Boburiy imperatorlar
Бобурий императорлар (урдуча: مغل شہنشاہ , форсча: شاهنشاهان هندوستان) Ҳиндистон яриморолидаги Бобурийлар империясининг олий давлат бошлиқлари бўлган. Империя асосан ҳозирги Ҳиндистон, Покистон, Афғонистон ва Бангладеш мамлакатлари ҳудудларига тўғри келади. Бобурий ҳукмдорлари ўзларини бадшоҳ (буюк подшоҳ) ёки шаҳаншоҳ деб аташган[1]. 1526-йилдан бошлаб Ҳиндистоннинг айрим қисмларини, 1707-йилга келиб субконтинентнинг аксарият қисмини бошқара бошладилар. Кейинчалик ҳудудлар қисқара борди, лекин сулола 1857-йилги Ҳиндистон қўзғолонигача номинал равишда ҳудудларни бошқарган.
| Бобурийлар давлати | |||||||
| |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
 Бобурийлар давлати харитаси | |||||||
| Пойтахти | Агра (1526–1530; 1560–1571; 1598–1648)
Деҳли (1530–1540; 1554–1556; 1639–1857) Лоҳур (1586–1598) Фатҳпур Сикри (1571–1585) | ||||||
| Тил(лар)и | форс чиғатой тили урду | ||||||
| Пул бирлиги | рупия | ||||||
| Майдони | 4.000.000 кв км2 | ||||||
| Аҳолиси | 150.000.000 киши | ||||||
| Бошқарув шакли | мутлақ монархия | ||||||
| Сулола | Бобурийлар | ||||||
| бадшоҳ | |||||||
| - 1526-1530 | Заҳириддин Муҳаммад Бобур | ||||||
| - 1837-1858 | Баҳодир Шоҳ ИИ | ||||||
Бобурийлар келиб чиқиши Ўрта Осиёдан бўлган турк-мўғул Темурийлар сулоласининг бир шажараси бўлган. Уларнинг асосчиси, Фарғона водийсидан (ҳозирги Ўзбекистон) бўлган темурий шаҳзода Бобур Темурнинг тўғридан-тўғри авлоди бўлган (одатда ғарб халқларида Темурлан дейилади). Темур эса чингизий маликага уйланиши орқали Чингизхонга алоқадор бўлган.
Кейинчалик Бобурий императорларининг кўпчилиги никоҳ орқали ҳинд ражпути ва форслар билан ришталарини боғлаган, чунки ҳукмдорлар ражпут ва форс маликаларидан туғилиши зарур бўлган[2]. Масалан, Акбар ярим форс (онаси асли форс), Жаҳонгир ярим ражпут ва чорак форс, Шоҳ Жаҳон эса тўртдан учи ражпут бўлган[3].
Аврангзеб ҳукмронлиги даврида (тахм. 1658—1707-йиллар), империя жаҳон ялпи ички маҳсулотининг 25% дан ортиғига тенг бўлган дунёдаги энг йирик иқтисодиёт ва ишлаб чиқариш қувватига эга бўлган. Шарқда Читтагонгдан ғарбда Кобул ва Балужистонгача бўлган Ҳиндистон яриморолининг деярли барча қисмини ва шимолда Кашмир, жанубда Кавери дарёси ҳавзасигача бўлган ҳудудни бошқарган[4].
Ўша пайтда империянинг аҳолиси 110 дан 150 миллион кишигача етган бўлса (дунё аҳолисининг чорак қисми), ҳудуди эса 4 миллион квадрат километрдан (1,5 миллион квадрат миля) ортиқ эди[5]. ХВИИИ асрда Бобурийларнинг қудрати сусаяди ва охирги император Баҳодуршоҳ ИИ 1857-йилда Британия Ражининг ўрнатилиши билан тахтдан ағдарилади[6].
Бобурийлар империяси
Бобурийлар империясига Ўрта Осиёлик темурий шаҳзода ва ҳукмдор Бобур асос солган. Бобур отаси томондан темурийлар императори Темурланнинг, онаси томондан мўғул ҳукмдори Чингизхоннинг бевосита авлоди бўлган[7]. Шайбонийхон томонидан Туркистондаги аждодлари мулкидан сиқиб чиқарилган 40 ёшли шаҳзода Бобур ўз мақсадларига эришиш учун Ҳиндистонга юзланади. Кобулда ўз ҳокимятини ўрнатади ва кейин Афғонистондан Хайбар довони орқали жанубга яъни Ҳиндистонга қараб йўл олади[7]. Бобур қўшинлари 1526-йилда Панипатдаги ғалабадан сўнг Шимолий Ҳиндистоннинг катта қисмини босиб олган[7]. Урушлар ва ҳарбий юришлар билан машғул бўлиш янги императорга Ҳиндистонда эришган ютуқларини мустаҳкамлашга имкон бермайди[8]. Империянинг беқарорлиги исёнчилар томонидан Форсга сургун қилинган ўғли Ҳумоюн даврида яққол намоён бўлган[7]. Ҳумоюннинг Форсга сургун қилиниши Сафавийлар ва Бобурийлар маҳкамалари ўртасида дипломатик алоқалар ўрнатилишига олиб келган. Бобурийлар саройида Ғарбий Осиё маданий таъсирининг кучайишига олиб келади. Ҳумоюн 1555-йилда Форсдан ғалаба билан қайтганидан кейин Бобурийлар ҳукмронлигини тиклаш бошланади, бироқ у кўп ўтмай бахциз ҳодисадан вафот этади[7]. Ҳумоюннинг ўғли Акбар Ҳиндистонда Бобурийлар империясини мустаҳкамлашга ёрдам берган оталиқ Байрамхон ёрдамида тахтга ўтирган[9].
Акбар уруш ва дипломатия орқали империяни ҳар томонлама кенгайтира олади ва Годавари дарёсининг шимолидаги деярли бутун Ҳиндистон яриморолини назорат қила бошлайди[10]. Ўзига содиқ янги ҳукмрон элитани яратади, замонавий бошқарувни амалга ошириб, маданий тараққиётни рағбатлантиради. Ҳукмдор Европа савдо компаниялари билан савдо-сотиқни кучайтирган[7]. Ҳинд тарихчиси Иброҳим Эрали ёзганидек, чет элликлар кўпинча Бобурийлар саройининг ажойиб бойлигидан ҳайратда қолишган, аммо ялтироқ сарой қоронғу ҳақиқатларни яширган, яъни империя ялпи миллий маҳсулотининг чорак қисми 655 оилага тегишли бўлса, Ҳиндистоннинг 120 миллион оилаласининг асосий қисми даҳшатли даражадаги қашшоқликда яшаган[11]. 1578-йилда йўлбарсларни овлаш пайтида тутқаноқ тутганидан сўнг буни диний тажриба деб билган Акбар исломдан кўнгли тўлмай, ҳиндуизм ҳамда исломнинг синкрет аралашмасини қабул қилади[12]. Император ўз саройида дин эркинлигига рухсат беради ва ҳукмдорлик маданиятининг кучли хусусиятларига эга бўлган янги дин – Дини Илоҳийни ўрнатиш орқали ўз империясидаги ижтимоий-сиёсий ва маданий тафовутларни бартараф этишга ҳаракат қилади[7]. Ўғлига олтин даврда бўлган, ички муҳити барқарор давлатни қолдирган[7].
Акбарнинг ўғли Жаҳонгир афюнга ружу қўйган, давлат ишларига эътибор бермай, рақиб сарой гуруҳлари таъсирига тушиб қолган эди[7]. Жаҳонгирнинг ўғли Шоҳ Жаҳон даврида Бобурийлар саройи мавқеи энг юқори чўққига чиққан, бунга Тож Маҳал мисол бўла олади. Бироқ саройни сақлаш харажатлари келадиган даромаддан ошиб кета бошлаган[7].
Шоҳ Жаҳоннинг тўнғич ўғли, либерал Дара Шикоҳ 1658-йилда отасининг касаллиги натижасида валиаҳдга айланади. Дара синкретистик ҳинду-мусулмон дини ва маданиятини ҳимоя қилган. Бироқ, мусулмонлар ёрдами билан Шоҳ Жаҳоннинг кенжа ўғли Аврангзеб тахтни эгаллайди. Аврангзеб 1659-йилда Дарани мағлуб этиб, уни қатл қилдиради[7]. Шоҳ Жаҳон касалликдан тўлиқ тузалиб кетган бўлса-да, Дара ва Аврангзеб ўртасида тахт учун ворислик уруши бўлаётганди. Ниҳоят, Аврангзеб тахтга ўтиргач, Шоҳ Жаҳонни уй қамоғига ташлайди.
Аврангзеб ҳукмронлиги даврида империя сиёсий жиҳатдан кучаяди ва жаҳон ялпи ички маҳсулотининг тўртдан бир қисмидан кўпроқ бўлган дунёдаги энг йирик иқтисодиётга эга мамлакатга айланади. Лекин унинг шариатни ўрнатиш ҳақидаги қарори катта тортишувларга сабаб бўлган. Аврангзеб империяни Жанубий Осиёнинг катта қисмини қамраб олган ҳолда кенгайтирган. Империя қудратининг чўққисида ҳозирги Ҳиндистон, Покистон, Афғонистон ва Бангладешнинг бир қисмини ҳисобга олган ҳолда 3,2 миллион квадрат километрга етган[13]. 1707-йилда вафотидан кейин „империянинг кўп қисмлари очиқ қўзғолон кўтарди“[7]. Аврангзебнинг Ўрта Осиёдаги ўз оиласининг аждодлари ерларини қайта эгаллашга уринишлари муваффақиятли кечмаган. Декан минтақасини муваффақиятли забт этишида муҳим Пирик ғалабаси эса империяга қимматга тушган[14]. Армия доимо Шимолий Ҳиндистонда ер эгалари бўлмиш аристократияга асосланган бўлиб, улар юришлар учун отлиқ қўшинлар билан таъминлаган. Бу эса Аврангзеб учун бир муаммо бўлган[14]. Деканнинг узоқ ва қимматга тушадиган забт этилиши Аврангзебни ўраб олган „муваффақият аурасини“ сезиларли даражада сусайтиради. ХВИИ асрнинг охиридан бошлаб аристократия империя урушлари учун куч билан таъминлашни истамай қолади. Шу сабаб урушнинг муваффақияти пасая боради[14].
Бундан ташқари, Деканни забт этиш охирида Аврангзеб Декандаги мусодара қилинган ерларни баъзи зодагон оилалар ўртасида чуқур танлов орқали тақсимлайди. Аристократлар эса мусодара қилинган ерлар билан мукофотланмаганидан қаттиқ норози бўлиб, кейинги юришларда қатнашишни истамаганлар[14]. Аврангзебнинг ўғли Шоҳ Алам отасининг диний сиёсатини бекор қилган ва маъмуриятни ислоҳ қилишга уринган. „Аммо, 1712-йилда унинг вафотидан сўнг, Бобурийлар сулоласи тартибсизлик ва шиддатли жанжаллар ботқоғига ботади. Биргина 1719-йилнинг ўзида кетма-кет тўрт император тахтга ўтиради“[7].
Муҳаммадшоҳ ҳукмронлиги даврида империя парчалана бошлади ва марказий Ҳиндистоннинг кенг ҳудудлари бобурийлардан маратҳларга ўтади. Бобурийлар урушларда доимо қамал учун оғир артиллерияга, ҳужумлар учун оғир қуролланган отлиқларга ва жанг ҳамда босқинлар учун енгил қуролланган отлиқларга асосланган[14]. Минтақани назорат қилиш учун бобурийлар ҳар доим ҳар қандай минтақада стратегик қал’ани эгаллашга ҳаракат қилишган, бу эсқа уларга узел бўлиб хизмат қилган[14]. Бу тизим нафақат қимматга тушган, аммо армияни бироз мослашувчан қилади, чунки душман доим қамал қилиш учун қал’ага чекиниши ёки очиқ майдонда ҳал қилувчи жангга киришиши керак бўлган[14]. Ҳинду маратҳлари моҳир отлиқлар бўлиб, улар оддий жангларда қатнашишдан бош тортганлар, аксинча, Бобурийлар таъминот линиялари бўйлаб партизанлар урушида қатнашганлар[14]. Маратҳалар бобурий қал’аларини бўрон ёки расмий қамал орқали эгаллаб ололмаганлар, чунки уларда артиллерия бўлмаган. Аммо таъминот устунларини доимий равишда ушлаб туриш орқали улар Бобурийлар қал’аларини бўйсундиришга муваффақ бўлишган[14].
Бобурийларнинг қўмондонлари кетма-кет равишда ўзларининг тактикасини ўзгартиришдан ва қўзғолонга қарши тегишли стратегияни ишлаб чиқишдан бош торта бошладилар, бу эса Бобурийларнинг Маратҳага тобора кўпроқ ҳудудларни бериб қўйишига олиб келган[14]. Нодиршоҳнинг Ҳиндистонга юриши Деҳлининг эгалланиши билан якунланган. Бобурийларнинг бор кучи ва обрў-эътибори парчалаб ташлади, шунингдек, у император хазинасини эгаллаб, шу билан империянинг таназзули кескин тезлашган. Империя элиталарининг кўпчилиги ўз ҳудудларини назорат қилишга интилган ва мустақил давлатларни ташкил қилиш учун ажралиб чиққан. Бироқ, Бобурий император суверенитетнинг энг юқори тимсоли вазифасини ўтаган. Императорни Ҳиндистон суверенитети сифатида тан олиш маросимларида нафақат мусулмон жаноблари, балки маратҳа, ҳинду ва сикх етакчилари ҳам қатнашганлар[15][16].
Кейинги ўн йилликларда афғонлар, сикхлар ва маратҳлар бир-бири ва бобурий билан қарши курашиб, империянинг ички ҳолатини очиб берган. Бобурий император Шоҳ Алам ИИ Бобурийларнинг таназзулини олдини олиасучун беҳуда уринишлар қилади, аммо охир-оқибат ташқи кучлардан ҳимоя излашга мажбур бўлган. 1784-йилда Маҳадажи Шинде бошчилигидаги маратҳалар Деҳлида императорнинг ҳимоячилари сифатида тан олинган, бу ҳолат Иккинчи Англия-Маратҳа урушигача давом этган. Шундан сўнг Британиянинг Шарқий Ҳиндистон компанияси Деҳлидаги Бобурийлар сулоласининг ҳимоячиларига айланган[16]. 1835-йилдан кейин компания императорнинг ҳокимиятини инкор эта бошлади, уни фақат „Деҳли қироли“ сифатида қабул қилинди ва зарб этилган тангалардан ҳукмдор ҳақидаги барча маълумотларни олиб ташлади. 1857—1858-йиллардаги қўзғолондан сўнг, сўнгги бобурий Баҳодуршоҳ Зафар инглизлар томонидан тахтдан ағдарилди. Сўнгра улар собиқ империянинг катта қисми устидан расмий назоратни ўз зиммаларига олганлар[7]. Бу Британия Ражининг дебочасини белгилаб берган.
Унвонли императорлар
Империя даврида Бобурийлар тахтига бир неча даъвогарлар бўлган, улар тахтга ўтирган ёки буни даъво қилган, аммо ҳеч қачон тан олинмаган[17].
Тарихчилар унвонга эга Бобурий императорлари деб қуйидаги ҳукмдорларни тан олишади.
- Шаҳриёр Мирзо (1627—1628)
- Давар Бахш (1627—1628)
- Жаҳонгир ИИ (1719—1720)
Бобурий императорлари рўйхати
| Сурати | Унвон номи | Туғилгандаги исми | Таваллуди | Ҳукмронлиги | Ўлими |
|---|---|---|---|---|---|
1 _in_Persian_style,_painted_circa_1605-1615_in_India_(British_Museum_1921,1011,0.3).jpg)
|
Бобур | Заҳириддин Муҳаммад |
1483-йил 14-феврал Андижон | 1526-йил 20-апрелдан – 1530-йил 26-декабргача | 1530-йил 26-декабр (47 ёшида) Агра, Ҳиндистон |
2 
|
Ҳумоюн ہمایوں |
Носириддин Муҳаммад نصیر الدین محمد |
1508-йил 6-март | 1530-йил 26-декабрдан – 1540-йил 17-майгача
1555-йил 22-февралдан – 1556-йил 27-февралгача (10 йил 3 ой 25 кун) |
1556-йил 27-январ (47 ёшида) Деҳли, Ҳиндистон |
3 
|
Буюк Акбар اکبر |
Жалолиддин Муҳаммад جلال الدین محمد |
1542-йил 15-октябр Умеркот, Покистон | 1556-йил 11-февралдан – 1605-йил 27-октябргача
(49 йил 9 ой) |
1605-йил 27-октябр (63 ёшида) Агра, Ҳиндистон |
4 
|
Жаҳонгир جہانگیر |
Нуриддин Муҳаммад نور الدین محمد |
1569-йил 31-август | 1605-йил 3-ноябрдан- 1627-йил 28-октябргача
(21 йил 11 ой 23 кун) |
1627-йил 28-октябр (58 ёшида) Жамму ва Кашмир, Ҳиндистон |
5 
|
Шоҳ Жаҳон شاہ جہان |
Шаҳобиддин Муҳаммад شہاب الدین محمد |
1592-йил 5-январ | 1628-йил 19-январдан – 1658-йил 31-июлгача
(30 йил 8 ой 25 кун) |
1666-йил 22-январ (74 ёшида) Агра, Ҳиндистон |
6 
|
Аврангзеб اورنگزیب Оламгир |
Муҳиддин Муҳаммад محی الدین محمد |
1618-йил 3-ноябр | 1658-йил 31-июлдан – 1707-йил 3-мартгача
(48 йил 7 ой) |
1707-йил 3-март (88 ёшида) Аҳмаднагар, Ҳиндистон |
7 .jpg)
|
Аъзам Шоҳ اعظم شاہ |
Қутбиддин Муҳаммад قطب الدين محمد |
1653-йил 28-июн Бурҳанпур, Ҳиндистон | 1707-йил 14-мартдан – 1707-йил 20-июнгача | 1707-йил 20-июн (53 ёшида) Агра, Ҳиндистон |
8 
|
Баҳадур Шоҳ بہادر شاہ |
Қутбиддин Муҳаммад قطب الدین محمد |
1643-йил 14-октябр Бурҳанпур, Ҳиндистон | 1707-йил 19-июндан – 1712-йил 27-февралгача
(4 йил 253 кун) |
1712-йил 27-феврал (68 ёшида) Лаҳор, Покистон |
9 
|
Жаҳондор Шоҳ جہاندار شاہ |
Муизиддин Муҳаммад معز الدین محمد |
1661-йил 9-май Декан, Ҳиндистон | 1712-йил 27-февралдан – 1713-йил 11-февралгача
(350 кун) |
1713-йил 12-феврал
(51 ёшида) Деҳли, Ҳиндистон |
10
|
Фаррух Сийёр فرخ سیر |
Муиниддин Муҳаммад موئن الدین محمد Ака-ука Саййидлар қўлида қўғирчоқ подшоҳ |
1685-йил 20-август Аврангобод, Ҳиндистон | 1713-йил 11-январдан – 1719-йил 28-февралгача
(6 йил 48 кун) |
1719-йил 19-апрел (33 ёшида) Деҳли Ҳиндистон |
| 11
|
Рафи ул-Даражот رفیع الدرجات |
Шамсиддин Муҳаммад شمس الدین محمد Ака-ука Саййидлар қўлида қўғирчоқ подшоҳ |
1699-йил 1-декабр | 1719-йил 28-февралдан – 1719-йил 6июнгача
(98 кун) |
1719-йил 6-июн (19 ёшида) Агра Ҳиндистон |
12
|
Шоҳ Жаҳон ИИ شاہ جہان دوم |
Рафиуддин Муҳаммад رفع الدين محمد Ака-ука Саййидлар қўлида қўғирчоқ подшоҳ |
1696-йил 5-январ | 1719-йил 6-июндан – 1719-йил 17-сентябргача
(105 кун) |
18 Септембер 1719-йил 18-сентябр (23 ёшида) Агра Ҳиндистон |
| 13
|
Муҳаммад Шоҳ محمد شاہ |
Насириддин Муҳаммад نصیر الدین محمد Ака-ука Саййидлар қўлида қўғирчоқ подшоҳ |
1702-йил 7-август Ғазна, Афғонистон | 1719-йил 27-сентябрдан – 1748-йил 26-апрелгача
(28 йил 212 кун) |
1748-йил 26-апрел (45 ёшида) Деҳли, Ҳиндистон |
| 14
|
Аҳмад Шоҳ Баҳадур احمد شاہ بہادر |
Мужоҳиддин Муҳаммад مجاہد الدین محمد |
1725-ёл 23-декабр Деҳли, Ҳиндистон | 1748-йил 29-апрелдан – 1754-йил 2-июнгача
(6 йил 37 кун) |
1775-йил 1-январ (49 ёшида) Деҳли, Ҳиндистон |
15
|
Оламгир ИИ عالمگیر دوم |
Азизиддин Муҳаммад عزیز اُلدین محمد |
1699-йил 6-июн Бурҳанпур, Ҳиндистон | 1754-йил 3-июндан – 1759-йил 29-ноябргача
(5 йил 180 кун) |
1759-йил 29-ноябр (60 ёшида) Котла Фотиҳшоҳ, Ҳиндистон |
16
|
Шоҳ Жаҳон ИИИ شاہ جہان سوم |
Муҳи ул-Миллат محی اُلملت |
1711-йил | 1759-йил 10-декабрдан – 10 Оcтобер 1760-йил 10-октябргача
(282 кун) |
1772-йил (60-61 ёшида) |
| 17
|
Шоҳ Аълам ИИ شاہ عالم دوم |
Жалолиддин Муҳаммад Али Гавҳар جلال الدین علی گوہر |
1728-йил 25-июн Деҳли, Ҳиндистон | 1760-йил 10-октябрдан – 1788-йил 31-июлгача
(27 йил 301 кун) |
1806-ноябр (78 ёшида) Деҳли, Ҳиндистон |
| 18
|
Шоҳ Жаҳон ИВ جہان شاه چہارم |
Бедорбахт Маҳмудшоҳ Баҳадур Жаҳоншоҳ بیدار بخت محمود شاه بهادر جہان شاہ |
1749-йил Деҳли, Ҳиндистон | 1788-йил 31-июлдан – 1788-йил 11-октябргача
(63 кун) |
1790-йил (40-41 ёшида) Деҳли, Ҳиндистон |
17
|
Шоҳ Аълам ИИ شاہ عالم دوم |
Жалолиддин Муҳаммад Али Гавҳар جلال الدین علی گوہر Маратха империяси қўлида қўғирчоқ подшоҳ |
1728-йил 25-июн Деҳли, Ҳиндистон | 1788-йил 16-октябрдан – 1806-йил 19-ноябргача
(18 йил 339 кун) |
1806-йил 19-ноябр (78 ёшида) Деҳли, Ҳиндистон |
| 19
|
Акбар Шоҳ ИИ اکبر شاہ دوم |
Муиниддин Муҳаммад میرزا اکبر Ост Индиа компанияси қўлида қўғирчоқ подшоҳ |
1760-йил 22-апрел Мукундпур, Ҳиндистон | 1806-йил 19-ноябрдан – 1837-йил 28-сентябргача
(30 йил 321 кун) |
1837-йил 28-сентябр (77 ёшида) Деҳли, Ҳиндистон |
20
|
Баҳодур Шоҳ ИИ Зафар بہادر شاہ ظفر |
Абу Зафар Сиражиддин Муҳаммад ابو ظفر سراج اُلدین محمد |
1775-йил 24-октябр Деҳли, Ҳиндистон | 1837-йил 28-сентябрдан – 1857-йил 21-сентябр
(19 йил 360 кун) |
1862-йил 7-ноябр (87 ёшида) Янгон |
Изоҳ: Бобурий императорлари кўпхотинли бўлган. Уларнинг ҳарамларида хотинларидан ташқари бир нечта канизаклари ҳам бўлган, улардан ҳам фарзанд кўришган. Бу эса ҳар бир императорнинг барча авлодларини аниқлашни қийинлаштиради[18].
Бобурий императорларининг шажараси
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Фаруқуи, Мунис Д.. Тҳе Принcес оф тҳе Мугҳал Эмпире, 1504–1719. Cамбридге Университй Пресс, 2012 — 25-бет. ИСБН 9781107022171.
- ↑ Моҳаммада, Малика. Тҳе Фоундатионс оф тҳе Cомпосите Cултуре ин Индиа. Аккар Боокс, 1 Жануарй 2007 — 300-бет. ИСБН 978-8-189-83318-3.
- ↑ Дирк Cоллиэр. Тҳе Греат Мугҳалс анд тҳеир Индиа. Ҳай Ҳоусе, 2016 — 15-бет. ИСБН 9789384544980.
- ↑ Чандра, Сатиш. Медиэвал Индиа: Фром Султанате то тҳе Мугҳалс — 202-бет.
- ↑ Ричардс, Жоҳн Ф.. Тҳе Мугҳал Эмпире, Тҳе Неw Cамбридге ҳисторй оф Индиа: 1.5 Жоҳнсон: . Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1 Жануарй 2016 — 1, 190-бет. ИСБН 978-0521251198.
- ↑ Спеар 1990, сс. 147–148
- ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 Берндл, Клаус. Натионал Геограпҳиc Висуал Ҳисторй оф тҳе Wорлд. Натионал Геограпҳиc Соcиэтй, 2005 — 318–320-бет. ИСБН 978-0-7922-3695-5.
- ↑ Кеай, 293-296
- ↑ Кеай, 309-311
- ↑ Кеай, 311-319
- ↑ Эралй, Абраҳам Тҳе Мугҳал Тҳроне Тҳе Саге оф Индиаъс Греат Эмперорс, Лондон: Пҳонених, 2004 п. 520.
- ↑ Эралй, Абраҳам Тҳе Мугҳал Тҳроне Тҳе Саге оф Индиаъс Греат Эмперорс, Лондон: Пҳонених, 2004 п. 191.
- ↑ „Тҳе греат Аурангзеб ис эверйбодй'с леаст фавоурите Мугҳал – Аудрей Трусчке | Аэон Эссайс“ (эн). Аэон. 2023-йил 8-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-август.
- ↑ 14,00 14,01 14,02 14,03 14,04 14,05 14,06 14,07 14,08 14,09 Д’соуза, Роҳан „Cрисис бефоре тҳе Фалл: Соме Спеcулатионс он тҳе Деcлине оф тҳе Оттоманс, Сафавидс анд Мугҳалс“ пп. 3-30 фром Соcиал Сcиэнтист, Волуме 30, Иссуэ # 9/10, Септембер-Оcтобер 2002 п. 21.
- ↑ Кеай, 361-363, 385-386
- ↑ 16,0 16,1 Босе, Сугата. Модерн Соутҳ Асиа: Ҳисторй, Cултуре, Политиcал Эcономй, 2нд, Роутледге, 2004 — 41-бет. ИСБН 978-0-203-71253-5.
- ↑ „Тҳе Мугҳал эмперорс ин Индиа“, Тҳе Cалипҳате, Роутледге, 161–164-бет, 2016-11-18, дои:10.4324/9781315443249-20, ИСБН 978-1-315-44324-9, қаралди: 2023-01-07
- ↑ Далрймпле, Wиллиам. Тҳе Ласт Мугҳал. Лондон: Блоомсбурй Публишинг Плc, 2006 — 44-бет. ИСБН 978-1-4088-0092-8.
Адабиётлар
- Тҳе Ҳисторй анд Cултуре оф тҳе Индиан Пеопле Мажумдар: . Бомбей: Бҳаратия Видя Бҳаван, 1973-йил.