Ziyosfera

Bixevioralizm

Бихевиорализм – 1930-йилларда Қўшма Штатларда пайдо бўлган сиёсацҳуносликдаги ёндашув. Бу сиёсий хатти-ҳаракатларни тушунтириш ва башорат қилиш учун обектив, миқдорий ёндашувни таъкидлашда олдинги ёндашувлардан кескин фарқланади[1][2]. Бу табиий фанлардан кейин моделлаштирилган хулқ- атвор фанларининг юксалиши билан боғлиқ[3]. Бехевиорализм сиёсий хулқ-атворни холис, нейтрал нуқтаи назардан тушунтириши мумкинлигини даъво қилади.

Бехевиоралистлар қонун чиқарувчи, ижро этувчи ва суд ҳокимияти каби институтлар ва турли ижтимоий муҳитдаги гуруҳларнинг хусусиятларини эмас, балки шахсларнинг хулқ-атвори ва хатти-ҳаракатлари ўрганишга интилади ва бу хатти-ҳаракатни сиёсий тизим билан боғлиқлигини тушунтиради[4].

Келиб чиқиши

1942-йилдан 1970-йилларгача бихевиорализм қўллаб-қувватланди. Эҳтимол, бу атамани биринчи марта 1956-йилда чоп этилган „АҚШдаги сиёсацҳунослик“ номли китобида киритган Дуайт Валдо бўлган[5]. Аммо бу атамани оммалаштирган Девид Истон эди. Бу сиёсацҳуносликка анъанавий ва янги пайдо бўлган ёндашувлар ўртасидаги мунозара жойи эди[6]. Бихевиорализмнинг келиб чиқиши кўпинча Чикаго университети профессори Чарлз Мерриамнинг иши билан боғлиқ бўлиб, у 1920 ва 1930-йилларда шахслар ва гуруҳларнинг фақат қонуний ёки расмий қоидаларга қандай риоя қилишларини кўриб чиқиш ўрнига уларнинг сиёсий хатти-ҳаракатларини текшириш муҳимлигини таъкидлаган[7].

Сиёсий ёндашув сифатида

„Бихевиоралистик инқилоб“ дан олдин сиёсацҳуносликнинг умуман фан эканлиги баҳсли эди.[8] Танқидчилар сиёсатни ўрганишни биринчи навбатда сифат ва меъёрий деб билишган ва унда фан деб ҳисоблаш учун зарур бўлган илмий усул йўқлигини даъво қилишган[9]. Бихевиоралистлар ижтимоий фан сифатида ўрганишларини тасдиқлаш учун қатъий методология ва эмпирик тадқиқотлардан фойдаланганлар.[10] Бихевиоралистик ёндашув инновацион эди, чунки у сўровнинг мақсадига муносабатни ўзгартирди. У текширилиши мумкин бўлган фактлар билан тасдиқланган тадқиқотларга ўтди.[11] 1954-63-йилларда Габриэл Алмонд ССРCда қўмита тузиш орқали бихевиорализмни қиёсий сиёсатга ёйди[12]. 1960 ва 70-йилларда машҳурликка эришган даврда бихевиорализм реалистик ва либерал ёндашувларга қарши чиқди, уларни бихевиоралистлар „анъанавийлик“ деб аташган ва бошқа фактларга асосланмаган сиёсий хулқ-атворни ўрганишади.

Сиёсий хулқ-атворни тушуниш учун бихевиорализм қуйидаги усуллардан фойдаланади: танлов, интервю, балл ва миқёслаш шунингдек, статистик таҳлил[13].

Бихевиорализм одамларнинг ўзини қандай тутиши кераклигидан кўра, гуруҳ позицияларида ўзини қандай тутишини ўрганади. Мисол учун, Америка Қўшма Штатлари Конгрессини ўрганиш Конгресс аъзоларининг ўз позицияларида ўзини қандай тутишини кўриб чиқишни ўз ичига олиши мумкин. Конгресс қандай қилиб „ҳаракат майдони“ ва унинг атрофидаги ҳокимиятнинг расмий ва норасмий соҳаларига айланиши қизиқ[14].

Терминнинг маъноси

Девид Истон 1950-йилларда биринчи бўлиб бихевиорализмни бихевиоризмдан фарқлаган (бихевиоризм асосан психология билан боғлиқ бўлган атама)[15]. 1940-йилларнинг бошларида хулқ-атворнинг ўзи хулқ-атвор ҳақидаги фан деб аталди ва кейинчалик бихевиоризм деб номланди. Бироқ, Истон икки фанни фарқлашга ҳаракат қилди[16]:

Бихевиорализм бихевиорист деб ҳисобланганлар учун аниқ белгиланган ҳаракат эмас эди. Бунга қарши бўлганлар буни аниқроқ таърифлашди, чунки улар буни янги тенденсиялар доирасида ўзлари учун номақбул деб ҳисоблаган нарсалар нуқтаи назаридан тасвирлашди. Шундай қилиб, баъзилар бихевиоризмни табиий фанлар усулларини инсон хатти-ҳаракатларига қўллашга уриниш деб таърифлайдилар. Бошқалар буни миқдорни аниқлашга ҳаддан ташқари урғу сифатида таърифлайдилар. Бошқалар индивидуалистик редуксионизм сифатида таърифлайдилар.

Буни ҳисобга олган ҳолда, бихевиорализм битта таърифга қаршилик кўрсатди. Дуайт Валдо бихевиорализмнинг ўзи ноаниқ эканлигини таъкидлаб, уни „мураккаб“ ва „ноаниқ“ деб атади[17]. Истон рози бўлиб, „ҳар бир инсон ўз фикрини айтади ва шу билан ўзининг бихевиоралистига айланади“ ва бихевиорализмни тўлиқ аниқлашга уринишлар самарасиз бўлади[18]. Беҳавиорализм бошиданоқ илмий тушунча эмас, балки сиёсий тушунча эди. Бундан ташқари, бихевиорализм тадқиқот анъанаси эмас, балки сиёсий ҳаракат бўлганлиги сабабли, бихевиорализм таърифлари бихевиоралистлар хоҳлаган нарсага мос келади[16]. Шу сабабли, ушбу мавзуга киришнинг аксарият қисми қиймациз тадқиқотга урғу беради. Буни Истоннинг саккизта „интеллектуал пойдевор тошлари“ бихевиорализмдан далолат беради[19][20]:

  • Мунтазамлик — қонуниятларни умумлаштириш ва тушунтириш.
  • Тасдиқлашга содиқлик — умумлашмаларни текшириш қобилияти.
  • Техникалар — техникага экспериментал муносабат.
  • Миқдорни аниқлаш — Натижаларни иложи бўлса ёки мазмунли рақамлар сифатида ифодалаш.
  • Қадриятлар — ахлоқий баҳолаш ва эмпирик тушунтиришларни бир-биридан ажратиб туриш.
  • Тизимлаштириш — тадқиқотда назариянинг аҳамиятини ҳисобга олиш.
  • Соф фан — амалий фандан кўра соф фанга эътибор бериш.
  • Интеграция — ижтимоий фанлар ва қийматларни бирлаштириш.

Кейинчалик, сиёсий (айниқса, халқаро муносабатлар) назариясида постпозитивизмнинг пайдо бўлиши бихевиористик ёндашувнинг кўпчилигига қарши чиқди.

Обективлик ва қиймат-бетарафлик

Девид Истоннинг сўзларига кўра, бихевиорализм „аналитик, мазмунли эмас, хусусий эмас, умумий ва ахлоқий эмас, балки тушунтиришга интилган“.[21] Бунда назария сиёсий хулқ-атворни „ҳеч қандай ахлоқий баҳоларни киритмасдан“ баҳолашга интилади. Роджер Беэҳлер буни „фактлар ва қадриятларни ажратишга бўлган талаблари“ деб таъкидлайди[22].

Танқид

Ёндашув ҳам консерваторлар, ҳам радикаллар томонидан баҳоланган бетарафлик учун танқидга учради. Консерваторлар қадриятлар ва фактлар ўртасидаги фарқни сиёсий фалсафанинг имкониятларини бузишнинг бир усули сифатида кўришади.[22] Неал Римернинг фикрича, бихевиорализм „ахлоқий тавсиялар бериш вазифасини“[21] рад этади, чунки бихевиоралистлар „қадриятларнинг ҳақиқат ёки ёлғонлигини (демократия, тенглик ва эркинлик ва бошқалар) илмий асослаб бўлмайди ва қонуний текшириш доирасидан ташқарида“ деб ҳисоблашади[23].

Кристиан Бай бихевиорализм псевдополитик фан эканлигига ва у „ҳақиқий“ сиёсий тадқиқотларни ифодаламаслигига ишонди[24]. Бай сиёсатнинг меъёрий ва ахлоқий текширувидан устун бўлган эмпирик мулоҳазаларга қарши чиқди[24].

Бихевиорализм дастлаб " содда эмпиризм " дан узоқлашган ҳаракатни ифодалаган, аммо ёндашув сифатида „содда илм-фан“ учун танқид қилинган[25]. Бундан ташқари, радикал танқидчилар ҳақиқатни қийматдан ажратиш сиёсатни эмпирик ўрганишни имконсиз қилади, деб ҳисоблашади[22].

Эслатмалар

  1. ↑ Гуй, п. 58 сайс, „Беҳавиоуралисм эмпҳасизед тҳе сйстематиc ундерстандинг оф алл идентифиабле манифестатионс оф политиcал беҳавиоур. Бут ит алсо меант тҳе апплиcатион оф ригороус сcиэнтифиc анд статистиcал метҳодс то стандардизе тестинг анд то аттемпт валуэ фреэ инқуирй оф тҳе wорлд оф политиcс… Фор тҳе беҳавиоуралист, тҳе роле оф политиcал сcиэнcе ис примарилй то гатҳер анд аналйзе фаcц ас ригороуслй анд обжеcтивелй ас поссибле“
  2. ↑ Петро, п. 6 сайс, „Беҳавиоралисц генераллй фелт тҳат политиcс шоулд бе студиэд муч ин тҳе саме wай ҳард сcиэнcес аре студиэд“
  3. ↑ Гуй п. 58 сайс, „Тҳе терм беҳавиоуралисм wас реcогнизед ас парт оф а ларгер сcиэнтифиc мовемент оccурринг симултанеоуслй ин алл оф тҳе соcиал сcиэнcес, ноw реферред то ас тҳе беҳавиоурал сcиэнcес“
  4. ↑ Wалтон, пп. 1-2
  5. ↑ Девос, Cарл. Ээн платтегронд ван де мачт: инлеидинг тот политиэк эн политиэке wетенсчаппен. Гҳент: Аcадемиа Пресс, 2020 — 61-бет. ИСБН 9789401469296. 
  6. ↑ Эулау, пп 1-3
  7. ↑ Григсбй, п. 15
  8. ↑ Даҳл, п. 763
  9. ↑ Гуй, п. 57 сайс, „Он тҳе басис оф тҳе пҳилосопҳиcал аппроач, традитионалисц пресcрибе нормативе солутионс то политиcал проблемс. Ин тҳеир виэw, но политиcал инқуирй инто соcиал проблемс cан ремаин неутрал ор cомплетелй фреэ оф нормативе жудгеменц ор пресcриптионс“
  10. ↑ Гуй п 58
  11. ↑ Кеглей, п 48
  12. ↑ Институте. „Тҳе Паст анд пресент оф Cомпаративе Политиcс“. келлогг.нд.эду (2006-йил 1-октябр). Қаралди: 2019-йил 8-сентябр.
  13. ↑ Петро, п 7
  14. ↑ Григсбй, п 15
  15. ↑ Эастон (1953) п 151
  16. ↑ 16,0 16,1 Берндцон. „Беҳавиоралисм: Оригинс оф тҳе Cонcепт“. 2009-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 20-апрел.
  17. ↑ Wалдо, п 58
  18. ↑ Эастон (1962) п 9
  19. ↑ „Интродуcтион то Политиcал Сcиэнcе. Эхам 2 Студй гуиде“. 2005-йил 8-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 18-январ.
  20. ↑ Риэмер, п. 50
  21. ↑ 21,0 21,1 Риэмер, п. 101
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 Беэҳлер п 91
  23. ↑ Сомит, пп 176-180
  24. ↑ 24,0 24,1 Риэмер, п. 51
  25. ↑ Гилман, п 116

Манбалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Bixevioralizm" dan olindi