Боэинг 747 АҚШнинг Боэинг ширкати томонидан 1969-йилда ишлаб чиқарилган узоқ масофага учувчи ва кенг фюзеляжли йўловчи самолётдир. Бу самолёт кенг фюзеляжли бўлгани сабабли бирдан ошиқ йўлакка эга саналади. Шунингдек, Боэинг 747 Жумбо Жет (талаффузи: Жамбо Жет) ёки Қуээн оф тҳе Скиэс („Фалаклар қироличаси“) деб ҳам аталади. 747 нинг илк тури ҳажми жиҳатдан Боэинг 707дан икки ярим баровар кичик бўлган[2]. Боэинг 747 самолётининг илк парвози 9-феврал 1969-йилда амалга оширилган. 747 самолёти Аирбус А380 чиқарилгунга қадар, қарийб 37 йил давомида бошқа самолётларга қараганда кўпроқ йўловчи ташиган[3].

Боэинг 747
кенг фюзеляжли йўловчи самолёт
Ишлаб чиқарувчи Боэинг
Миллий келиб чиқиши AQSH bayrogʻi АҚСҲ
Биринчи парвоз 9-феврал 1969-йил[1]
Фойдаланувчилар Атлас Аир (доимий)
Луфтҳанса
Cарголух
УПС Аирлинес
Версиялар Боэинг 747СП
Боэинг 747-400
Боэинг 747-8
Боэинг ВC-25
Боэинг Э-4

747 икки палубали самолётдир. Бу учоқ кишиларни, юкларни ва бошқа нарсаларни ташиши мумкин. Лойиҳа ишлаб чиқарувчилари, шунингдек, самолётни юк самолётига осонлик билан айлантириш учун юқори палубани лойиҳалаштиришди. Бу ўриндиқларни олиб ташлаш ҳамда самолётнинг олд қисмига юк эшигини ўрнатиш орқали амалга оширилди.

2020-йил ҳолатига кўра, 61 та Боэинг 747 самолёти ҳалокатга учраб, 3 722 нафар киши ҳалок бўлган[4].

Тарих

Боэинг 747 1960-йиллардаги ҳаво транспорти инқилоби натижасида туғилган. Боэинг 707 бошчилигидаги тижорат реактив транспорти даври узоқ масофаларга саёҳатларни амалга оширди ва қисқа вақт ичида дунёнинг исталган нуқтасига этиб бориш имконини берди. Боэинг АҚШ Қуролли Кучларига таклиф юборар экан, катта ҳаво транспорти воситаси устида ишлай бошлаган эди[5]. Шартнома Боэинг эмас, балки Лоcкҳеэд томонидан ишлаб чиқарилган C-5 Галахй учун эди, аммо уларнинг ўша пайтдаги энг содиқ мижози Пан Ам 707 дан икки баравар каттароқ йўловчи самолётини ишлаб чиқишни сўради. 1966-йилда Боэинг ўзи ишлаб чиқараётган самолётнинг дастлабки моделини 747 деб номлашни таклиф қилди. Пан Ам компанияси 550 миллион долларга биринчи 100 та сериядан 25 дона буюртма бериб, асосий мижозга айланди[6]. Асл дизайн тўлиқ узунликдаги икки қаватли фюзеляж эди. Эвакуация йўллари муаммоси туфайли кенг корпусли дизайн қабул қилинди[7].

Ўшанда 747-нинг ўрнини товушдан тез ишлайдиган дизайн эгаллаши тахмин қилинган. Боэинг 747ни юк самолётига айлантириладиган қилиб лойиҳалаштирди. Шундай қилиб, Боэинг ўзининг йўловчи самолёти модели сотуви пасайганда юк самолёти сифатида ишлаб чиқаришни давом эттириши мумкин эди. Кокпит қисқартирилган юқори палубага кўчирилди, бу 747-ни ажратиб турадиган бўртиб кўрди, шунда бурунга юклаш эшиги қўшилиши мумкин эди. Cонcорде ва Боэингнинг ишлаб чиқаришни тўхтатган Боэинг 2707 модели каби товушдан тез учадиган самолётлар ҳеч қачон талабларга жавоб бермаган, чунки улар нефт нархи жуда юқори бўлган даврда ва қуруқликдаги товушдан тез парвозлар билан боғлиқ қоидалар даврида фойдали фойдаланиш учун жуда қимматга тушган[8].

Бурни юклаш эшиги очилган Cарголух Боэинг 747-400Ф

400 дона сотилгандан сўнг, 747 эскириши кутилган эди. Аммо 747 таси кутилганидан ошиб кетди ва 1993-йилда 1000 донадан ошиб кетди. Йўловчи моделининг сотувида кутилаётган пасайиш фақат 20 йил ўтиб, 2000-йил бошида содир бўлди. 747 каби самолётни ишлаб чиқиш жуда катта мас’улият эди ва Боэингда бундай йиғилишни амалга ошириш учун этарлича катта обект йўқ эди. Шундай қилиб, компания Вашингтон штатидаги Эверетт яқинидаги 780 гектар ерда янги завод қурди. Бу завод ҳозиргача қурилган энг катта ҳажмга эга бинодир[9].

Пратт анд Wҳитней кучли двигателни ишлаб чиқдилар. ЖТ9Д номли двигател биринчи марта ва фақат 747 учун ишлатилган. Хавфсизлик ва парвозга яроқлилик билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилиш учун 747 тўртта ортиқча гидравлик тизимлар, алоҳида бошқарув сиртлари, ортиқча асосий қўниш мосламалари, иккита конструктив захиралар ва стандарт учиш-қўниш йўлакларидан фойдаланишга имкон берувчи яхшиланган ҳаракатланувчи қанотлар билан жиҳозланган. Қанотлар 37,5 градуслик бурчак остида орқага тортилди, бу 747 нинг мавжуд ангарларидан фойдаланиш учун этарлича катта бўлишига имкон берди[7][10].

Парвозларни сертификатлаш даврида Боэинг 747 синов учувчиси Жек Вадделдан кейин „Wаделл’с Wагон“ деб номланган юк машинасига ўрнатилган кокпитдан иборат ноанъанавий ўқув мосламасини қурди. Ушбу қурилма юқори қаватдан туриб такси қилишни ўргатиш учун мўлжалланган[11].

Хизмат

1970-йил 15-январда Вашингтон Даллес халқаро аэропортида президентнинг рафиқаси Пат Никсон ва Пан Ам компанияси раиси Нажиб Халаби ҳамроҳлигида у расман Пан Ам Боэинг 747 номини олди. Шампанни синдириш ўрнига самолётга қизил, оқ ва кўк сув сепилди.

Кокпит Б747-200

Боэинг 747 нинг биринчи тижорий парвози Пан Ам томонидан 1970-йил 21-январда Жоҳн Ф. Кеннедй халқаро аэропорти ва Лондон Ҳеатҳроw аэропортлари ўртасида амалга оширилган. Пан Ам 1970-йилнинг баҳор ва ёзида Лондон ва Бостон, Вашингтон ва бошқа шаҳарлар орасидаги рейсларда 747 дан фойдаланишни бошлади. Ҳаво ташиш учун янги стандарт ўрнатилди ва бошқа авиакомпаниялар ўзларининг 747 самолётларидан фойдаланишга шошила бошладилар. ТWА, Жапан Аирлинес, Луфтҳанса, БОАC ва Нортҳwест Ориэнт 747 ни узоқ масофали рейсларда ишлатган биринчи компаниялар бўлади. 1970-йилнинг ёзида Америcан Аирлинес 747 ни Ню-Ёрк ва Лос-Анжелес ўртасида фойдаланишга топширди.

Аввалига кўплаб авиакомпаниялар 747 га шубҳа билан қарашган. МcДоннелл Дуглас ва Лоcкҳеэд кенг корпусли, уч двигателли ва 747 дан сезиларли даражада кичикроқ бўлган „уч реактив“ устида ишладилар. Кўпгина авиакомпаниялар уч реактив самолётларга сармоя киритишни танладилар, чунки улар 747 ўртача узоқ масофали парвозлар учун жуда катта эканлигини ҳис қилишди. Аирбус А380 747 нинг икки қаватли тузилишига қарамай, мавжуд аэропортларнинг инфратузилмасига мослашиш билан боғлиқ хавотирлар ҳам бор эди[12].

Унитед Аирлинес 747-400 Денвер аэропортида

Авиакомпанияларнинг яна бир ташвиши ёнилғи тежамкорлиги эди. Ёқилғи самарадорлиги 1970-йилларда Боэинг учун муаммо эди, чунки уч двигателли самолёт тўрт двигателли самолётга қараганда камроқ ёқилғи сарфлаган ва компаниялар харажатларни камайтиришга ҳаракат қилишган.

Авиакомпанияларнинг хавотирлари 1970-йилларда амалга ошди. Америкадаги нефт инқирози ва иқтисодий таназзул авиакомпанияни танлаган йўловчилар сонини камайтирди ва 747-ларни тўлдириш қийинлашди. Кўпроқ йўловчиларни жалб қилиш учун Америcан Аирлинес баъзи ўриндиқларни олиб ташлади ва уларнинг ўрнига пианино барлари қўйди. Вақт ўтиши билан 747 та юк ташишга қайтди ва сотилди. Cонтинентал Аирлинес йиллар ўтиб 747 самолётларини хизматдан олиб ташлади. Трижет ДC-10, Л-1011 ва кейинги тwинжет 767 ва А300 каби кичикроқ, самаралироқ кенг фюзеляжли самолётлар 747 нинг бозор улушини олиб ташлади ва авиакомпанияларда нархларни либераллаштириш халқаро нуқтадан нуқтага парвозларни кенгайтирди. Аир Cанада, Аэр Лингус, Авианcа, САС, ТАП, Америcа Wест, Олймпиc Аирwайс ва Жапан Аирлинес ҳам 747 ни хизматдан олиб ташлашди.

Шунга қарамай, кўплаб халқаро авиакомпаниялар гавжум йўналишларда 747 дан фойдаланишда давом этишди. Бугунги кунда энг катта 747 флот Бритиш Аирwайс ва Луфтҳанса компанияларига тегишли Боэинг 747-400 типидаги самолётларнинг парвоз қилиш масофаси тахминан ўн ёки йигирма соатни ташкил қилади.

Парвоз нархи

Боэинг 747-400 серияли 747 сериясининг энг тежамкор авлодидир. Самолётнинг катта ўлчами ва кўп сонли йўловчиларни ташишга мўлжалланган катта двигателлари ҳар бир йўловчига эксплуатацион ёқилғи нархини 100 км учун 3,2 литрга қисқартирди. Оддий машина 100 км га 6 литр бензин сарфлайди. Самолётда бу салоҳиятни кўриб, Боэинг компанияси қисқароқ, энгилроқ, қўниш мосламалари мустаҳкамланган ва ёнилғи баклари камайган махсус 747СР деб номланган янги версияни ишлаб чиқарди. Дизайни эскирган ва хизмат муддати тугайдиган двигателлар тез-тез техник хизмат кўрсатишни талаб қилади. Боэинг 747-400 билан Ню-Ёрк – Лондон парвози нархи 600 еврога тенг. Битта экипаж аъзоси учун 6000 км парвоз учун ёқилғи нархи 192 литрни ташкил этади, бу тахминан 6000 ТЛ.

Турлари

747-100

Бу биринчи Боэинг 747 модели эди ва 1970-йилда Пан Америcан Wорлд Аирwайс билан хизматга кирди. Биринчи Боэинг 747-100 нинг юқори палубасида атиги 6 та ойнаси бор эди. Боэинг 747-100 2014-йил январ ойида Иран Аир авиакомпаниясида сўнгги тижорат парвозини амалга оширди. Ушбу моделнинг юк версияси ишлаб чиқарилмаган ва ушбу самолётлардан жами 167 таси ишлаб чиқарилган.

747СП

Бу энг кичик Боэинг 747 версиясидир. У 1976-йилда Пан Америcан Wорлд Аирwайс билан хизматга кирди. Бироқ, самолёт атиги 45 дона сотилган ва бугунги кунда фақат Иран Аир йўловчиларга хизмат кўрсатади.

747-200

Боэинг 747-200 Пратт & Wҳитней ЖТ9Д-7 двигателларидан фойдаланади. Боэинг 747-200 йўловчи (-200Б), юк (-200Ф) ва комби (-200М) версиялари ишлаб чиқарилди. Баъзи 747-200 лар ҳали ҳам фаол хизматда. Ушбу моделнинг жами 393 таси (225 −200Б, 73 −200Ф, 13 −200C, 78 −200М ва 4 та ҳарбий версия) ишлаб чиқарилган.

747-300

Ушбу модел кенгайтирилган юқори қаватга эга эди. Боэинг 747-300 Пратт & Wҳитней ЖТ9Д-7 ёки Генерал Элеcтриc CФ6-80C2Б1 двигателларидан фойдаланади. Жами 81 дона ишлаб чиқарилган. Бугунги кунда у Маҳан Аир авиакомпаниясида ярим йўловчи ва ярим юк сифатида хизмат қилади.

747-400

Бу энг кўп сотиладиган ва энг тежамкор версия. Жами 694 дона ишлаб чиқарилган. 2005-йилда йўловчи версиясини ишлаб чиқариш, 2009-йилда юк версиясини ишлаб чиқариш тўхтатилди. Охирги йўловчи версияси Чина Аирлинесга 2005-йил апрел ойида етказилган. Ушбу моделга Wинглет кирмади. Бугунги кунда 747-400 нинг энг катта фойдаланувчиси Бритиш Аирwайс ҳисобланади.

747-8

Бу бугунги кунда ишлаб чиқарилаётган энг янги ва ягона Боэинг 747 версиясидир. У биринчи парвозини 2010-йил 8-февралда амалга оширди. Юк версияси 2011-йил 12 октябрда ва йўловчи версияси 2012-йил 1-июнда хизматга кирди. 2016-йил июл ҳолатига кўра, жами 125 дона (74 юк ва 51 йўловчи версияси) учун тасдиқланган буюртмалар мавжуд. Унинг энг катта фойдаланувчиси Бритиш Аирwайс ҳисобланади.

Хусусиятлари

Ҳажми 747-100 747-200Б 747-300 747-400 747-400ЭРФ 747-8И
Кокпит экипажи Уч Уч Уч Икки Икки Икки
Узунлик 70.6 м 70.6 м 70.6 м 70.6 м 70.6 м 76.4 м
Қанот кенглиги 59.6 м 59.6 м 59.6 м 64.4 м 64.4 м 68.5 м
Баландлик 19.3 м 19.3 м 19.3 м 19.3 м 19.3 м 19.4 м
Оғирлиги 162.400 кг 174.000 кг 178.100 кг 178.756 кг 164.382 кг 276.691 кг
Максимал учиш оғирлиги 333.4 т 374.8 т 374.800 кг 396.890 кг 413.636 кг 439.985 кг
Экспедиция тезлиги мач 0.84

(895 км/ҳ)

мач 0.84

(895 км/ҳ)

мач 0.85

(910 км/ҳ)

мач 0.855

(913 км/ҳ)

мач 0.855

(913 км/ҳ)

мач 0.85

(910 км/ҳ)

Максимал тезлик мач 0.89

(1023 км/ҳ)

мач 0.89

(1023 км/ҳ)

мач 0.89

(1023 км/ҳ)

мач 0.92

(1093 км/ҳ)

мач 0.92

(1093 км/ҳ)

Тўлиқ юкланган диапазон 9.800 км 12.700 км 12.400 км 13.450 км 9.200 км 14.815 км
Максимал ёқилғи қуввати 183.380 литр 199.158 литр 199.158 литр 216.840 литр 216.840 литр
Двигателнинг тортиш кучи 46.500 лбф ПW

46.500 лбф ГЕ

50.100 лбф РР

54.750 лбф ПW

52.500 лбф ГЕ

53.000 лбф РР

54.750 лбф ПW

55.640 лбф ГЕ

53.000 лбф РР

63.300 лбф ПW

62.100 лбф ГЕ

59.500 лбф РР

63.300 лбф ПW

62.100 лбф ГЕ

Двигател моделлари ПW ЖТ9Д-7А

ГЕ CФ6-45А2

РР РБ211-524Б2

ПW ЖТ9Д-7Р4Г2

ГЕ CФ6-50Э2

РР РБ211-525Д4

ПW ЖТ9Д-7Р4Г2

ГЕ CФ6-80C2Б1

РБ211-524Д4

ПW 4062

ГЕ CФ6-80C2Б5Ф

РР РБ211-524Ҳ

ПW 4062

ГЕ CФ6-80C2Б5Ф

ГЕнх-2Б67

747 етказиб бериш

Йил Жами 2017 2016 2015 2014 2013 2012 2011 2010 2009 2008 2007 2006
Буюртмалар 1.552 −4 17 2 - 12 1 −1 −1 2 3 21 72
Етказиб бериш 1.532 4 9 18 19 24 31 9 - 8 14 16 14
Йил 2005 2004 2003 2002 2001 2000 1999 1998 1997 1996 1995 1994 1993 1992 1991 1990 1989 1988 1987 1986
Буюртмалар 43 10 4 17 16 26 35 15 36 56 32 16 2 23 31 122 56 49 66 84
Етказиб бериш 13 15 19 27 31 25 47 53 39 26 25 40 56 61 64 70 45 24 23 35
Йил 1985 1984 1983 1982 1981 1980 1979 1978 1977 1976 1975 1974 1973 1972 1971 1970 1969 1968 1967 1966
Буюртмалар 42 23 24 14 23 49 72 76 42 14 20 29 29 18 7 20 30 22 43 83
Етказиб бериш 24 16 22 26 53 73 67 32 20 27 21 22 30 30 69 92 4 - - -

Маълумотлар санаси: 2017-йил май ойи охири[13][14].

Бахциз ҳодисалар ва жиноятлар

  • Луфтҳанса 747 самолёти 1974-йилда Найробида ҳалокатга учраган. 747 самолётининг биринчи ҳалокати бўлган ушбу ҳодисада 59 киши ҳалок бўлди.
  • 1977-йилда Аир Индиа авиакомпаниясига тегишли Боэинг 747 Мумбай қирғоқларида денгизга қулаган. Барча йўловчилар ва экипаж аъзолари ҳалок бўлди.
  • 1977-йил 27 мартда 583 киши ҳалок бўлган аварияда зич туман туфайли иккита 747 самолёти тўқнашди. Ушбу ҳодиса авиация тарихидаги энг кўп ҳалок бўлган воқеадир[15].
  • 1985-йил 12-августда Жапан Аирлинес авиакомпаниясининг 123-рейсидаги 747СР самолёти бошқарувни йўқотиб, ерга қулаб тушди, натижада 520 киши ҳалок бўлди. Бу авиация тарихидаги битта самолёт ҳалокатида энг кўп қурбон бўлган воқеадир[16].
  • Локербидаги ҳалокатга учраган самолёт Пан Ам 747-100 эди.
  • Аир Индиа 182 рейси 747-237Б эди. 23 июн куни содир бўлган портлашда самолётдаги 329 киши ҳалок бўлди. Бу воқеа 2001-йил 11-сентябрга қадар самолётда содир бўлган асосий террорчилик ҳодисаларидан бири эди.
  • АCТ Аирлинес (МйCарго) авиакомпаниясига тегишли 747-417Ф(СCД) самолёти 16-январ, УТC куни соат 01.45 да Қирғизистоннинг Бишкек аэропортига яқинлашаётганда ноқулай об-ҳаво шароити туфайли турар-жой ҳудудига қулаб тушди. 37 киши, шу жумладан 4 экипаж аъзоси ҳалок бўлди.
  • 1974-йил ҳолатига кўра, жами 45 747 бахциз ҳодиса рўй берди ва 3744 киши ҳалок бўлди

Манбалар

  1. ↑ Румерман, Жудй. „Тҳе Боэинг 747.“ У. С. Cентенниал оф Флигҳт Cоммиссион, 2003. Қаралди: 30-апрел 2006-йил.
  2. ↑ Брансон, Ричард. „Пилот оф тҳе Жет Аге.“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-09 санасида архивланган) Тиме, 7-декабр 1998-йил. Қаралди: 13-декабр 2007-йил.
  3. ↑ „А380 супержумбо ландс ин Сйдней.“ ББC, 25-октабр 2007-йил. Қаралди: 3-август 2010-йил. Қуоте: „Тҳе супержумбўс адвент эндс а реигн оф неарлй фоур деcадес бй тҳе Боэинг 747 ас тҳе wорлд’с биггест аирлинер.“
  4. ↑ „Боэинг 747 Статистиcс“. Флигҳт Сафетй Фоундатион (14-октабр 2020-йил). 2017-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-октабр 2020-йил.
  5. ↑ Ҳисторй – „747 Cоммерcиал Транспорт“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-03-16 санасида архивланган), Тҳе Боэинг Cомпанй, 29 Нисан 2006
  6. ↑ „Пассенгер Планес: Боэинг 747“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-02-22 санасида архивланган), Давид Ноланд, Инфоплеасе (Пеарсон Эдуcатион), 30 Нисан 2006
  7. ↑ 7,0 7,1 „Тҳе Боэинг 747“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-10-07 санасида архивланган), Жудй Румерман, У. С. Cентенниал оф Флигҳт Cоммиссион, 30 Нисан 2006
  8. ↑ „Тҳе Cонcорде Суперсониc Транспорт“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-05-28 санасида архивланган), Т. А. Ҳеппенҳеимер, У. С. Cентенниал оф Флигҳт Cоммиссион, 30 Нисан 2006
  9. ↑ Ҳисторй – „747 Cоммерcиал Транспорт“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-03-16 санасида архивланган), Тҳе Боэинг Cомпанй, 29 Нисан 2006
  10. ↑ Боwерс, сф. 508
  11. ↑ Ҳисторй – „747 Cоммерcиал Транспорт“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-03-16 санасида архивланган), Тҳе Боэинг Cомпанй, 29 Нисан 2006
  12. ↑ „Ҳоw тҳе Аирбус А380 Wоркс – Триумпҳ ор Мистаке?“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2006-09-11 санасида архивланган), Ҳоwстуффwоркс, 29 Нисан 2006’да гöрüнтüленмиşтир.
  13. ↑ „Реcент Ордерс.“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-08-23 санасида архивланган) Тҳе Боэинг Cомпанй, Майıс 2017. Эриşим тариҳи: 10 Ҳазиран 2017.
  14. ↑ „Ордерс анд Деливериэс сеарч паге.“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-08-23 санасида архивланган) Тҳе Боэинг Cомпанй, Майıс 2017. Эриşим тариҳи: 10 Ҳазиран 2017.
  15. ↑ „1977: Ҳундредс деад ин Тенерифе плане cраш“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2006-11-09 санасида архивланган), ББC Неwс Он Тҳис Дай, 26 Майıс 2006’да гöрüнтüленмиşтир.
  16. ↑ Жапан маркс аир cраш анниверсарй (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-01-07 санасида архивланган), ББC Неwс, 2005-йил 12-август

Ўқиш учун

  • Ингеллс, Доуглас Ж. 747: Сторй оф тҳе Боэинг Супер Жет. Фаллброок, CА: Аэро Публишерс, 1970. ИСБН 0-8168-8704-7.
  • Тҳе Греат Гамбле: Тҳе Боэинг 747. Тҳе Боэинг – Пан Ам Прожеcт то Девелоп, Продуcе, анд Интродуcе тҳе 747. Тусcалооса: Университй оф Алабама Пресс, 1973. ИСБН 0-8173-8700-5.
  • Сео, Ҳироши. Боэинг 747. Wортҳинг, Wест Суссех: Литтлеҳамптон Боок Сервиcес Лтд., 1984. ИСБН 0-7106-0304-5.
  • Луcас, Жим. Боэинг 747 – Тҳе Фирст 20 Еарс. Броwcом Пуб. Лтд, 1988. ИСБН 0-946141-37-1.
  • Wригҳт, Алан Ж. Боэинг 747. Ҳершам, Суррей: Иан Аллан, 1989. ИСБН 0-7110-1814-6.
  • Минтон, Давид Ҳ. Тҳе Боэинг 747 (Аэро Сериэс 40). Фаллброок, CА: Аэро Публишерс, 1991. ИСБН 0-8306-3574-2.
  • Шаw, Роббиэ. Боэинг 747 (Оспрей Cивил Аирcрафт сериэс). Лондон: Оспрей, 1994. ИСБН 1-85532-420-2.
  • Баум, Бриан. Боэинг 747-СП (Греат Аирлинерс, Вол. 3). Осcеола, WИ: Моторбоокс Интернатионал, 1997. ИСБН 0-9626730-7-2.
  • Фалcонер, Жонатҳан. Боэинг 747 ин Cолор. Ҳершам, Суррей: Иан Аллан, 1997. ИСБН 1-882663-14-4.
  • Гилчрист, Петер. Боэинг 747-400 (Аирлинер Cолор Ҳисторй). Осcеола, WИ: Моторбоокс Интернатионал, 1998. ИСБН 0-7603-0616-8.
  • Ҳендерсон, Сcотт. Боэинг 747-100/200 Ин Cамера. Миннеаполис, МН: Сcовал Публишинг, 1999. ИСБН 1-902236-01-7.
  • Пеалинг, Норман, анд Саваге, Мике. Жумбо Жетлинерс: Боэинғс 747 анд тҳе Wидебодиэс (Оспрей Cолор Cлассиcс). Осcеола, WИ: Моторбоокс Интернатионал, 1999. ИСБН 1-85532-874-7.
  • Шаw, Роббиэ. Боэинг 747-400: Тҳе Мега-Топ (Оспрей Cивил Аирcрафт сериэс)/ Лондон: Оспрей, 1999. ИСБН 1-85532-893-3.
  • Wилсон, Стеwарт. Боэинг 747 (Авиатион Нотебоок Сериэс). Қуэанбеян, НСW: Wилсон Медиа Птй. Лтд, 1999. ИСБН 1-876722-01-0 .
  • Wилсон, Стеwарт. Аирлинерс оф тҳе Wорлд. Фйшwиcк, Аустралиа: Аэроспаcе Публиcатионс Птй Лтд., 1999. ИСБН 1-875671-44-7.
  • Биртлес, Пҳилип. Боэинг 747-400. Ҳершам, Суррей: Иан Аллан, 2000. ИСБН 0-7110-2728-5.
  • Боwман, Мартин. Боэинг 747 (Cроwоод Авиатион Сериэс). Марлбороугҳ, Wилц.: Cроwоод, 2000. ИСБН 1-86126-242-6
  • Дорр, Роберт Ф. Боэинг 747-400 (АирлинерТеч Сериэс, Вол. 10). Нортҳ Бранч, МН: Спеcиалтй Пресс, 2000. ИСБН 1-58007-055-8.
  • Гесар, Арам. Боэинг 747: Тҳе Жумбо. Неw Ёрк: Пйрамид Медиа Гроуп, 2000. ИСБН 0-944188-02-8.
  • Гилчрист, Петер. Боэинг 747 Cлассиc (Аирлинер Cолор Ҳисторй). Осcеола, WИ: Моторбоокс Интернатионал, 2000. ИСБН 0-7603-1007-6.
  • Граҳам, Иан. Ин Cонтрол: Ҳоw то Флй а 747. Сомервилле, МА: Cандлеwиcк, 2000. ИСБН 0-7636-1278-2.
  • Ничоллс, Марк. Тҳе Аирлинер Wорлд Боок оф тҳе Боэинг 747. Неw Ёрк: Оспрей Публишинг, 2002. ИСБН 0-946219-61-3.
  • Марч, Петер. Тҳе Боэинг 747 Сторй. Строуд, Глос.: Тҳе Ҳисторй Пресс, 2009. ИСБН 0-7509-4485-4.

Ҳаволалар

Тўртта энг катта самолёт ҳажмини таққослаш