Bixa orellana
Биха ореллана, шунингдек, ачиоте номи билан ҳам танилган, Марказий Америкада ўсувчи бута ҳисобланади[2][3]. Биха ореллана дунёнинг кўплаб мамлакатларида етиштирилади[4].
| Ачиоте | |
|---|---|
| Биха ореллана | |
| Илмий таснифлаш | |
| Сcиэнтифиc cлассифиcатион | |
| Ўсимлик | |
| Юксак ўсимликлар | |
| Гулли ўсимликлар | |
| Икки паллалилар | |
| Синф | Росидс |
| Малвалес | |
| Оила | Бихаcеаэ |
| Туркум | Биха |
| Тур | Б. ореллана
|
| Бинар номи | |
| Биха ореллана | |
Майдаланган уруғлари Марказий, Жанубий Америка, Мексика ва Кариб денгизи анъанавий таомларида кенг қўлланади. Аннатто ва унинг экстрактлари сариёг ', пишлоқ, маргарин, музқаймоқлар, гўшт ва зираворлар каби кўплаб маҳсулотларга сариқ ёки тўқ сариқ ранг бериш учун саноат озиқ-овқат бўёқлари сифатида ҳам ишлатилади[4]. Шимолий, Марказий ва Жанубий Американинг баъзи маҳаллий халқлари ўсимлик уруғларидан қизил тана бўёғи ва лаб бўёғи, шунингдек, зираворлар тайёрлаш учун фойдаланганлар[5]. Шу сабабли, Биха ореллана баъзан лаб бўёғи дарахти деб аталади[4][5].
Этимология ва умумий номлар
Уруғниг номи „биха“ сўзидан келиб чиққан бўлиб, бинар номи Амазон дарёсини тадқиқ қилган олим Франсисcо де Ореллана шарафига берилган. Бошқа исмларига бижа, роуcоу, ореллана, аннатто, ачиоте киради[4]. Маҳаллий аҳоли томонидан „лаб бўёғи дарахти“ деб ҳам аталади[5].
Биха ореллананинг бўйи 6-10 мга етиши мумкин бўлган кўп йиллик, баланд бўйли бута[4][5][6]. Биха ореллананинг мевалари глобуляр, тухумсимон капсулалар шаклида бўлиб, юмшоқ тиканлар билан қопланган, тиканли кўринишга эга қизил-жигаррангга эга[4]. Ҳар бир капсулада юпқа мумсимон қон-қизил рангли 30-45 конус шаклидаги уруғлар мавжуд[4]. Мева тўлиқ етилганда, пўстлоқ қурийди, қотиб қолади ва бўлинади, шу билан уруғлар тарқалади[4].
Бута қизил-тўқ сариқ рангли аннатто пигментининг манбаи ҳисобланади. Пигмент Биха ореллана мевасининг перикарп қисмидан (уруғларни қоплайдиган мумсимон арил қатлами) олинган[4][5]. Қизил-тўқ сариқ аннатто бўёғи каротеноид пигментларга бой, уларнинг 80 % биксин (қизил пигмент) ва норбиксин ёки ореллин (сариқ пигмент) дан иборат[4][7][8]. Аннатто ёғи таркибида токотриэноллар, бета-каротин, эфир мойлари, тўйинган ва тўйинмаган ёғли кислоталар, флавоноидлар ва C витамини мавжуд[9].
Тарқалиш
Биха ореллананинг аниқ келиб чиқиши номаълум бўлса-да, унинг ватани Жанубий Американинг шимолий қисми ва Мексика ва Панаманинг шимоли-ғарбий қирғоғидаги Сеэманн, Янги Гранададаги Триана ва Меер эканлиги айтилади[10]. Бундан ташқари, Биха ореллана Мексикадан Эквадор, Бразилия ва Боливиягача бўлган экин майдонларида учрайди[11]. Гарчи инвазив тур бўлса-да, у дунёнинг кўплаб минтақаларида етиштирилади[4].
16-17-асрларда аннатто бўёғи савдо кемалару орқали Жануби- Шарқий Осиё, Африка, Кариб денгизи, Гавайи ва Шимолий Американинг жануби-шарқий тропик ва субтропик минтақаларида тарқатилди[4][5]. У Ҳиндистон, Шри-Ланка ва Жава каби Осиёнинг тропик минтақаларида асосан уруғлар берадиган бўёқ учун етиштирилган[4].
Култивация


Биха ореллана субтропик ва тропик иқлимларда, совуқ шамоллардан ҳимояланган иссиқ ҳудудларда осонгина ўстирилади. Йил давомида намликни, тўлиқ қуёш ёки қисман сояда ўртача унумдор тупроқни афзал кўради[12].
Б. ореллананинг асосий тижорат ишлаб чиқарувчилари Лотин Америкаси мамлакатлари (Перу, Бразилия ва Мексика) бўлиб улар жами ишлаб чиқаришининг 60 % ни ташкил қилади, ундан кейин Африка (жаҳон ишлаб чиқаришининг 27 %) ва Осиё (жаҳон ишлаб чиқаришининг 12 %)[13]. Ишлаб чиқариш статистикаси халқаро савдо учун ишончли қўлланма бўла олмайди, чунки кўпгина ишлаб чиқарувчи мамлакатлар маҳсулотни ўзи истеъмол қилади (масалан, Бразилия йирик ишлаб чиқарувчи ва истеъмолчи бўлиб, қўшимча импортга муҳтож). 21-асрнинг бошларида қуритилган аннатто уруғининг йиллик жаҳон ишлаб чиқариши тахминан 10 000 тоннага етган, шундан 7 000 тоннаси халқаро савдога киради. Перу аннатто уруғининг энг йирик экспортчиси бўлиб, йилига тахминан 4000 тонна маҳсулот экспорт қилади. Бразилия энг йирик ишлаб чиқарувчи, тахминан 5000 тонна. Кения ҳар йили тахминан 1500 тонна аннатто уруғи ва экстракти экспорт қилади ва Перудан кейин иккинчи ўринда турувчи йирик экспортчи ҳисобланади[14].
Анъанавий фойдаланиш
Биха ореллана ўсимлиги асосан қабилалар ва қадимги сивилизацияларда тана, юз ва соч бўёқлари учун декоратив мақсадларда ёки ёвуз руҳлар ва касалликлардан ҳимоя қилиш учун мўлжалланган эди[15][16]. У Бразилиялик маҳаллий қабилалар, Пуэрто-Рикодаги маҳаллий Таинос, Эквадор Цачила ва турли Амазонка қабилалари томонидан ишлатилгани ҳақида маълумот берилган. Афтидан, Азтеклар аннатто пигментини 16-асрда қўлёзмалар учун қизил сиёҳ сифатида ишлатган[17].
Биха ореллана анъанавий тиббиётда қўлланади. Дарахт Аюрведа, Ҳиндистоннинг халқ табобати амалиётида ишлатилган, бу ерда ўсимликнинг турли қисмлари терапия сифатида фойдали деб ҳисобланади[18].
Галерея
-
Ҳиндистоннинг Ҳайдаробод шаҳридаги мевали бута
-
Ҳиндистоннинг Ҳайдаробод шаҳридаги мева
-
Бо'линган мева
-
Уруг'лик по'стлог'ининг яқин ко'риниши
-
Мева
-
Биха ореллана - МҲНТ
Манбалар
- ↑ Wҳеэлер, Л. & Беэч, Э. 2019. Биха ореллана. Тҳе ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс 2019: э.Т61986316А61986320. ҳттпс://дх.дои.орг/10.2305/ИУCН.УК.2019-2.РЛТС.Т61986316А61986320.эн. Доwнлоадед он 11 Оcтобер 2021.
- ↑ „Биха ореллана (аннатто)“. Cентер фор Агриcултуре анд Биосcиэнcес Интернатионал (CАБИ) (2018-йил 27-сентябр). Қаралди: 2018-йил 10-октябр.
- ↑ Мортон, Жулиа Ф. (1960). "Cан Аннатто (Биха ореллана, Л.), ан олд соурcе оф фоод cолор, меэт неw неэдс фор сафе де?". Проcеэдингс оф тҳе Флорида Стате Ҳортиcултурал Соcиэтй 73: 301–309. Арчивед фром тҳе оригинал он 2018-10-11. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20181011013753/ҳттп://жоурналс.фcла.эду/фшс/артиcле/виэw/101136/97080. Қаралди: 10 Оcтобер 2018.Биха ореллана]]
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 „Биха ореллана (аннатто)“. Cентер фор Агриcултуре анд Биосcиэнcес Интернатионал (CАБИ) (2018-йил 27-сентябр). Қаралди: 2018-йил 10-октябр.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Мортон, Жулиа Ф. (1960). "Cан Аннатто (Биха ореллана, Л.), ан олд соурcе оф фоод cолор, меэт неw неэдс фор сафе де?". Проcеэдингс оф тҳе Флорида Стате Ҳортиcултурал Соcиэтй 73: 301–309. Арчивед фром тҳе оригинал он 2018-10-11. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20181011013753/ҳттп://жоурналс.фcла.эду/фшс/артиcле/виэw/101136/97080. Қаралди: 10 Оcтобер 2018.Биха ореллана]]
- ↑ „Планц профиле фор Биха ореллана (липстиcктреэ)“. Планц датабасе, УС Департмент оф Агриcултуре. Қаралди: 2019-йил 19-апрел.
- ↑ Вилар, Даниэла де Араúжо; Вилар, Марина Суêниа де Араужо; Моура, Тúлио Флáвио Аccиолй де Лима э эт ал. (2014). "Традитионал Усес, Чемиcал Cонституэнц, анд Биологиcал Аcтивитиэс оф Биха ореллана Л.: А Ревиэw". Тҳе Сcиэнтифиc Wорлд Жоурнал 2014: 857292. дои:10.1155/2014/857292. ИССН 2356-6140. ПМИД 25050404. ПМC 4094728. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4094728.
- ↑ Ул-Ислам, С.; Ратҳер, Л. Ж.; Моҳаммад, Ф. (2015). "Пҳйточемистрй, биологиcал аcтивитиэс анд потентиал оф аннатто ин натурал cолорант продуcтион фор индустриал апплиcатионс – А ревиэw". Жоурнал оф Адванcед Ресеарч 7 (3): 499–514. дои:10.1016/ж.жаре.2015.11.002. ПМИД 27222755. ПМC 4856788. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4856788.
- ↑ Âнгела де Алмеида Меирелес. „Проcессо отимизадо пара обтенçãо де óлео риcо эм антиохидантес де уруcум“ (пт) (ПДФ). Инова. Униcамп. Қаралди: 2015-йил 2-июн.
- ↑ Мортон, Жулиа Ф. (1960). "Cан Аннатто (Биха ореллана, Л.), ан олд соурcе оф фоод cолор, меэт неw неэдс фор сафе де?". Проcеэдингс оф тҳе Флорида Стате Ҳортиcултурал Соcиэтй 73: 301–309. Арчивед фром тҳе оригинал он 2018-10-11. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20181011013753/ҳттп://жоурналс.фcла.эду/фшс/артиcле/виэw/101136/97080. Қаралди: 10 Оcтобер 2018.Биха ореллана]]
- ↑ „Биха ореллана (аннатто)“. Cентер фор Агриcултуре анд Биосcиэнcес Интернатионал (CАБИ) (2018-йил 27-сентябр). Қаралди: 2018-йил 10-октябр.
- ↑ Лорд, Тонй (2003) Флора : Тҳе Гарденер’с Библе : Море тҳан 20,000 гарден планц фром ароунд тҳе wорлд. Лондон: Cасселл. ИСБН 0-304-36435-5.
- ↑ Раддатз-Мота, Денисе; Пéрез-Флорес, Лаура Ж.; Cаррари, Фернандо эт ал. (Май 2017). "Ачиоте (Биха ореллана Л.): а натурал соурcе оф пигмент анд витамин Э". Жоурнал оф Фоод Сcиэнcе анд Течнологй 54 (6): 1729–1741. дои:10.1007/с13197-017-2579-7. ИССН 0022-1155. ПМИД 28559632. ПМC 5430180. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5430180.
- ↑ Жансен. {{{эдитор}}}: „Биха ореллана Л.“. ПРОТА 3: Дес анд таннинс/Cолоранц эт танинс. ПРОТА (2005). 2008-йил 20-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 5-октябр.
- ↑ Мортон, Жулиа Ф. (1960). "Cан Аннатто (Биха ореллана, Л.), ан олд соурcе оф фоод cолор, меэт неw неэдс фор сафе де?". Проcеэдингс оф тҳе Флорида Стате Ҳортиcултурал Соcиэтй 73: 301–309. Арчивед фром тҳе оригинал он 2018-10-11. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20181011013753/ҳттп://жоурналс.фcла.эду/фшс/артиcле/виэw/101136/97080. Қаралди: 10 Оcтобер 2018.Биха ореллана]]
- ↑ Донкин, Р. А. (1974). "Биха Ореллана: "Тҳе Этернал Шруб"". Антҳропос 69 (1/2): 33–56. ИССН 0257-9774.
- ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намед:4 - ↑ Кҳаре, C. П.. Индиан Медиcинал Планц. Неw Ёрк: Спрингер Сcиэнcе+Бусинесс Медиа, ЛЛC, 2007. ИСБН 978-0-387-70638-2.