2(7)-moddasi davlatlarning suverenitetini aniq tan oladi. Unga ko‘ra, United Nations har qanday davlatning «mohiyatan ichki yurisdiksiyasiga kiruvchi» masalalariga aralashishi taqiqlanadi. Yagona istisno — xalqaro peace va xavfsizlikni saqlash uchun Xavfsizlik Kengashi tomonidan BMT Nizomining VII bobiga muvofiq ruxsat etilgan harakatlardir.

Tarixi

Dastlabki shart-sharoitlar

Birlashgan Millatlar Tashkilotining tamoyillari va konseptual asoslari Ikkinchi jahon urushi davrida o‘tkazilgan bir qator konferensiyalarda ishlab chiqildi. 1941-yil 12-iyunda Londonda eʼlon qilingan Declaration of St James's Palace Ittifoqchilarning eʼlon qilingan maqsad va tamoyillari haqidagi birinchi qo‘shma bayonot edi. Shuningdek, unda urushdan keyingi dunyo tartibi haqidagi qarash ilk bor ifodalandi. Deklaratsiyada «hamma iqtisodiy va ijtimoiy xavfsizlikdan bahramand bo‘lishi» uchun «erkin xalqlarning ixtiyoriy hamkorligi» chaqirildi.

Taxminan ikki oy o‘tgach, Qo‘shma Shtatlar va Buyuk Britaniya shunday maqsadlarni batafsil bayon qiluvchi sakkiz bandli qo‘shma bayonot eʼlon qildi. U Atlantic Charter nomi bilan mashhur. Unda quyidagilar belgilangan: (1) bu davlatlar o‘z hududini kengaytirishni istamaydi, (2) hududiy o‘zgarishlar xalqlarning xohishiga qarshi amalga oshirilmaydi, (2) barcha xalqlarning o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqi bor, (3) o‘zini o‘zi boshqarish huquqidan mahrum etilganlarga u qaytariladi, (4) barcha davlatlarning «iqtisodiy farovonligi uchun zarur» savdo va xomashyodan foydalanishiga ko‘maklashiladi, (5) dunyoda yaxshiroq iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlarni taʼminlash uchun global hamkorlik qilinadi, (6) «natsistlar zulmi yo‘q qilinadi», qo‘rquv va muhtojlikdan xalos bo‘lishga erishiladi, (7) dengizlar erkinligi taʼminlanadi va (8) «kuch ishlatishdan voz kechiladi». Bunda davlatlar «tajovuzkorlik» imkoniyatidan qurolsizlantiriladi, urushdan keyin esa o‘zaro qurolsizlanish asosida kengroq ingliz-amerika «xavfsizlik tizimi» o‘rnatiladi. Bu tamoyillarning ko‘pchiligi BMT Nizomiga ilhom bo‘ldi yoki uning bir qismiga aylandi.

Keyingi yili, 1942-yil 1-yanvarda O‘q davlatlariga qarshi rasman urush holatida bo‘lgan o‘ttizta davlatning vakillari Declaration by United Nationsni imzoladi. Ularga «To‘rt buyuk» davlat — Xitoy, Sovet Ittifoqi, Buyuk Britaniya va Qo‘shma Shtatlar boshchilik qildi. Deklaratsiya O‘q davlatlariga qarshi ittifoqni rasmiylashtirdi va Atlantika xartiyasining maqsad hamda tamoyillarini yana bir bor tasdiqladi. Ertasi kuni yana yigirma ikki davlat vakillari ham imzo qo‘ydi. «Birlashgan Millatlar» atamasi urush davomida Ittifoqchilar bilan bir ma’noda qo‘llanila boshladi. U ular urushda kurashayotgan rasmiy nom hisoblangan. Birlashgan Millatlar Deklaratsiyasi BMT Nizomining asosini tashkil etdi. Unga qo‘shilgan deyarli barcha davlatlar Nizomni muhokama qilish va tayyorlash uchun 1945-yilgi San Francisco Conferenceda ishtirok etishga taklif qilindi.

1943-yil 30-oktabrda «To‘rt buyuk» davlatning tashqi ishlar vazirlari Declaration of the Four Nationsni imzoladi. U to‘rtta Moscow Declarationsdan biridir. Unda «xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash uchun barcha tinchliksevar davlatlarning suveren tengligi tamoyiliga asoslangan, katta-kichikligidan qatʼiy nazar, shunday barcha davlatlar aʼzo bo‘la oladigan umumiy xalqaro tashkilot» tuzish chaqirildi. Bu inqirozga uchragan League of Nations o‘rniga yangi xalqaro tashkilot tuzish ko‘zda tutilayotgani haqidagi birinchi rasmiy eʼlon edi.

Moskva deklaratsiyalariga muvofiq, 1944-yil 21-avgustdan 7-oktabrgacha Qo‘shma Shtatlar Dumbarton Oaks Conferencega mezbonlik qildi. Konferensiyada kelajakdagi Birlashgan Millatlar Tashkilotining loyihasi ishlab chiqildi. BMT Nizomining ko‘plab qoidalari va tamoyillari aynan shu konferensiyada taklif etildi. Ular orasida BMT tizimining tuzilmasi, kelgusidagi urush va mojarolarning oldini olish uchun «Xavfsizlik Kengashi»ni tuzish hamda Bosh Assambleya, Xalqaro sud va Kotibiyat kabi tashkilotning boshqa «organlari»ni tashkil etish bor edi. Konferensiyaga «To‘rt buyuk» davlat rahbarlik qildi. Boshqa davlatlarning delegatlari esa bu tamoyillarni ko‘rib chiqish va shakllantirishda ishtirok etdi. 1919-yilgi Parij tinchlik konferensiyasida Millatlar Ligasining tuzilmasini Janubiy Afrika Bosh vaziri Yan Smuts va Buyuk Britaniyaning lord Sesili ishlab chiqqan. Unga ko‘ra, Liga barcha aʼzo davlatlardan iborat Liga Assambleyasi va buyuk davlatlardan iborat Liga Kengashiga bo‘lingan. Smuts va Sesil Millatlar Ligasi uchun yaratgan shu tuzilma Birlashgan Millatlar Tashkilotida ham takrorlandi. Unda buyuk davlatlardan iborat Xavfsizlik Kengashi va BMT aʼzo davlatlaridan iborat Bosh Assambleya tuzildi.

Yalta konferensiyasi 1945-yil fevralda AQSH, Buyuk Britaniya va Sovet Ittifoqi o‘rtasida bo‘lib o‘tdi. Yalta Conference taklif etilgan Xavfsizlik Kengashidagi ovoz berish tartibi haqidagi uzoq bahsni hal qildi. Unda 1945-yil 25-aprelda San-Fransiskoda «Birlashgan Millatlar Konferensiyasi» chaqirish belgilandi. Konferensiya «Dumbarton Oksdagi rasmiy muzokaralarda taklif etilgan asosda bunday tashkilotning nizomini tayyorlashi» kerak edi.

Loyihalash va qabul qilish

Asosiy maqola: United Nations Conference on International Organization

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomi Nyu-Yorkdagi BMT bosh qarorgohida namoyish etilmoqda

San-Fransisko konferensiyasi, rasmiy nomi United Nations Conference on International Organization (UNCIO), rejalashtirilganidek 1945-yil 25-aprelda ish boshladi. Uning maqsadi yangi xalqaro tashkilot tuzadigan nizomni ishlab chiqish edi. Tadbirni homiylik qilgan «Katta to‘rtlik» Birlashgan Millatlar Deklaratsiyasini imzolagan qirq oltita davlatning barchasini taklif qildi. Konferensiya delegatlari yana to‘rtta davlatni taklif etdi: Belorussiya Sovet Sotsialistik Respublikasi, Ukraina Sovet Sotsialistik Respublikasi, Argentina va yaqinda ozod qilingan Daniya.

Konferensiya o‘sha paytgacha o‘tgan eng yirik xalqaro yig‘inlardan biri bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Unda 850 delegat qatnashdi. Maslahatchilar va tashkilotchilar bilan birga ishtirokchilar soni 3500 nafarga yetdi. Yana 2500 nafar vakil ommaviy axborot vositalari va turli fuqarolik jamiyati guruhlaridan keldi. Barcha delegatlar ishtirok etgan yalpi majlislarga «Katta to‘rtlik» yetakchi delegatlari navbatma-navbat raislik qildi. Nizomni tayyorlash jarayonining turli jihatlarini ko‘rib chiqish uchun bir nechta qo‘mita tuzildi. Keyingi haftalarda 400 dan ortiq yig‘ilish o‘tkazildi. Bir necha marta ko‘rib chiqish, muhokama qilish va tahrirlashdan so‘ng, 1945-yil 25-iyunda yakuniy to‘liq majlis bo‘ldi. Unda ishtirokchilarga loyihaning yakuniy varianti taqdim etildi. Loyiha bir ovozdan maqullandi. Ertasi kuni delegatlar Nizomni Veteranlar yodgorlik zalida imzoladi.

1945-yil 24-oktabrga kelib yetarlicha davlat Nizomni ratifikatsiya qildi. Shu bilan Birlashgan Millatlar Tashkiloti rasman tashkil topdi.

Qoidalar

Preambula

Asosiy maqola: Preamble to the United Nations Charter

Ikkinchi jahon urushi davridagi Amerika Qo‘shma Shtatlari plakati. Unda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining preambulasi keltirilgan

Shartnoma preambulasi quyidagicha:

WE THE PEOPLES OF THE UNITED NATIONS DETERMINED

• to save succeeding generations from the scourge of war, which twice in our lifetime has brought untold sorrow to mankind, and
• to reaffirm faith in fundamental human rights, in the dignity and worth of the human person, in the equal rights of men and women and of nations large and small, and
• to establish conditions under which justice and respect for the obligations arising from treaties and other sources of international law can be maintained, and
• to promote social progress and better standards of life in larger freedom,

AND FOR THESE ENDS

• to practice tolerance and live together in peace with one another as good neighbours, and
• to unite our strength to maintain international peace and security, and
• to ensure, by the acceptance of principles and the institution of methods, that armed force shall not be used, save in the common interest, and
• to employ international machinery for the promotion of the economic and social advancement of all peoples,

HAVE RESOLVED TO COMBINE OUR EFFORTS TO ACCOMPLISH THESE AIMS.

Accordingly, our respective Governments, through representatives assembled in the city of San Francisco, who have exhibited their full powers found to be in good and due form, have agreed to the present Charter of the United Nations and do hereby establish an international organization to be known as the United Nations.

Ikkinchi jahon urushi davridagi plakat. Unda preambulaning birinchi satri keltirilgan: «Biz, Birlashgan Millatlar xalqlari»

Preambula Nizomning ajralmas qismi bo‘lsa-da, unda aʼzo davlatlarning huquq va majburiyatlari belgilanmagan. Uning vazifasi tashkilot asoschilarining asosiy maqsadlarini ko‘rsatib, Nizom qoidalarini sharhlashda yo‘l-yo‘riq bo‘lishdir.

I bob: Maqsad va prinsiplar

1-modda

Birlashgan Millatlar Tashkilotining maqsadlari quyidagilardan iborat:

1. Xalqaro peace va xavfsizlikni saqlash. Buning uchun tinchlikka tahdidning oldini olish va uni bartaraf etish, tajovuz harakatlari yoki tinchlikning boshqa tarzda buzilishini to‘xtatish bo‘yicha samarali jamoaviy choralar ko‘rish. Shuningdek, tinchlikning buzilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan xalqaro nizolar yoki holatlarni adolat va xalqaro huquq prinsiplariga muvofiq tinch yo‘l bilan tartibga solish yoki hal etish;
2. Xalqlarning teng huquqlilik va self-determination prinsipini hurmat qilishga asoslangan holda, davlatlar o‘rtasida do‘stona munosabatlarni rivojlantirish hamda umumiy tinchlikni mustahkamlash uchun boshqa tegishli choralarni ko‘rish;
3. Iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va insonparvarlik xususiyatidagi xalqaro muammolarni hal qilishda xalqaro hamkorlikka erishish. Shuningdek, irqi, jinsi, tili yoki dinidan qatʼi nazar, hamma uchun inson huquqlari va fundamental freedoms hurmat qilinishini rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash; hamda
4. Ushbu umumiy maqsadlarga erishishda davlatlarning harakatlarini uyg‘unlashtiruvchi markaz bo‘lish.

2-modda

Tashkilot va uning aʼzolari 1-moddada belgilangan maqsadlarga erishish yo‘lida quyidagi prinsiplarga muvofiq ish tutadi:

1. Tashkilot barcha aʼzolarining suveren tengligi prinsipiga asoslanadi.
2. Barcha aʼzolar aʼzolikdan kelib chiqadigan huquq va imtiyozlardan hammasi bahramand bo‘lishini taʼminlash uchun ushbu Nizomga muvofiq o‘z zimmasiga olgan majburiyatlarni vijdonan bajaradi.
3. Barcha aʼzolar o‘zaro xalqaro nizolarni xalqaro tinchlik, xavfsizlik va adolatga xavf solmaydigan tarzda tinch yo‘l bilan hal etadi.
4. Barcha aʼzolar xalqaro munosabatlarda har qanday davlatning hududiy daxlsizligi yoki siyosiy mustaqilligiga qarshi kuch ishlatish yoki kuch bilan tahdid qilishdan o‘zini tiyadi. Shuningdek, Birlashgan Millatlar Tashkilotining maqsadlariga zid bo‘lgan boshqa har qanday usuldan ham o‘zini tiyadi.
5. Barcha aʼzolar Birlashgan Millatlar Tashkilotiga uning ushbu Nizomga muvofiq ko‘rgan har qanday choralarida har tomonlama yordam beradi. Tashkilot ogohlantiruvchi yoki majburlov choralarini ko‘rayotgan davlatga esa yordam ko‘rsatishdan o‘zini tiyadi.
6. Tashkilot Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo bo‘lmagan davlatlarning ham xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash uchun zarur darajada ushbu prinsiplarga muvofiq harakat qilishini taʼminlaydi.
7. Ushbu Nizomdagi hech bir qoida Birlashgan Millatlar Tashkilotiga mohiyatan har qanday davlatning ichki yurisdiksiyasiga kiruvchi ishlarga aralashish huquqini bermaydi. Shuningdek, aʼzolarni bunday ishlarni ushbu Nizom asosida hal etishga topshirishga majburlamaydi. Biroq bu prinsip Chapter VII of the United Nations Charter bo‘yicha majburlov choralarini qo‘llashga to‘sqinlik qilmaydi.

II bob: Aʼzolik

Asosiy maqola: Chapter II of the United Nations Charter

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining II bobi Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzolik masalalariga bag‘ishlangan.

III bob: Organlar

Asosiy maqola: Chapter III of the United Nations Charter

1. Birlashgan Millatlar Tashkilotining asosiy organlari sifatida Bosh Assambleya, Xavfsizlik Kengashi, Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash, Vasiylik Kengashi, Xalqaro Sud va Kotibiyat tashkil etiladi.
2. Zarur topilgan yordamchi organlar ushbu Nizomga muvofiq tuzilishi mumkin.

IV bob: Bosh Assambleya

Asosiy maqola: Chapter IV of the United Nations Charter

V bob: Xavfsizlik Kengashi

Asosiy maqola: Chapter V of the United Nations Charter

COMPOSITION

Article 23

1. The Security Council shall consist of fifteen Members of the United Nations. The Republic of China, France, the Union of Soviet Socialist Republics, the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, and the United States of America shall be permanent members of the Security Council. The General Assembly shall elect ten other Members of the United Nations to be non-permanent members of the Security Council, due regard being specially paid, in the first instance to the contribution of Members of the United Nations to the maintenance of international peace and security and to the other purposes of the Organization, and also to equitable geographical distribution.
2. The non-permanent members of the Security Council shall be elected for a term of two years. In the first election of the non-permanent members after the increase of the membership of the Security Council from eleven to fifteen, two of the four additional members shall be chosen for a term of one year. A retiring member shall not be eligible for immediate re-election.
3. Each member of the Security Council shall have one representative.

FUNCTIONS AND POWERS

Article 24

1. In order to ensure prompt and effective action by the United Nations, its Members confer on the Security Council primary responsibility for the maintenance of international peace and security and agree that in carrying out its duties under this responsibility the Security Council acts on their behalf.
2. In discharging these duties the Security Council shall act in accordance with the Purposes and Principles of the United Nations. The specific powers granted to the Security Council for the discharge of these duties are laid down in Chapters VI, VII, VIII, and XII.
3. The Security Council shall submit annual and, when necessary, special reports to the General Assembly for its consideration.

Article 25

The Members of the United Nations agree to accept and carry out the decisions of the Security Council in accordance with the present Charter.

Article 26

In order to promote the establishment and maintenance of international peace and security with the least diversion for armaments of the world's human and economic resources, the Security Council shall be responsible for formulating, with the assistance of the Military Staff Committee referred to in Article 47, plans to be submitted to the Members of the United Nations for the establishment of a system for the regulation of armaments.

VOTING

Article 27

1. Each member of the Security Council shall have one vote.
2. Decisions of the Security Council on procedural matters shall be made by an affirmative vote of nine members.
3. Decisions of the Security Council on all other matters shall be made by an affirmative vote of nine members including the concurring votes of the permanent members; provided that, in decisions under Chapter VI, and under paragraph 3 of Article 52, a party to a dispute shall abstain from voting.

PROCEDURE

Article 28

1. The Security Council shall be so organized as to be able to function continuously. Each member of the Security Council shall for this purpose be represented at all times at the seat of the Organization.
2. The Security Council shall hold periodic meetings at which each of its members may, if it so desires, be represented by a member of the government or by some other specially designated representative.
3. The Security Council may hold meetings at such places other than the seat of the Organization as in its judgment will best facilitate its work.

Article 29

The Security Council may establish as such subsidiary organs as it deems necessary for the performance of its functions.

Article 30

The Security Council shall adopt its own rules of the procedure, including the method of selecting its president.

Article 31

Any Member of the United Nations which is not a member of the Security Council may participate, without vote, in the discussion of any question brought before the Security Council whenever the latter considers that the interests of that Member are specially affected.

Article 32

Any Member of the United Nations which is not a member of the Security Council or any state which is not a Member of the United Nations, if it is a party to a dispute under consideration by the Security Council, shall be invited to participate, without vote, in the discussion relating to the dispute. The Security Council shall lay down such conditions as it deems just for the participation of a state which is not a Member of the United Nations.

VI bob: Nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish

Asosiy maqola: Chapter VI of the United Nations Charter

VII bob: Tinchlikka tahdid, tinchlikning buzilishi va tajovuz harakatlari yuzasidan ko‘riladigan choralar

Asosiy maqola: Chapter VII of the United Nations Charter

Nizomning 39-moddasiga ko‘ra, xalqaro peace va xavfsizlikni saqlash bo‘yicha asosiy mas’uliyat Xavfsizlik Kengashiga yuklangan. Kengash tinchlikka tahdid, tinchlikning buzilishi va tajovuz harakatlariga javob berish vakolatiga ega. Xavfsizlik Kengashi tinchlikka tahdid, tinchlikning buzilishi yoki tajovuz harakati mavjudligini aniqlasa, 42-modda unga «xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash yoki tiklash uchun zarur bo‘lgan havo, dengiz yoki quruqlikdagi qurolli kuchlar yordamida harakat qilish» vakolatini beradi. Bunday holatda 41-modda Kengashga iqtisodiy aloqalarni to‘liq yoki qisman to‘xtatish vakolatini ham beradi. Shuningdek, temir yo‘l, dengiz va havo qatnovini embargo qilish, pochta, telegraf, radio va boshqa aloqa vositalarini to‘sib qo‘yish hamda diplomatik aloqalarni uzish huquqini ham beradi.

39-modda

Xavfsizlik Kengashi tinchlikka har qanday tahdid, tinchlikning buzilishi yoki tajovuz harakati mavjudligini aniqlaydi. Xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash yoki tiklash uchun u tavsiyalar beradi yoki 41- va 42-moddalarga muvofiq qanday choralar ko‘rilishini hal qiladi.

41-modda

Xavfsizlik Kengashi o‘z qarorlarini amalga oshirish uchun qurolli kuch ishlatishni nazarda tutmaydigan qanday choralar qo‘llanilishini hal qilishi mumkin. U Birlashgan Millatlar Tashkiloti aʼzolaridan bunday choralarni qo‘llashni talab qilishi mumkin. Bunday choralar iqtisodiy aloqalarni hamda temir yo‘l, dengiz, havo, pochta, telegraf, radio va boshqa aloqa vositalarini to‘liq yoki qisman to‘xtatishni va diplomatik aloqalarni uzishni o‘z ichiga olishi mumkin.

42-modda

Xavfsizlik Kengashi 41-moddada nazarda tutilgan choralar yetarli bo‘lmaydi yoki yetarli emasligi isbotlandi, deb hisoblasa, u xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash yoki tiklash uchun zarur bo‘lgan havo, dengiz yoki quruqlikdagi qurolli kuchlar yordamida harakat qilishi mumkin. Bunday harakatlar Birlashgan Millatlar Tashkiloti aʼzolarining havo, dengiz yoki quruqlikdagi qurolli kuchlari tomonidan o‘tkaziladigan namoyishlar, blokada va boshqa operatsiyalarni o‘z ichiga olishi mumkin.

49-modda

Birlashgan Millatlar Tashkiloti aʼzolari Xavfsizlik Kengashi qaror qilgan choralarni amalga oshirishda bir-biriga o‘zaro yordam ko‘rsatishda birgalikda ishtirok etadi.

51-modda

Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo davlatga qurolli hujum qilinsa, Xavfsizlik Kengashi xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash uchun zarur choralarni ko‘rgunga qadar ushbu Nizomdagi hech bir qoida yakka tartibdagi yoki jamoaviy o‘zini himoya qilishning tabiiy huquqiga putur yetkazmaydi. Aʼzolar o‘zini himoya qilish huquqini amalga oshirishda ko‘rgan choralari haqida Xavfsizlik Kengashiga darhol xabar beradi. Bu choralar Kengashning ushbu Nizom bo‘yicha o‘z vakolati va mas’uliyatiga ko‘ra, xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash yoki tiklash uchun zarur deb hisoblagan harakatni istalgan vaqtda amalga oshirishiga hech qanday tarzda ta’sir qilmaydi.

VIII bob: Mintaqaviy kelishuvlar

Asosiy maqola: Chapter VIII of the United Nations Charter

IX bob: Xalqaro iqtisodiy va ijtimoiy hamkorlik

Asosiy maqola: Chapter IX of the United Nations Charter

X bob: Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash

Asosiy maqola: Chapter X of the United Nations Charter

XI bob: O‘zini o‘zi boshqarmaydigan hududlar haqida deklaratsiya

Asosiy maqola: Chapter XI of the United Nations Charter

XII bob: Xalqaro vasiylik tizimi

Asosiy maqola: Chapter XII of the United Nations Charter

XIII bob: Vasiylik Kengashi

Asosiy maqola: Chapter XIII of the United Nations Charter

XIV bob: Xalqaro Sud

Asosiy maqola: Chapter XIV of the United Nations Charter

XV bob: Kotibiyat

Asosiy maqola: Chapter XV of the United Nations Charter

Umumiy maʼlumot

• U Bosh kotib va tashkilotga zarur bo‘lgan boshqa xodimlardan iborat.
• U Birlashgan Millatlar Tashkilotining boshqa organlariga xizmat ko‘rsatadi. Bular Bosh Assambleya, Xavfsizlik Kengashi, Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash (ECOSOC) hamda Vasiylik Kengashi va ularning yordamchi organlaridir.
• Bosh kotibni Bosh Assambleya Xavfsizlik Kengashining tavsiyasi bilan tayinlaydi.
• Kotibiyat xodimlarini Bosh kotib Bosh Assambleya belgilagan qoidalarga muvofiq tayinlaydi.
• Kotibiyat BMTning Nyu-Yorkdagi bosh qarorgohida joylashgan.
• Kotibiyat tarkibiga Bag‘dod, Bangkok, Jeneva va Santiagodagi mintaqaviy komissiya kotibiyatlari ham kiradi.

Kotibiyatning vazifalari

1. Boshqa organlarning muhokama qilishi va qaror qabul qilishiga ko‘maklashish uchun maʼlumot, tahlil, tarixiy tadqiqot natijalari, siyosiy takliflar va shu kabilarni o‘z ichiga olgan hisobot va boshqa hujjatlarni tayyorlash.
2. Qonunchilik organlari va ularning yordamchi organlariga ko‘maklashish.
3. Bosh Assambleya va boshqa organlar uchun majlislar o‘tkazishda xizmat ko‘rsatish.
4. BMT hujjatlarini turli tillarda chiqarish uchun tahrir, tarjima va hujjatlarni ko‘paytirish xizmatlarini ko‘rsatish.
5. Turli sohalardagi muammolarni hal qilishda aʼzo davlatlar uchun tadqiqotlar o‘tkazish va ularga maʼlumot berish.
6. Bosh Assambleya qaror qilgan statistik nashrlar, axborot byulletenlari va tahliliy ishlarni tayyorlash.
7. Xalqaro hamjamiyatni qiziqtirgan mavzularda konferensiyalar, mutaxassislar guruhi yig‘inlari va seminarlar tashkil etish.
8. Rivojlanayotgan mamlakatlarga texnik yordam ko‘rsatish.
9. Bosh Assambleya yoki Xavfsizlik Kengashi vakolat bergan mamlakatlar, hududlar yoki joylarga xizmat missiyalarini yuborish.

XVI bob: Turli qoidalar

Asosiy maqola: Chapter XVI of the United Nations Charter

Nizomning 103-moddasida BMT Nizomi bo‘yicha majburiyatlar bilan boshqa international agreement bo‘yicha majburiyatlar o‘rtasida ziddiyat yuzaga kelsa, BMT Nizomidagi majburiyatlar ustunlikka ega bo‘lishi belgilangan.

XVII bob: O‘tish davridagi xavfsizlik kelishuvlari

Asosiy maqola: Chapter XVII of the United Nations Charter

XVIII bob: Tuzatishlar

Asosiy maqola: Chapter XVIII of the United Nations Charter

Bosh Assambleya Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomiga oʻzgartirishlar kiritish vakolatiga ega. Assambleya aʼzolarining uchdan ikki qismi ovozi bilan qabul qilingan tuzatishlarni aʼzo davlatlarning uchdan ikki qismi, jumladan, Xavfsizlik Kengashining barcha doimiy aʼzolari ratifikatsiya qilishi lozim.

XIX bob: Ratifikatsiya va imzolash

Nizomda uning Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashining besh doimiy aʼzosi hamda boshqa imzolagan davlatlarning aksariyati tomonidan ratifikatsiya qilinishi bilan kuchga kirishi belgilangan. Shuningdek, unda tegishli tartiblar, jumladan, ratifikatsiya qilgan hukumatlarga tasdiqlangan nusxalarni topshirish tartibi ham koʻrsatilgan.

Yana qarang

• Birlashgan Millatlar Tashkiloti
• Birlashgan Millatlar Tashkiloti tizimi
• Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi
• Qoʻmondonlik javobgarligi
• Birlashgan Millatlar Tashkiloti tarixi
• Birlashgan Millatlar Tashkiloti tinchlikparvarlik faoliyati tarixi
• Nyurnberg prinsiplari
• BMT Dushman davlatlar toʻgʻrisidagi band
• Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi

Qoʻshimcha adabiyotlar

• Buhite, Russell. Decisions at Yalta: An Appraisal of Summit Diplomacy. Lanham: Rowman & Littlefield, 1986. ISBN 0842022686. 
• Macmillan, Margaret. Paris 1919 Six Months That Changed the World. New York: Random House, 2001. ISBN 9780307432964. 

Tashqi havolalar

• BMT veb-saytidagi toʻliq matn
• Imzolangan Nizomning skanerlangan nusxasi
• Dastlabki ratifikatsiyalar (Wayback Machine saytida 27 July 2013 sanasida arxivlangan)
• IV modda asosidagi ratifikatsiyalar/qabul qilishlar (Wayback Machine saytida 29 April 2014 sanasida arxivlangan)
• Alger Xiss Nizom imzolangandan soʻng uni olib borgani haqida hikoya qiladi
• Protsessual tarix haqida maʼlumot va audiovizual materiallar — Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro huquq audiovizual kutubxonasi tarixiy arxivlarida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomi haqida
• Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomiga muvofiq davlatlar oʻrtasidagi doʻstona munosabatlar va hamkorlikka oid xalqaro huquq prinsiplari deklaratsiyasi
• Annebet Rozenboomning maʼruzasi — Shartnoma huquqining amaliy jihatlari: Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 102-moddasiga muvofiq shartnomalarni roʻyxatga olish — Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro huquq audiovizual kutubxonasi maʼruzalar turkumida
• Roberts, Christopher N. J. „William H. Fitzpatrick's Editorials on Human Rights (1949)“. Quellen zur Geschichte der Menschenrechte [Sources on the History of Human Rights]. Human Rights Working Group in the 20th Century (2017-yil 1-iyun).