Ziyosfera

Bobiylik

Боб Мақбараси, Ҳайфа, Исроил

Бобийлик [Бобийлик] (Бобия Э'тиқоди ҳам дейилади; форсча: بابیه) – 1844 йилда Боб (Али Муҳаммад) томонидан асос солинган дин. Пайг'амбар бўлган Эронлик савдогар, ягона, англаб бо'лмас Худонинг мавжудлиги ва У о'з иродасини чексиз изчилликда келадиган Илоҳий Мазҳарлар орқали намоён этишини о'ргатган. Бобийлик замонавий даврга келиб, Баҳоий Э'тиқоди шаклида сақланиб қолган бо'либ, Бобийларнинг аксарияти бора-бора унга о'тганлар. [1] Бобнинг идорасида кечган хизмат даври қисқа ва нотинч бо'либ, Табризда оммавий қатл қилиниши, ҳамда ХИХ асрда Эрон ҳарбийларининг энг қонли ҳаракатларидан бо'лиши мумкин бўлган, Унинг минглаб издошларини о'лдирган қирг'ин кампанияси билан якунланди. [1]

Унинг хизмати давомида унинг унвон ва да'волари ко'п эволюцияга учради, чунки Боб о'з та'лимотларини прогрессив тарзда баён қилди. [2]

Бобий Э'тиқоди 1852 йилгача Эронда гуллаб-яшнайди, кейин эса Усмонлилар империяси, хусусан Кипрда, шунингдек, Эрон ер то'ласига сургунликда давом этади. Исломий мессианик ҳаракатлар орасида г'айритабиий ҳолат бўлган Бобий ҳаракати шиа исломидан узилишни ко'рсатди ва о'зига хос қонунлари, та'лимотлари ва амалиётлари билан янги диний тизимни бошлади. Бобийлик руҳоний ва ҳукумат идоралари томонидан зо'равонлик билан бостирилган бо'лса-да, бу Баҳоий динининг асосланишига олиб келади, қайсиким унинг издошлари Боб томонидан асос солинган динни о'зларидан олдинги дин деб билишади. Баҳоий манбаларининг та'кидлашича, Боб жасадининг қолдиқлари бир ҳовуч Бобийлар томонидан яширинча қутқарилган ва кейин яширилган. Вақт ўтиши билан қолдиқлар Баҳоъуллоҳнинг, сўнгра Абдул-Баҳонинг кўрсатмаларига кўра яширинча Исфахон, Кирмоншоҳ, Бағдод, Дамашқ, Байрут орқали, сўнгра денгиз орқали Кармал тоғи остидаги текисликдаги Акко шаҳрига 1899 -йилда олиб кетилган [3]. 1909-йил 21-мартда қолдиқлар ҳозирги Ҳайфадаги (Исроил ) Кармал тоғида Абдул-Баҳо томонидан шу мақсадда қурилган махсус мақбарага, Боб зиёратгоҳига дафн қилинади.

Баҳоий динини қабул қилмаган бобийлар Эронда Азалийлар номи билан ҳам танилган жамоани сақлаб қолишган. Улар бир неча мингга тенг деб тахмин қилинади.[4][5][6]

Этимологияси

Боб исми (том манда 'Дарвоза ') о'н иккинчи имом дарвозасига ишорадир . [7]

Бобийлик, дин тарафдорларидан эмас, балки шарқшунослардан келиб чиққан атама, арабча боб (арабча: باب отидан келиб чиққан), дарвоза ма’носини билдиради. Қо'шимча сифатида, Байáнí деган со'з равшанлик, фарқлаш ва ажратиш тушунчаларига тааллуқли сўзлар синфини ташкил этувчи Б-Й-Н дан иборат уч ҳарфли илдизидан келиб чиққан бўлиб, тушунтириш, шарҳлаш ёки баён этишга, шунингдек, араб риторикасининг метафора ва талқин қилиш билан боғлиқ бўлимига ишора қилиши мумкин.[8]

Тарихи

Аждодлари

О'н иккичи шиа мусулмонлари о'н иккинчи имом Муҳаммад ал-Маҳдийни имомларнинг охиргиси деб билишади. [9] Улар Муҳаммад ал-Маҳдий милодий 874 йилда ғайбга кирган, бу вақтда имом ва мусулмонлар жамоаси ўртасидаги алоқа фақат боб (“дарвозалар”) ёки ноиблар (“вакиллар”) деб аталадиган воситачилар орқали амалга оширилиши мумкинлигини та’кидлайдилар. ). [7] 940-йилда тўртинчи ноиб имом, Муҳаммад ал-Маҳдийнинг чексиз “ катта ғайб ”га тушиб қолганини ва у халқ билан алоқани тўхтатиб қўйганини даъво қилди. О'н иккинчилик э'тиқодига ко'ра, Яширин Имом дунёда тирик, лекин душманларидан яширинган бо'либ, фақатгина Қиёматдан бироз олдин пайдо бо'лади. О'шанда, ҳам Маҳдий ("То'г'ри ҳидоят эти'лган") ва ҳам мессианик шахс бо'либ танилган ал-Қоим ("Тик ко'тарилувчи") вазигфасини бажариб, Яширин Имом ёвузликка қарши муқаддас урушни бошлайди, кофирларни маг'луб этиб, адолат ҳукмронлигини бошлайди. [7]

1830-йилларда Форс Қажар заминида, Саййид Казим Рашти о'н иккичилар мазҳаби шайхийларнинг раҳбари эди. Шайхийлар Қоимнинг зоҳир бо'лишини кутаётган бир гуруҳ эдилар. 1843 йилда Казим вафот этганида, у о'з издошларига тез орада пайдо бо'лиши билан дунёни бузадиган Соҳиб-ул Замонни излаш учун уйларини тарк этишни насиҳат этади.[10]

Келиб чиқиши

1844-йил 22-май [11] куни Саййид Казимнинг кўзга кўринган шогирди, Хуросондаги Бошруялик Мулла Ҳусайн устозининг ал-Қоимни қидириш ҳақидаги кўрсатмасига биноан Шерозга кириб борди. Мулла Ҳусайннинг Шерозга кириб келганидан ко'п вақт о'тмай, унинг Боб билан учрашуви юз беради. 1844-йилнинг 22-майга ўтар кечаси Боб Мулла Ҳусайнни о'з уйига таклиф қилади; о'ша кеча Мулла Ҳусайн унга Саййид Казимнинг мумкин бўлган вориси ал-Қоимни қидираётганини айтади, шунда Боб Мулла Ҳусайнга о'зининг Саййид Казимнинг вориси ва илоҳий илм соҳиби эканини ошкор этади. [12] Мулла Ҳусайн 22-дан 23-кунга ўтар кечаси, Бобнинг Ҳақиқат эшиги ва янги башорат даврининг ташаббускори эканлигини қабул қилган биринчи инсон бўлди;[10] [12] Боб Мулла Ҳусайннинг барча саволларига қониқарли жавоб бериб, унинг ҳузурида “Қаюм-ул-Асма” номи билан машҳур бўлган Юсуф сурасининг узун тафсирини жуда тез суратда ёзиб беради ва бу тафсир, ко'пинча Бобнинг биринчи нозил қилинган асари деб ҳисобланади [10], гарчи у бундан олдин Фотиҳа ва Бақара сураларига тафсир ёзган бо'лса ҳам.[13] О'шандан бери бу кеча ва кейинги кун санаси Баҳоий Э'тиқодида муқаддас кун сифатида нишонланади.

Мулла Ҳусайн Бобнинг да'восини қабул қилганидан со'нг, Боб унга янги ваҳий ҳақида бошқаларга та'лим беришни бошлашдан олдин яна 17 киши Бобнинг мавқеини мустақил равишда тан олмагунча кутишни буюради.

Беш ой ичида Саййид Казимнинг яна о'н етти нафар шогирдлари Бобни Худонинг Мазҳари сифатида мустақил равишда тан олдилар.[14] Улар орасида бир аёл, кейинчалик Тоҳираҳ (Покиза) номини олган шоира Заррин Тож Барақоний ҳам бор эди. Бу 18 шогирд, кейинчалик Тириклик Ҳарфлари сифатида танилади ва уларга янги э'тиқодни Эрон ва Ироқ бо'йлаб тарқатиш вазифаси берилади. [12] Боб ўзи билан бирга ўз динининг илк “Воҳид”лигини яратган ушбу 18 кишининг алоҳида руҳий мавқега эгалигини таъкидлайди. [15]

О'зини э'лон қилгач, у тез орада Боб унвонини олди. Бир неча йил ичида ҳаракат бутун Эрон бо'йлаб тарқалиб, тортишувларга сабаб бо'лди. Унинг да'воси аввалига о'ша пайтдаги ба'зи жамоатчилик томонидан шунчаки Муҳаммаднинг яширин имоми дарвозасига ишора сифатида тушунилган эди, лекин у буни очиқчасига рад этди. Кейинчалик, у Форс тахти вориси ва бошқа таниқли кишилар ҳузурида о'зини ал-Қоим деб э'лон қилди. Бобнинг асарларида Боб о'зини Муҳаммад ал-Маҳдийнинг дарвозаси (боб) сифатида ко'рсатади ва кейинчалик у о'з мавқеини Яширин Имом ва Худонинг янги элчисига тенг деб э'лон қила бошлайди. [7] Сайидий Боб даъво қилган юксак ўзига хослигини таъкидлайди, лекин одамларнинг қабули туфайли унинг ёзувлари у фақат яширин ўн иккинчи имомнинг дарвозаси эканлиги ҳақидаги таассуротни билдиради. [7] Дастлабки имонлилар доирасига Боб ўзининг аниқ мавқеи ҳақида иккиланар эди ва аста-секин уларга ўзини Яширин Имомга борадиган эшик эмас, балки Яширин Имом ва ал-Қоимнинг Зоҳири эканлигини таъкидлади.[16] Мулла Ҳусайн билан дастлабки учрашувларида Боб о'зини Устоз ва Ва'да қилинган Зот деб та'рифлаган; у о'зини фақатгина Саййид Казим Раштининг вориси деб ҳисобламади, балки пайг'амбарлик мақомига да'во қилдики, унга у нафақат яширин имомнинг, балки илоҳий ҳокимиятнинг ваколатига эгалигини олдинга сурди; [15] Унинг “Юсуф сурасининг шарҳи” каби дастлабки матнларида илоҳий ҳукмронликни англатувчи Қуръон тилидан фойдаланилган ва ўзини Имом дея белгилаган. [12] [15] Тириклик Ҳарфининг иккинчиси Мулла Али Бастомий Бағдодда Боб ҳақида ва’з қилгани учун судга тортилганида, уламолар Юсуф сурасининг “Тафсир”ини ўрганиб, унда илоҳий зуҳурнинг да’воси борлигини тан олишади ва муаллифнинг мессианик да'восини исботлаш учун ундан кенг иқтибос келтиришади. [15]

Тарқалиши

"Бобийлик ҳаракати… ўн тўққизинчи асрнинг ўрталаридаги Эрон учун динлараро тотувликни, жинслар орасидаги ижтимоий тенгликни, ҳамда инқилобий анти-монархизмни тарғиб этувчи ижтимоий тараққиётнинг муҳим катализаторига [айланди]. Бобийлик, о'зида қадимий Эронни, я'ни еттинчи асрдан бошлаб, Исломнинг асосий о'қимига қарши масиҳчиликни ко'пайтириб келган Эронни акс эттирди... Ваҳоланки, янги ҳаракат, Эроннинг янгиланиш ва о'згаришларга қаршилигининг самараси о'лароқ келиб чиқди ва [Бобийлик ҳаракати] секюларизм, интернационализм ва урушни рад қилишга асосланган замонавий қарашни тақдим этди.Айнан мана шу қараш, уни о'н то'ққизинчи асрнинг охирида Бобийликдан вужудга келган Баҳоийлик тариқасида бугунга қадар тирик қолишга қодир этдики, у о'з ичига 5 миллион жонлик жамоа ва жойларни қамрайди, бу эса, уни О'рта Шарқ модернизацияси ҳақидаги ҳар қандай қиссага киритилишга ҳақли этади." [17]

Бобнинг хабари Эрон ва жанубий Ироқ бо'йлаб Тириклик Ҳарфлари орқали тарқалди. Ушбу дастлабки тадбирлардан бири 1845-йил 8-январдан бошлаб, иккинчи Ҳарф бо'лмиш Мулла Али Бастамий тақдирига оид дипломатик ҳисоботлар алмашинуви сифатида Ғарбга етказилди.[18] Бу биринчи бо'либ Стратфорд Коннинг, Стратфорд де Редклиффнинг 1-Виконтига хат ёзган Сир Ҳенрй Раwлинсон, 1-Бароно'ртасидаги алмашинувлар эди. Та'қиблар 1846 йилгаüча, токи у Усмонлилар томонидан денгиз кемасозлик заводларида ог'ир меҳнатда хизмат қилишга маҳкум бо'лгунга қадар давом этди - Усмонлилар ҳукмдори "унинг фаолиятини назорат қилиш ва унинг ёлг'он г'ояларини тарқатишига ё'л қо'ймаслик қийин" бўлгани сабаб, уни қувишдан бош тортди.[18] Ҳарфлардан ҳар бири ва бошқа илк мо'минлар ҳам янги динни оммага тақдим қилиш учун турли вазифаларга юборилган. Дарҳақиқат, Боб бошлаган турли тадбирлар, масалан таблиг' ва жамоанинг саволларига жавоб бериш каби ишлар Тириклик Ҳарфларига топширилган эди. [19] Хусусан, ушбу биринчи оммавий тадбирлар кўпайиб борар экан, Ислом руҳонийларининг қаршиликлари ко'тарилиб, улар Шероз ҳокимини Бобни ҳибсга олиш буйруг'ини беришга ундади. Боб ҳибсга олиш ҳақидаги буйруқни эшитиб, 1845 йилнинг июн ойида Бушеҳрдан Шерозга келди ва о'зини ҳокимиятга тақдим этди. Ушбу воқеалар туркуми 1845-йил 1-ноябрда Лондоннинг Тҳе Тимес газетасида нашр этилганидан со'нг, Г'арбдаги янги диннинг биринчи оммавий ҳисоботига айланди.[20] Ҳикоя 15-ноябрдан бошлаб Литерарй Газетте [21] томонидан нашр этилган ва кейинчалик кенг акс-садо берган.[22] Бу орада, Боб амакисининг уйида уй қамог'ига олинган бо'либ, 1846 йилнинг сентябрида шаҳарда вабо эпидемияси бошланмагунча шахсий фаолияти чекланган бо'лади.[12]

Боб озод қилинади ва Исфаҳонга жо'найди. У ерда ко'пчилик уни ко'ргани маҳаллий руҳонийлар бошлиг'и имом жум'иҳнинг уйига келишади. Боб маҳаллий руҳонийлар билан мунозарага киришиб, бир лаҳзали мисралар яратишда тезлигини намойиш этган норасмий йиг'илишдан со'нг, унинг машҳурлиги ошади. [15] Исфахон губернатори, унинг тарафдорига айланган эронлик грузин Манучеҳрхон Горжи [23] вафотидан сўнг вилоят руҳонийларининг босими шоҳ Муҳаммад Шоҳ Қожарга олиб келди ва Бобни Теҳронга олиб келишни буюрди. [15] Теҳрон ташқарисидаги чодирларда бир неча ой бўлганидан сўнг ва Боб Шоҳ билан учрашишидан олдин Бош вазир Бобни мамлакатнинг шимоли-ғарбий бурчагидаги Табризга, кейинроқ Маку ва Чеҳриқга жўнатди. у қамалди. [12] Қамоққа олинганда у ўзининг сабр-тоқати ва қадр-қиммати билан қамоқхона ходимларини ҳайратда қолдиргани айтилади.[24] Боб ва унинг издошлари о'ртасидаги алоқа бутунлай узилмаган, аммо жуда қийин бўлган ва у о'з та'лимотини оммага тушунтира олмагани учун ко'проқ мас'улият Ҳарфлар [19] зиммасига юкланган. [19] Бобий та'лимотлари энди асосан унинг издошлари томонидан тарқалиб кетганлиги сабабли, улар о'злари ҳам тобора кучайиб бораётган та'қибларга дуч келишади. [19]

Тоҳираҳнинг Карбалода тутган о'рни айниқса аҳамиятли бо'лди. У Тириклик Ҳарфлари ва Фотима алайҳиссаломнинг мужассамланиши сифатидаги мавқеига асосланиб, динда янгилик яратишга ҳаракат қила бошлади. Боб о'зининг дастлабки та'лимотларида шариатга риоя қилишга ва г'айриоддий тақводорликка ург'у берган. Бироқ, унинг Боб, я'ни Худо томонидан то'г'ридан-то'г'ри ҳокимият эканлиги ҳақидаги да'воси шариатни қо'ллаб-қувватлашнинг консерватив позициясига зид эди. Тоҳираҳ Бобнинг мавқеининг Исломий шариатдан устунлигини тушунишда илг'ор бо'либ, Бобнинг диний ҳокимиятда устунлик тушунчасини шайхийликдан келиб чиққан ташқи конформизм даврига ишора қилган г'оялар билан бог'лаб янгилайди. У бу бог'лиқликни тах. ҳижриий 1262 да, ҳатто Бобнинг о'зидан олдин о'рнатган ко'ринади. Бу масала Бадашт конференсиясида кенг жамоатчилик томонидан ко'риб чиқилади. [19]

Бу конференция Бобий ҳаракатининг энг муҳим воқеаларидан бири бо'либ, унинг 1848-йилда Ислом ва Ислом ҳуқуқидан ажралиши аниқлаштирган.[10] Конференцияда қатнашган учта асосий шахс - Баҳо'уллоҳ, Қуддус ва Тоҳираҳ эдилар. Тоҳираҳ конференция давомида қолган ко'пчиликни Бобнинг мавқеи ва кечки cонформизм даврига асосланиб Бобийликнинг Исломдан айри эканлигига ишонтира олди. У камида бир марта конференция давомида жамоат олдида ҳижобсиз пайдо бо'ладики, бу о'ша замондаги ислом оламидаги бид'атдан ва бо'линишдан далолат берди.[10] О'ша ойда Боб Табризда судга тортилди ва валиаҳд шаҳзода ва шиа руҳонийларига о'зининг Маҳдий эканлигини да'во қилди. [9]

Бир қанча манбалар 1848 ёки 1850 йилларга келиб Бобийликни қабул қилганлар сони 100 000 кишини ташкил этганига қўшиладилар.[25] 1850-йилнинг кузги газетаси тез ривожланаётган воқеалардан орқада қолди. Бобнин исми биринчи марта [26][27] эсланган бо'лсада, ҳаётда у аллақачон қатл этилган эди.

Қо'зг'олон ва қирг'инлар

1848 йилга келиб, Бобийларнинг қизг'инлиги ортиб, руҳоний мухолифатнинг кучайиши Бобийлар ва уларнинг ҳукумати, ҳамда руҳонийлари о'ртасида қатор қарама-қаршиликларга олиб келди. [9] Эрон шоҳи Муҳаммадшоҳ Қожар вафотидан кейин мамлакатда қатор қуролли курашлар ва г'алаёнлар бошланди, жумладан Табарсийда. [9] Бу қарама-қаршиликларнинг барчаси Бобийларнинг қирг'инларига олиб келди; Баҳоий муаллифлари 1844 йилдан ҳозирги кунгача 20 000 Бобий о'лдирилганини тахмин қиладилар, о'лимларнинг аксарияти дастлабки 20 йил ичида содир бўлган.[28] Бобийларнинг тарихда қайд этилган биринчи йирик қатллари Қазвинда содир бўлган. О'шандан бери таниқли уламолар ва уларнинг издошлари томонидан Бобийларга қарши ҳужумлар кенгайиб борган ва ба'зи Бобийлар ҳам қурол ко'таришга мажбур болла бошладилар.[28] Олис ва чекка жойларда тарқоқ Бобийлар ҳужумга учраб, о'лдирилган, ко'п сонли Бобийлар яшайдиган жойларда эса, улар о'зларини ҳимоя қилишган.[29] Ушбу ҳужумлардан бири Мозандароннинг Бабол шаҳрида содир бо'лади, бу бир неча Бобийлар ва уларнинг рақибларининг о'лимига, шунингдек, Бобийлар ва уларнинг душманлари о'ртасида Табарсий-Қал'асидаги қуролли то'қнашувга олиб келади. Шундан сўнг Эрон шимоли ва жанубидаги Занжон ва Нейриз шаҳарларида Бобийлар ва уларнинг рақиблари ўртасида яна иккита катта тўқнашув, шунингдек, Яздда кичикроқ тўқнашувлар бўлиб ўтади. Бу тўқнашувларда жами бо'либ бир неча минг Бобий ҳалок бўлади.[28] Табарсий, Занжон ва Нейриздаги учта асосий то'қнашувда Бобийлар душманлари томонидан ҳукуматга қарши қо'зг'олон ко'таришда айбланган.[30] Бироқ, бу ҳаракатлар соф инқилобий бо'лиши даргумон.[30] Учала ҳолатда ҳам содир бўлган жанглар мудофаа характерига эга бо'либ, ҳужумга асосланган жиҳод ҳисобланмайди, чунки Боб бунга ё'л қо'ймаган ва иккита шаҳар то'қнашувига келганда (Нейриз ва Занжонда), улар олдинги жанглар билан бог'лиқ бўлган шаҳарлардаги мавжуд ижтимоий ва сиёсий тарангликлар сабабли эди.[30][31] Шунингдек, келишилган ҳаракатлар режаси ҳақида ҳеч қандай далил ё'қ.[30] 1850 йил о'рталарида янги бош вазир Амир Кабир Бобилар ҳаракати таҳдид деб билиб, Бобни қатл қилишни буюради, бундан кейин эса, ко'плаб бобийлар о'лдирилди. [9]

Шайх Табарсий зиёратгоҳи

Табарсий қал'аси

Бобийлар ва ҳокимият о'ртасидаги то'қнашувлардан биринчиси ва энг танилгани Мозандарон шаҳрида, Барфарушдан (замонавий Бабол ) 22 километр жануби-шарқда жойлашган Шайх Табарсий зиёратгоҳида содир бўлган. 1848 йилнинг октябридан 1849 йилнинг майигача Қуддус ва Мулла Ҳусайн бошчилигидаги 300 га яқин бобийлар (кейинчалик 600 га ко'тарилади) шаҳзода Маҳди Қули Мирзо қо'мондонлиги остида маҳаллий қишлоқ аҳолиси ва шоҳ қо'шинлари а'золари ҳужумларидан о'зларини ҳимоя қилдилар. [9] Улар о'лим ва очлик туфайли заифлашганидан со'нг, хавфсизлик то'г'рисида ёлг'он ва'далар орқали бо'йсундирилган ва о'лдирилган ёки қулликка сотилган.[10] [9]

Занжон қо'зг'олони

Эрон шимоли-ғарбидаги Занжондаги Али Марданхон қал’асидаги қўзғолон барча тўқнашувлар ичида энг шиддатлиси бўлди. Унга Мулла Муҳаммад Али Занжоний бошчилик қилган, у Ҳужжат деб аталган ва у ҳам етти-саккиз ой (1850 йил май – 1851 йил январ) давом этган. Шаҳардаги диний уламолардан бири Бобий ҳаракатига қо'шилганидан кейин шаҳардаги Бобийлар жамоаси 3000 га яқин ко'пайди. [9] Можародан олдин етакчи ислом руҳонийлари ва янги кўтарилган Баби раҳбарияти ўртасида йиллар давомида кучайиб бораётган кескинлик кузатилди. Шаҳар губернатори шаҳарни икки қисмга бо'лишни буюрди, шундан со'нг тез орада ҳарбий ҳаракатлар бошланади. [9] Бобийлар кўп сонли мунтазам қўшинларга қаршилик кўрсатдилар ва бир неча минг бобийларнинг ўлимига сабаб бўлдилар. [9] Ҳужжат ўлдирилиб, Бобийлар сони сезиларли даражада камайгач, 1851-йил январида бобийлар таслим бўлиб, армия томонидан қирғин қилинган. [9]

Найриз г'алаёнлари

Боб қатл қилинганидан кейин

Ҳайфадаги Боб Мақбараси

1850-йилда Боб шогирдларидан бири билан биргаликда “Жабал алшадид ” деб аталган Чеҳриқ қўрғонидаги қамоқхонадан Табризга олиб келиниб, халқ олдида отиб ташланганида, Занжон ва Найриздаги қўзғолонлар давом этар эди. Унинг жасади бир неча кун очиқ қолдирилгандан со'нг, Бобийлар томонидан Теҳрон яқинидаги зиёратгоҳга олиб о'тилади ва у ердан Ҳайфага ко'чирилади, ҳозир о'шса ерда сақланмоқда . [32]

1860-йилдан кейин Боб Эътиқодини кўриб чиққан ғарблик олимларнинг кўпчилиги бу вазиятни Ғарб, ҳамда насронийлик идеалларининг “ёпиқ ва қаттиққо'л мусулмон тузуми”га киришнинг бир ё'ли деб билишган ва бу жараёнда ко'пми камми Бобнинг ҳақиқийлигини ҳам эътироф этишган.[18] Бироқ, ба'зилари янада узоқроқ қарашди. 1866-йилда бир қанча дипломатик лавозимларда хизмат қилган британиялик дипломат Роберт Грант Уоцон (1834-йил 8-феврал, 1892-йил 28-октабр) Форсда ХИХ асрнинг дастлабки 58 йиллик тарихини нашр этади,[33][34][35] Уоцон Бобнинг Форсдаги та'сирини шундай умумлаштиради:

Кейинги шарҳловчилар ҳам бу тарздаги қарашларни қайд этдилар: Эрнест Ренан,[36] Стивен Греэнлеаф Булфинч,[37] Чарлз Булфинчнинг о'г'ли ва бошқалар.[38]

Кейинги икки йил давомида Бобийлар ҳақида нисбатан кам хабар эшитилади. Бобийларнинг бир нечтаси Носириддин Шоҳ Қожарга нисбатан қасос олиш ҳақида гапирган бўлсалар, бошқалари Баҳоуллоҳ бошчилигида ҳукумат билан муносабатларни тиклашга ва Бобийларнинг ишини қат'ийлик ва эзгу о'рнакли ҳаёт орқали олдинга суришга интилишган.[39][40]

Бобийларнинг жангари гуруҳи, умумий сони тахминан 100 000 кишилик Бобийлар аҳолисининг оз қисмини, о'ттиз-етмиш кишисини ташкил этган. Уларнинг учрашувлари "Ҳусайн Жан" назорати остида о'тган ко'риниб, у жуда ҳам жозибали ва эҳсосли шахс бўлган ва о'зига нисбатан гуруҳнинг юксак садоқатни қозонган. О'ша орада, жамоанинг ко'зга ко'ринган раҳбарлари - Тоҳираҳ ва Баҳо'уллоҳ воқеа майдонидан четга сурилган бо'ладилар - Тоҳираҳ ҳибсга олинади, Баҳо'уллоҳ эса Карбалога ҳажга боришга таклиф этилади. 1852 йил 15 августда бу кичик бо'линма гуруҳидан уч киши, о'з ташаббуси билан ҳаракат қилиб, Носириддин Шоҳ Қожарни Ниаварандаги саройига қайтаётганида та'қиб этиб, о'лдиришга уринишади. [32] Қотилларнинг ёлг'из о'з бошларига ҳаракат қилганликлари ҳақидаги да'воларига қарамай, бутун Бобий жамоаси айбланди ва 1852 йил 31 августида бошланган қирг'ин о'ттизга яқин Бобийларнинг, жумладан Тоҳираҳнин қатл этилишидан со'нг, бир неча минг Бобийларнинг қирг'ини билан давом этади. Доктор Якоб Эдуард Полак, о'ша пайтдаги шоҳ шифокори бо'либ,[41] унинг қатл этилишининг гувоҳи бўлган.[42][43] Баҳоуллоҳ о'зини ҳукуматга топширади ва бир неча киши билан бирга Теҳрондаги ер ости зиндонида жойлашган Сиаҳчāл "Қора о'ра"да қамалади. [44] Айни пайтда, зо'равонликлар ҳақидаги газета сарлавҳаларининг акс-садолари 1853 йилгача давом этади.[45]

Э'тиқодлар ва та'лимотлар

Бобнинг та'лимотларини учта кенг босқичга бо'лиш мумкин, уларнинг ҳар бири асосий мавзуга қаратилган. Унинг дастлабки та'лимотлари, биринчи навбатда, Қур'он ва бошқа ислом ан'аналарини талқин қилиш билан белгиланади. Ушбу шарҳлаш усули унинг та'лимотининг барча уч босқичида давом эца-да, унинг асосий э'тибори фалсафий тушунтиришга ва ниҳоят қонунчилик баёнларига о'тади. Иккинчи фалсафий босқичда Боб борлиқ ва ижод метафизикасига изоҳ беради, учинчи қонунчилик босқичида эса, унинг тасаввуфий ва тарихий тамойиллари аниқ бирлаштирилади. [7] Бобнинг уч босқичдаги асарларининг таҳлили шуни ко'рсатадики, унинг та'лимотларидаги барча г'оялар ко'п қиррали ва ко'п шаклли умумий тамойил асосида жонлантирилган. [7]

Яширин Имом

О'н иккичилар шиа исломий э'тиқодига биноан, о'н икки имом бўлган, уларнинг охиргиси Имом Маҳдий номи билан машҳур бо'либ, о'з издошлари билан фақат ма'лум нойиб вакиллар орқали мулоқот қилган.[46] О'н иккичиларнинг э'тиқодига ко'ра, бу вакилларнинг охиргиси вафот этгандан со'нг, Имом Маҳдий Г'айб ҳолатига тушиб қолган; ҳали тирикл бо'ла туриб, о'з мо'минлари учун очиқ эмас эди.[46] Шиа мусулмонлари дунё зулмга учрагач, Имом Маҳдий (шунингдек, Қоим деб ҳам аталади) г'айбдан чиқиб, дунёнинг ҳалокатли охири ва ҳисоб-китоб кунидан олдин ер юзида ҳақиқий динни тиклайди, деб ишонишади.[46][47]

Бобий э'тиқодида Боб Имом Маҳдийнинг қайтишидир, лекин г'айблик та'лимоти со'зсиз инкор этилади; бунинг о'рнига Боб о'зининг намоён бо'лишини имомнинг рамзий қайтиши эканлиги ва минг йил аввал вафот этган Имом Маҳдийнинг жисмоний қайта пайдо бо'лиши эмаслигини айтди.[46] Бобий э'тиқодида Имом Маҳдийга оид олдинги ваҳийлардан айтилган гаплар рамзий ифодаларни англатган.[46] Боб, шунингдек, у нафақат шиаларнинг қоимларга бўлган умидларини ро'ёбга чиқарган, балки у янги пайг'амбарлик даврининг бошланиши эканлигини ҳам та'кидлаган.[47]

Тирилиш, қиёмат куни ва циклик зуҳур

Боб о'ргатганки, унинг ваҳий зуҳури апокалиптик жараённи бошлаб беради, бу эса исломий шари'я даврни циклик охирига етказади ва янги даврни бошлайди.[47] У шиаларнинг охирзамонга оид башоратларида қўлланган “қайта тирилиш”, “қиёмат куни”, “жаннат” ва “дўзах” атамалари рамзий маънога эга эканлигини ўргатган. У “Тирилиш” янги ваҳий-зуҳурнинг пайдо бўлишини, “ўликларнинг тирилиши” эса, ҳақ диндан узоқлашганларнинг ма’навий уйғонишини билдиради. У яна айтдики, "Қиёмат куни" Худонинг янги Мазҳари келишига ва Ердагиларнинг Уни қабул қилиш ёки рад этишига таалуқли эканлигини англатади. Шундай қилиб, Боб о'зининг зуҳури билан охирзамон тугаганини ва тирилиш даври бошланганини ва охирзамон тушунчаси о'тмишдаги пайг'ом-башорат даврининг охири сифатида рамзий ма'нога эга эканлигини о'ргатди.[47] Боб ёзган: “Албатта, дунё ва охират икки руҳий ҳолатдир. Агар Оллоҳ таолога юзлансангиз, жаннатдасиз, нафсингиз билан машг'ул бо'лсангиз, жаҳаннам ва дунёда бо'ласиз. Шунинг учун бу ишораларни англанг” [48] .

Форсча Баёнда Боб диний шариатлар фасллар каби даврийликда келиб, инсоният учун "диннинг софлигини" янгилаб туриши ҳақида ёзган.[47] Бундай давомийлик тушунчаси Бобдан кейинги келажакдаги башоратли зуҳурлар келишини кутади.[47]

Оллоҳ зоҳир этгувчи Зот

Бобийлик та'лимотининг асосий г'ояларидан бири, тез орада Оллоҳ зоҳир этгувчи Зотнинг, Боб бошлаган зуҳурни якунлайдиган мессианик шахс, янги пайг'амбарнинг келишида бўлган( арабча: من يظهر الله‎‎ </линк> , форсча: مظهر کلّیه الهی‎‎ </линк> ). [49] [50] Боб бу мессианик сиймони барча илоҳий сифатларнинг келиб чиқиши деб таърифлайди ва унинг амри Оллоҳнинг амрига тенг эканлигини таъкидлайди.[51] Олдинги динлардаги бо'лажак ва'да қилинган сиймолар ҳақида аҳён-аҳён учраган фақатгина ишораю, ташбеҳлардан фарқли о'лароқ, Бобий даврининг она китоби бо'лмиш Баён деярли то'ласинча, моҳиятан Бобнинг о'зидан ҳам буюкроқ, Оллоҳ зоҳири этиши керак бўлган мессианик шахс ҳақидаги дискурсдан иборатдир. Боб о'з зуҳури ва қонунларини доим ушбу ва'да қилинган сиймо контекстида муҳокама қилади. [7] Бобнинг о'з миссиясининг моҳияти ва мақсади, у доимо та'кидлаганидек, халқни унинг келишига тайёрлаш эди. [7] У о'з издошларидан ва'да қилинган зотни мустақил равишда тадқиқ қилиш ва излашни ва уни ташқи сабабларга ко'ра эмас, балки унинг ички воқе'лиги, амаллари ва хусусиятларига қараб таниб олишларини со'райди. [7] У ҳаттоки, аввалги динларнинг издошлари кейинги пайг'амбарга о'зларининг муқаддас китобларидан иқтибос келтирган ҳолда қарши чиққанлари каби, Бобнинг асарларидан унга қарши баҳс юритиб, уларни ва'да қилинганидан маҳрум бо'лмасликлари ҳақида огоҳлантиради. [7] Бундан ташқари, Боб ва'да қилинган зотнинг келиши яқинлиги ҳақида гапириб, унинг келиш вақтини то'ққизинчи ва о'н то'ққизинчи йил деб атайди. [7] 1850 йилда Боб қатл этилгандан со'нг, о'зларини "Оллоҳ зоҳир этган Зот", деб да'во қилган ба'зи Бобийлар бўлган. [9] Кейинчалик, 1863 йилда, Боб э'лон қилинганидан о'н то'ққиз йил о'тгач, Баҳоуллаҳ о'зини мессианик шахс деб э'лон қилади ва 1866-1868 йилларда о'з да'восини оммага ошкор қилади. Унинг да'воси ҳозиргача энг муваффақиятли бо'либ келган. Бобийларнинг аксарияти унга эргашган ва кейинчалик, Баҳоийлар номи билан машҳур бўлганлар [52] Азалилар (Баҳоуллоҳни қабул қилмаган Бобийлар) Баҳоуллоҳнинг баёнига э’тироз билдиришган. [9] [44]

Диний қонун-шариат

Боб ислом қонунларини бекор қилди ва Форсча Баёнда Бобий қонуни тизимини э'лон қилди ва шу тариқа исломдан фарқли бўлган алоҳида динни о'рнатди. [53] [54] Ба'зи янги қонунлар, қибла ё'налишининг Эроннинг Шероз шаҳридаги Бобнинг уйига о'згартириш, тақвимни о'н то'ққиз кундан иборат о'н то'ққиз ойлик қуёш тақвимига о'згартириш (бу Баҳоий тақвимига асос бўлган) ва ундаги охирги ойни ро'за қилиб белгилашни о'з ичига олади. [44] Боб, шунингдек, Оллоҳ ва Унинг Мазҳаридан бошқа кишининг олдида гуноҳларга иқрор бо'либ, кечирим излашни тақиқлайди. [7]

Ўз та’лимотида Боб, аёлларнинг мавқеини кўплаб жиҳатлардан кўтарган. Бобнинг о'ргатишича, Худонинг эркаклик ва аёллик чегарасидан юксаклиги сабаб, У "на эркаклар о'зларини аёллардан, на аёллар о'зларини эркаклардан устун тутмасликларини истайди.[55] У ўз издошларига аёлларга нисбатан ҳатто “мижжа қоқилар лаҳза” бо'лсада[56] қўпол муносабатда бўлмасликни буюради ва аёлларни қайғуга солганлик учун эркакларни қайғуга солганликка ко'ра икки баравар кўпроқ жазони белгилайди. ( Форсча Баён 7:18) [57] У шунингдек, аёлларнинг таълим олишини рағбатлантиради [58] ва Бобий қонунларида таълим олиш тўғрисидаги гендер фарқи борлигини кўрсатмайди.[56] Армин Эшроқи ХИХ аср Эрон контекстини та'кидлаб, "Замонавий г'арб о'қувчилари Бобнинг ушбу та'лимотининг нақадар инқилобий салоҳиятга эгалигини қадрламаслиги мумкин, зеро "уларнинг жамиятида тарбия топган эркаклар ва аёлларга бир-бирига қараш, бир-бири билан гаплашиш ва бирга о'тириш"га рухсат берилган" дейди.[56] Оллоҳнинг Бирламчи Иродаси ҳам, Само Фариштаси қиёфасидаги аёл сифатида тасвирланади. [7] Боб шунингдек, бойлиги ёки ижтимоий мавқеидан қат'и назар, ҳамма фойдаланиши мумкин бўлган тезкор янгиликлар мулоқот тизими зарурлигини та'кидлаб, оммавий ахборот воситаларидаги кейинги о'згаришларни башорат қилади. У, янгиликлар ҳақида шундай ёзади: "Бундай тузум универсал ҳолга келтирилмагунича, унинг фойдаси бутун омма учун очиқ бо'ладиган вақт келмагунча, салтанатнинг хизматкорларига етиб бормайди. Гарчи бугунги кунда, шоҳларнинг шахсий хат ташувчилари бор бо'лсада, бу беҳуда, чунки камбаг'аллар бундай хизматдан маҳрум." Жамиятдаги бойлик ва қашшоқликнинг ҳаддан ташқари кўплигини изоҳлар экан, Боб, ҳам бойларнинг ҳақиқий мавқеи “Худонинг хазиналари” [59] бўлиши кераклигини та’кидлайди ва сахийлик ва хайр-эҳсонни уқтиради. У айтади: “Агар фақирга дучор бўлсангиз, уни ўз қўлингиздан келганча бойитинг... Агар қайг'удаги одамни топсангиз, қўлингиздан келганича, уни юпайинг”. [7]

Жек Маклин, Надер Саиди таҳлилини сарҳисоб қилар экан, "Бобнинг асарларида ҳатто атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурсларни товарга айлантириш каби инқирознинг долзарб глобал муаммолари ҳам ко'зда тутилган" деб ёзади, Боб сувнинг мутлақ тозалигига алоҳида чақирган (Баян 6: 2). Ушбу қоидадан осонгина хулоса қилиш мумкинки, атроф-муҳит ифлосланмаслиги керак, чунки барча моддалар ички сув сатҳига ва океанларга қайтади. Арабча Баён (9:11) шунингдек, то'рт элементни, ер, ҳаво, олов ва сувни товарга айлантиришни тақиқлайди.[60]

Боб шунингдек, ко'плаб бошқа маросимлар, удумлар ва қонунларни яратди.[61] Улардан ба'зилари фақат зарурат пайтида қурол ко'тариш, тамаки чекишдан воз кечиш, [7] курсиларда о'тириш, насронийлар томонидан ко'рсатилган покликни тарг'иб қилиш, ҳайвонларга шафқациз муносабатда бо'лмаслик, болаларни қаттиқ калтаклашни тақиқлаш, китобларни, ҳатто Муқаддас Битикларни чоп этишни тавсия қилиш ва мантиқшунослик ёки о'лик тилларни о'рганишни тақиқлаш [61] ва руҳонийликни бекор қилиш кабиларни о'з ичига олади.[62] Бошқа қонунларга зиёрат қилиш, ро'за тутиш, узук ясаш, атир-упа ишлатиш, о'ликларни ювиш ва ко'миш билан бог'лиқ батафсил қоидалар киради.[61]

Битиклар

Бобнинг та'кидлашича, Унинг вазифасининг энг буюк далили Оллоҳ Мазҳари нозил қилган оятлар бо'либ, Бобнинг битиклари икки мингдан ортиқ лавҳлар, номалар, дуолар ва фалсафий рисолалардан иборатдир. Бу битиклар Баҳоий оятларининг бир қисмини ташкил қилади, хусусан унинг ибодатлари ко'пинча алоҳида тарзда ва умумий ибодат йиг'илишларида о'қилади.[63] Бобнинг асосий битиклари орасида Қайюмул-асмоъ ( Юсуф сурасининг шарҳи) ва Бобийлар учун Қуръоннинг ўрнини босувчи деб ҳисобланган форсча “Баён” киради. Иккинчиси франсуз тилига таржима қилинган; фақат қисмлари инглиз тилида мавжуд.

Бобнинг асарлари илмий таҳлил ва қизиқишни ҳам уйг'отди. Элҳам Афнан Бобнинг асарларини "о'қувчиларнинг фикрларини о'згартириб, уларни эскирган ақидалар ва о'тмишдан қолган урф-одатлар занжиридан халос этади" деб та'рифлайди.[64] Жек Маклин Боб асарларининг нотаниш янги рамзийликка эгалигини та'кидлаб, "Боб қаламига мансуб муқаддас битиклар коиноти, сингувчан рамзий ма'нога эга дейди. Рақамлар, ранглар, минераллар, суюқликлар, инсон танаси, ижтимоий муносабатлар, имо-ишоралар, амаллар, тил (ҳарф ва со'злар) ва табиатнинг о'зи - буларнинг барчаси исм ва сифатларнинг (асмá ва сифáт) чуқур ҳақиқатини акс эттирувчи Худонинг ко'згуси ёки белгиларидир. ".[65] Тодд Лоусон ҳам Бобнинг шарҳларини худди шунга о'хшаш тарзда та'кидлайди "барча яратилган нарсаларнинг потенциал ва якуний мазмуни, энг юқоридан энг пастгача".[66] Бобнинг асарлари лингвистик инновациялар билан ажралиб туради, жумладан у мавжуд теологик атамаларни ноадекват деб топганда ко'плаб неологизмлар .[63] Ба'зи олимлар диний аҳамиятга эга бўлган алоҳида со'з ёки ибораларнинг доимий такрорланишини Бобнинг барча асарларида о'зига хос хусусият сифатида аниқладилар.[67] Жон Уолбриж Бобнинг "Китоб-и-Панж Ша'н" асарида такрорланишнинг "шубҳасиз гипнозли" ишлатилишини минималист эстетикани олдиндан ко'риш билан бир қаторда вақт о'тиши билан аста-секин о'згариб турадиган "бир хил уйг'отувчи со'злар тинимсиз такрорланади" деб ҳисоблайди. Финнеганс Wаке нинг модернистик услуби.[68] Бобнинг ўзи ўз асарларини беш турга ажратган: илоҳий оятлар, дуолар, тафсирлар, араб тилида ёзилган мантиқий нутқ ва олдинги тўрттасини ўз ичига олган форсча услуб.[64] Баҳоий олимлар Бобнинг асарлари билан Ҳегел, [7] Кант [7] ва Жеймс Жойс каби Ғарб файласуфларининг асарлари ўртасида умумийлик борлигини таъкидлайдилар.[69][70]

Бобнинг аксарият ёзувлари ё'қолган. Бобнинг о'зи уларнинг узунлиги беш юз минг мисрадан ошганини айтади; Қур'он эса 6300 оятдан иборат. Ҳар бир саҳифада 25 оятдан иборат бо'лса, бу 20 000 саҳифа матнга тенг бо'лади. [71] Набил-и-Зарандий “ Тонг шафақлари” асарида Бобнинг Маҳ-Ку қамоқхонасида бўлганида нозил қиллган Қур’оннинг тўққизта тўлиқ тафсирини эслатиб ўтади, улар изсиз йўқолган. [71] Ҳалигача сақланиб қолган асарларнинг ҳақиқий матнини аниқлаш, юқорида айтиб о'тилганидек, ҳар доим ҳам осон эмас ва ба'зи матнлар катта меҳнат талаб қилади. Бошқалари эса, яхши ҳолатда; Бобнинг бир қанча асосий асарлари ишончли котибларининг қо'лёзмаларида мавжуд. [71]

Бобининг аксарият асарлари, аниқ саволларга жавоблар сифатида очилган. Бу г'айриоддий эмас; мактуб жанри Тарсуслик Павлусга қадар нуфузли матнларни яратиш учун эҳтиромли восита бўлган. Янги Аҳд бобларининг то'ртдан уч қисми мактублардан иборат бо'либ, улар мактубга тақлид шаклида тузилган ёки о'з ичида мактубларни қамраган.[72] Ба'зан Боб о'з асарларини котиб ва гувоҳлар ҳузурида айтиб, жуда тез нозил қилган.

Баҳаи Жаҳон марказининг архив бо'лимида ҳозир Бобнинг 190 га яқин лавҳалари сақланади.[73] Бобнинг бир нечта асосий асарлардан парчалар инглиз тилидаги жамланмасида чоп этилган: Боб Битикларидан сайланмалар, бошқа нашрлар орасида Бобнинг ибодатлари: Худонинг зикри киради. Денис Маcеоин о'зининг "Эрта Бобий та'лимоти ва тарихи учун манбалар" асарида ко'плаб асарларнинг тавсифини беради; қуйидаги хулосанинг катта қисми ушбу манбадан олинган. Асосий ишлардан ташқари, Боб о'з рафиқаси ва издошларига қарата ко'плаб мактублар, турли вазиятлар учун ко'плаб ибодатлар, Қур'он оятлари ёки сураларига ко'плаб шарҳлар ва ко'плаб хутбиҳлар ёки ва'злар (уларнинг аксарияти ҳеч қачон айтилмаган) нозил қилган. Уларнинг аксарияти ё'қолган; бошқалари то'пламлар шаклида сақланиб қолган. [71]

Мужан Момен ва Тодд Лоусоннинг [74] фикрича, Қуддуснинг “шакл ва мазмун жиҳатидан Бобга яқин ўхшашлигини кўрсатадиган” асарлари, шунингдек, Тоҳираҳнинг шеърияти ва насри ҳам бобийлик учун аҳамиятлидир.

Четдан қабул қилиниши

Баҳоий олими Надер Саидийнинг та'кидлашича, Баённинг қаттиқ қонунлари ҳеч қачон амалда қо'лланилмаган, чунки уларнинг амалга оширилиши Худо зоҳир қиладиган Зотнинг зоҳирига бог'лиқ бўлган, шу билан бирга агар шундай бо'лмаса барча қонунлар бекор бо'лади. Ва'да қилинган Зот уларни яна бир бор тасдиқлайди. Саидийнинг хулосасига ко'ра, улар фақат стратегик ва рамзий ма'нога эга бо'лиши мумкин ва улар ан'аналарни бузиш ва Бобнинг издошларини Худо зоҳир қиладиган Зотга итоат қилишга қаратиш учун мо'лжалланган эди. [7]

Ташқи ҳаволалар

  • Нур Шафаг'и: Иккиюзйилликка багъишланган филм, ҳақиқат ва маъно изидан кашфиёт. Филм дунёнинг турли бурчакларида яшовчи саккиз кишининг ҳақиқат ва маъно ахтариб қилган шахсий изланишларини коърсатади. Улардан ҳар бири инсон тафаккури ва хулқини оъзгартиришда, Оллоҳнинг бугунги кун учун юборган икки Илоҳий Мазҳари қай тариқа оъзлари учун кашф этишда босиб оътган ёълларини тасвирлайдилар.
  • Дарвоза: Баҳоий динининг шафақи . (2018-йилда Баҳоий нуқтаи назаридан ҳужжатли филм).

Иқтибослар

  1. ↑ 1,0 1,1 де Беллаигуэ 2018.
  2. ↑ Ламбден 2019.
  3. ↑ Эффенди 1944.
  4. ↑ "Азалī". Энcйcлопæдиа Британниcа. 2011-09-28. ҳттпс://www.британниcа.cом/топиc/Азали. Қаралди: 2021-01-03. 
  5. ↑ Баррет (2001), п. 246
  6. ↑ Маcеоин, Деннис (2011). "Азали Бабисм". Энcйcлопæдиа Ираниcа. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/азали-бабисм. 
  7. ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 7,18 Саиэди 2008.
  8. ↑ Эспито, Жоҳн Л. Тҳе Охфорд Диcтионарй оф Ислам, п. 39. ИСБН 0-19-512558-4
  9. ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 Смитҳ 2000.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Баусани, А. (1999). "Бāб". Энcйcлопедиа оф Ислам. Леиден, Тҳе Нетҳерландс: Конинклижке Брилл НВ. 
  11. ↑ Меҳрабкҳани, Р.. Муллá Ḥусайн: Дисcипле ат Даwн. Лос Ангелес, CА, УСА: Калимат Пресс, 1987 — 58–73-бет. ИСБН 978-0-933770-37-9. 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 Маcеоин 1988.
  13. ↑ Лаwсон, Тодд „Тҳе Аутҳоритй оф тҳе Феминине анд Фатима'с Плаcе ин ан Эарлй Wорк бй тҳе Баб“, . Тҳе Мост Леарнед оф тҳе Шиʻа: Тҳе Институтион оф тҳе МаржаъТақлид, 2007 — 94–127-бет. 
  14. ↑ „Тҳе Тиме оф тҳе Бáб“. ББC. Қаралди: 2006-йил 2-июл.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 Аманат 1989.
  16. ↑ Аманат, Аббас „Ресургенcе оф Апоcалйптиc ин Модерн Ислам“, . Тҳе Энcйcлопедиа оф Апоcалйптиcисм, вол. ИИИ: Апоcалйптиcисм ин тҳе Модерн Период анд тҳе Cонтемпорарй Аге. Стеин, Степҳен Ж.: . Неw Ёрк: Cонтинуум, 2000 — 241–242-бет. ИСБН 978-0-8264-1255-3. 
  17. ↑ де Беллаигуэ, Чристопҳер (2018). Тҳе Исламиc Энлигҳтенмент: Тҳе Модерн Струггле Бетwеэн Фаитҳ анд Реасон. Лондон: Винтаге. ИСБН 978-0-099-57870-3.
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 Моожан Момен. Тҳе Бáбí анд Баҳáъí религионс 1844–1944: соме cонтемпорарй wестерн аccоунц. Г. Роналд [1977], 1981 — хв, хви, 4, 11, 26–38, 62–5, 83–90, 100–104-бет. ИСБН 978-0-85398-102-2. 
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 Маcеоин 1988а.
  20. ↑ Натионал Спиритуал Ассемблй оф тҳе Баҳáъíс оф тҳе Унитед Статес. Wорлд ордер. Натионал Спиритуал Ассемблй оф тҳе Баҳа'ис оф тҳе Унитед Статес., 1977. Қаралди: 2013-йил 20-август. 
  21. ↑ "Маҳометан Счисм", Литерарй Газетте, 15 Нов. 1845, п. 757, 1ст cолумн, белоw миддле
  22. ↑ фор эхампле сеэ:
  23. ↑ Чейне, Тҳе Реcонcилиатион оф Раcес анд Религионс, 29.
  24. ↑ public domain Байнес, Т. С., эд (1875–1889). Энcйcлопæдиа Британниcа (9- нашри). Неw Ёрк: Чарлес Сcрибнер'с Сонс. 
  25. ↑ Смитҳ, Петер (Спринг–Суммер 1984). „Ресеарч Ноте; А ноте он Баби анд Баҳа'и Нумберс ин Иран“. Ираниан Студиэс. 17-жилд, № 2–03. 295–301-бет. дои:10.1080/00210868408701633. ИССН 0021-0862. ЖСТОР 4310446.
  26. ↑ „Эарлй ментион оф Бáбíс ин wестерн неwспаперс, суммер 1850“. Ҳисториcал доcуменц анд Неwспапер артиcлес. Баҳáъí Либрарй Онлине (2010-йил 17-сентябр). Қаралди: 2013-йил 20-август.
  27. ↑ Суммарй оф Генерал Неwс, Тҳе Моретон Бай Cоуриэр, 4 Жануарй 1851, паге 1с, 4тҳ cолумн, а бит доwн фром тҳе топ
  28. ↑ 28,0 28,1 28,2 Петер Смитҳ & Моожан Момен (Септембер 2005). "МАРТЙРС, БАБИ". Энcйcлопедиа Ираниcа. Онлине Эдитион. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/мартйрс-баби-баби. Қаралди: 1 Май 2020. 
  29. ↑ Шогҳи, Эффенди. Готт геҳт ворüбер, Ҳофҳеим, 2019 — 37–38-бет. ИСБН 978-3-87037-634-5. ОCЛC 1262336126. 
  30. ↑ 30,0 30,1 30,2 30,3 Смитҳ, Петер. Ан интродуcтион то тҳе Баҳа'и фаитҳ. Cамбридге; Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 2008 — 13-бет. ИСБН 978-0-521-86251-6. ОCЛC 181072578. 
  31. ↑ Тҳе Баби Уприсинг ин Занжан, Жоҳн Wалбридге публишед ин Ираниан Студиэс, 29:3-4, пагес 339-362 1996
  32. ↑ 32,0 32,1 Броwне 1911.
  33. ↑ А Ҳисторй оф Персиа фром тҳе Бегиннинг оф тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй то тҳе Еар 1858 бй Роберт Грант Wацон, пагес 347–352, 385–393, 407–410, Лондон: Смитҳ, Элдер анд Cо., 1866
  34. ↑ А Ҳисторй оф Персиа фром тҳе Бегиннинг оф тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй то тҳе Еар 1858 бй Роберт Грант Wацон, 1866.
  35. ↑ сеэ: * Марíа Луз Инcидент
  36. ↑ Тҳе Оригинс оф Чристианитй: Тҳе апостлес, Волуме 2 оф Тҳе Оригинс оф Чристианитй, бй Эрнест Ренан, Публишер Cарлетон, 1866,* Ундер "Соме Неw Боокс", "ви", Тҳе Сун, Неw Ёрк Неw Ёрк, 11 Септембер 1898, п. 22, 5тҳ cолумн неар боттом то 6тҳ cолумн топ
  37. ↑ Бабисм, Студиэс ин тҳе эвиденcес оф Чристианитй, 1869, пп. 129 – 140
  38. ↑ Деан-Деиберт, Маргарет (1978). „Эарлй Жоурналистиc Реаcтионс то тҳе Баҳáъí Фаитҳ: 1845–1912“. Wорлд Ордер. № Суммер 1978. 17–27-бет.
  39. ↑ Моожан Момен. „Тҳе Аттемптед Ассассинатион оф Насир ал Дин Шаҳ ин 1852: Милленниалисм анд Виоленcе“. Баҳáъí Либрарй Онлине (2004-йил 23-март).
  40. ↑ Момен, Моожан (Аугуст 2008). „Милленниалисм анд Виоленcе: Тҳе Аттемптед Ассассинатион оф Насир ал-Дин Шаҳ оф Иран бй тҳе Бабис ин 1852“. Нова Религио: Тҳе Жоурнал оф Алтернативе анд Эмергент Религионс. 12-жилд, № 1. 57–82-бет. дои:10.1525/нр.2008.12.1.57. ЖСТОР 10.1525/нр.2008.12.1.57.
  41. ↑ "ПОЛАК, Жакоб Эдуард". Энcйcлопæдиа Ираниcа. Онлине. 15 Деcембер 2009. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/полак-жакоб-эдуард. Қаралди: 2010-07-07. 
  42. ↑ „Мартйрдом оф Таҳириҳ (Др Жакоб Эдуард Полак)“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган.
  43. ↑ Полак, Жакоб Эдуард. Персиэн (де). Ф.А. Броcкҳаус, 1865 — 350-бет. 
  44. ↑ 44,0 44,1 44,2 Ҳуттер 2005б.
  45. ↑ Персиан Ҳеретиcс анд Эхеcутионерс ундер "Энглиш Эхтраcц", Неw Зеаланд Спеcтатор анд Cоок'с Страит Гуардиан, 26 Марч 1853, Паге 3, (неар тҳе миддле)
  46. ↑ 46,0 46,1 46,2 46,3 46,4 Броwне, Эдwард Г. „Бáбисм“, . Религиоус Сйстемс оф тҳе Wорлд: А Cонтрибутион то тҳе Студй оф Cомпаративе Религион. Лондон: Сwанн Сонненсчеин [1889], 1890 — 333–353-бет. 
  47. ↑ 47,0 47,1 47,2 47,3 47,4 47,5 Аманат, Аббас (2000). Степҳен Ж. Стеин (муҳ.). „Тҳе Ресургенcе оф Апоcалйптиc ин Модерн Ислам“. Тҳе Энcйcлопедиа оф Апоcалйптиcисм. ИИИ-жилд. 230–254-бет.
  48. ↑ Лаwсон, Тодд „Тҳе Баб'с Эпистле он тҳе Спиритуал Жоурней тоwардс Год“, . Тҳе Баҳа'и Фаитҳ анд тҳе Wорлд Религионс: Паперс пресентед ат тҳе Ирфан Cоллоқуиа, 2005 — 231–247-бет. 
  49. ↑ Wарбург 2006.
  50. ↑ Фараҳ, Cаэсар Э.. Ислам: Белиэфс анд Обсерванcес. Wоодбурй, НЙ: Баррон'с Эдуcатионал Сериэс, 1970. 
  51. ↑ Смитҳ, Петер. А Cонcисе Энcйcлопедиа оф тҳе Баҳá'í Фаитҳ (эн). Онеwорлд Публиcатионс, 2013-10-01 — 180-бет. ИСБН 978-1-78074-480-3. 
  52. ↑ Аманат, Аббас. Иран : а модерн ҳисторй, Неw Ҳавен, CТ, 2017 — 246-бет. ИСБН 978-0-300-11254-2. ОCЛC 971223468. 
  53. ↑ Ҳуттер 2005.
  54. ↑ Wалбридге, Жоҳн „Чап. 3“, . Эссайс анд Нотес он Бáбí анд Баҳáъí Ҳисторй. Эаст Лансинг, Мичиган: Ҳ-Баҳаи Дигитал Либрарй, 2002. 
  55. ↑ Саиэди. „Тҳе Баб анд Модернитй“.
  56. ↑ 56,0 56,1 56,2 Эсчрагҳи, Армин. Ундермининг тҳе Фоундатионс оф Ортҳодохй: Соме Нотес он тҳе Бáб'с Шариа (Саcред Лаw) — 232-бет. Қаралди: 2021-йил 15-апрел. 
  57. ↑ Моожан Момен (Деcембер 4, 2012) [Фебруарй 11, 2011]. "Wомен; Ин тҳе wоркс оф тҳе Баб анд ин тҳе Баби мовемент". Энcйcлопæдиа Ираниcа (Ираниcаонлине.орг). ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/wомен-баби. Қаралди: Мар 31, 2021. 
  58. ↑ Кеддиэ, Никки (2008). „Модерн Иран: Рооц анд Ресулц оф Револутион“. Интернатионал Жоурнал оф Энвиронментал Студиэс. 65-жилд, № 4. 621–626-бет. Бибcоде:2008ИЖЕнС..65..621Б. дои:10.1080/00207230802281307.
  59. ↑ Тҳе Бáб. Тҳе Арабиc Баян [Транслатед бй А.Л.М. Ниcолас анд публишед ин Френч ин 1905], 1980 — 81-бет. 
  60. ↑ „Гате оф тҳе Ҳеарт: Ундерстандинг тҳе Wритингс оф тҳе Бáб, бй Надер Саиэди“.
  61. ↑ 61,0 61,1 61,2 Маcеоин. „Деcонструcтинг анд Реcонструcтинг тҳе Шари'а: тҳе Бáбí анд Баҳáъí Солутионс то тҳе Проблем оф Иммутабилитй“. Баҳáъí Либрарй Онлине (1997). Қаралди: 2006-йил 11-июл.
  62. ↑ Саиэди, Надер (2021-11-26), „Тҳе Wритингс анд Теачингс оф тҳе Бáб“, Тҳе Wорлд оф тҳе Баҳá'í Фаитҳ (инглизча) (1-нашр), Лондон: Роутледге, 36-бет, дои:10.4324/9780429027772-5, ИСБН 978-0-429-02777-2, С2CИД 244695650, қаралди: 2023-01-27
  63. ↑ 63,0 63,1 МАРТИН, ДОУГЛАС. "Тҳе Миссион оф тҳе Бáб."
  64. ↑ 64,0 64,1 АФНАН, ЭЛҲАМ. "А Тwофолд Миссион." (2019) пп 3
  65. ↑ Жаcк МcЛеан. „Ревиэw оф: Гате оф тҳе Ҳеарт: Ундерстандинг тҳе Wритингс оф тҳе Бáб“. Баҳаи-Либрарй.cом (2009). Қаралди: 2021-йил 31-март.
  66. ↑ Лаwсон, Тодд „Тҳе Дангерс оф Реадинг: Инлибратион, Cоммунион анд Трансференcе ин тҳе Қур'ан Cомментарй оф тҳе Баб“, . Сcриптуре анд Ревелатион — 198-бет. 
  67. ↑ Беҳмарди, Ваҳид; МcCанц, Wиллиам. „А Стйлистиc Аналйсис оф тҳе Бáб'с Wритингс“. Онлине Жоурнал оф Баҳа'и Студиэс. 118, 132–134-бет. Қаралди: 2 Април 2021.
  68. ↑ Wалбридге, Жоҳн. Тҳе Бáб'с Панж Ша'н (Фиве Модес) ин А Мост Нобле Паттерн: Cоллеcтед Эссайс он тҳе Wритингс оф тҳе Бáб, 'Алí Муҳаммад Ширази (1819–1850). 
  69. ↑ Тодд Лаwсон „Жойcеан Модернисм ин а Нинетеэнтҳ-Cентурй Қуръан Cомментарй?: А Cомпарисон оф тҳе Баб'с Қаййūм ал асмāъ wитҳ Жойcе'с Улйссес“, . Эрин анд Иран: Cултурал Энcоунтерс бетwеэн тҳе Ириш анд тҳе Иранианс Ҳ. Э. Чеҳаби: . Бостон & Wашингтон ДC: Илех Фоундатион & Cентер фор Ҳеллениc Студиэс Трустеэс оф Ҳарвард Университй, 2015 — 79–118-бет. 
  70. ↑ Wалбридге, Жоҳн. Тҳе Бáб'с Панж Ша'н (Фиве Модес) ин А Мост Нобле Паттерн: Cоллеcтед Эссайс он тҳе Wритингс оф тҳе Бáб, 'Алí Муҳаммад Ширази (1819–1850). 
  71. ↑ 71,0 71,1 71,2 71,3 Маcеоин 1992.
  72. ↑ Он леттерс ас а медиум оф тҳе cомпоситион оф тҳе Неw Тестамент, сеэ Норман Перрин. Тҳе Неw Тестамент: Ан Интродуcтион, Проcламатион анд Паренесис, Мйтҳ анд Ҳисторй. Неw Ёрк: Ҳарcоурт Браcе Жовановитч, 1974 — 96–97-бет. 
  73. ↑ Унпублишед леттер фром тҳе Универсал Ҳоусе оф Жустиcе. „Нумберс анд Cлассифиcатионс оф Саcред Wритингс Техц“. Қаралди: 2006-йил 16-декабр.
  74. ↑ Момен, Моожан. Қуддус: Ҳолй пеопле оф тҳе wорлд: а cросс-cултурал энcйcлопедиа. Блоомсбурй Аcадемиc, 2004 — 710-бет. ИСБН 9781576073551.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Bobiylik" dan olindi