Boeing 747
Боэинг 747 АҚШнинг Боэинг ширкати томонидан 1969-йилда ишлаб чиқарилган узоқ масофага учувчи ва кенг фюзеляжли йўловчи самолётдир. Бу самолёт кенг фюзеляжли бўлгани сабабли бирдан ошиқ йўлакка эга саналади. Шунингдек, Боэинг 747 Жумбо Жет (талаффузи: Жамбо Жет) ёки Қуээн оф тҳе Скиэс („Фалаклар қироличаси“) деб ҳам аталади. 747 нинг илк тури ҳажми жиҳатдан Боэинг 707дан икки ярим баровар кичик бўлган[2]. Боэинг 747 самолётининг илк парвози 9-феврал 1969-йилда амалга оширилган. 747 самолёти Аирбус А380 чиқарилгунга қадар, қарийб 37 йил давомида бошқа самолётларга қараганда кўпроқ йўловчи ташиган[3].
| Боэинг 747 | |
|---|---|
|
| |
| кенг фюзеляжли йўловчи самолёт | |
| Ишлаб чиқарувчи | Боэинг |
| Миллий келиб чиқиши |
|
| Биринчи парвоз | 9-феврал 1969-йил[1] |
| Фойдаланувчилар |
Атлас Аир (доимий) Луфтҳанса Cарголух УПС Аирлинес |
| Версиялар |
Боэинг 747СП Боэинг 747-400 Боэинг 747-8 Боэинг ВC-25 Боэинг Э-4 |
747 икки палубали самолётдир. Бу учоқ кишиларни, юкларни ва бошқа нарсаларни ташиши мумкин. Лойиҳа ишлаб чиқарувчилари, шунингдек, самолётни юк самолётига осонлик билан айлантириш учун юқори палубани лойиҳалаштиришди. Бу ўриндиқларни олиб ташлаш ҳамда самолётнинг олд қисмига юк эшигини ўрнатиш орқали амалга оширилди.
2020-йил ҳолатига кўра, 61 та Боэинг 747 самолёти ҳалокатга учраб, 3 722 нафар киши ҳалок бўлган[4].
Тарих
Боэинг 747 1960-йиллардаги ҳаво транспорти инқилоби натижасида туғилган. Боэинг 707 бошчилигидаги тижорат реактив транспорти даври узоқ масофаларга саёҳатларни амалга оширди ва қисқа вақт ичида дунёнинг исталган нуқтасига этиб бориш имконини берди. Боэинг АҚШ Қуролли Кучларига таклиф юборар экан, катта ҳаво транспорти воситаси устида ишлай бошлаган эди[5]. Шартнома Боэинг эмас, балки Лоcкҳеэд томонидан ишлаб чиқарилган C-5 Галахй учун эди, аммо уларнинг ўша пайтдаги энг содиқ мижози Пан Ам 707 дан икки баравар каттароқ йўловчи самолётини ишлаб чиқишни сўради. 1966-йилда Боэинг ўзи ишлаб чиқараётган самолётнинг дастлабки моделини 747 деб номлашни таклиф қилди. Пан Ам компанияси 550 миллион долларга биринчи 100 та сериядан 25 дона буюртма бериб, асосий мижозга айланди[6]. Асл дизайн тўлиқ узунликдаги икки қаватли фюзеляж эди. Эвакуация йўллари муаммоси туфайли кенг корпусли дизайн қабул қилинди[7].
Ўшанда 747-нинг ўрнини товушдан тез ишлайдиган дизайн эгаллаши тахмин қилинган. Боэинг 747ни юк самолётига айлантириладиган қилиб лойиҳалаштирди. Шундай қилиб, Боэинг ўзининг йўловчи самолёти модели сотуви пасайганда юк самолёти сифатида ишлаб чиқаришни давом эттириши мумкин эди. Кокпит қисқартирилган юқори палубага кўчирилди, бу 747-ни ажратиб турадиган бўртиб кўрди, шунда бурунга юклаш эшиги қўшилиши мумкин эди. Cонcорде ва Боэингнинг ишлаб чиқаришни тўхтатган Боэинг 2707 модели каби товушдан тез учадиган самолётлар ҳеч қачон талабларга жавоб бермаган, чунки улар нефт нархи жуда юқори бўлган даврда ва қуруқликдаги товушдан тез парвозлар билан боғлиқ қоидалар даврида фойдали фойдаланиш учун жуда қимматга тушган[8].

400 дона сотилгандан сўнг, 747 эскириши кутилган эди. Аммо 747 таси кутилганидан ошиб кетди ва 1993-йилда 1000 донадан ошиб кетди. Йўловчи моделининг сотувида кутилаётган пасайиш фақат 20 йил ўтиб, 2000-йил бошида содир бўлди. 747 каби самолётни ишлаб чиқиш жуда катта мас’улият эди ва Боэингда бундай йиғилишни амалга ошириш учун этарлича катта обект йўқ эди. Шундай қилиб, компания Вашингтон штатидаги Эверетт яқинидаги 780 гектар ерда янги завод қурди. Бу завод ҳозиргача қурилган энг катта ҳажмга эга бинодир[9].
Пратт анд Wҳитней кучли двигателни ишлаб чиқдилар. ЖТ9Д номли двигател биринчи марта ва фақат 747 учун ишлатилган. Хавфсизлик ва парвозга яроқлилик билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилиш учун 747 тўртта ортиқча гидравлик тизимлар, алоҳида бошқарув сиртлари, ортиқча асосий қўниш мосламалари, иккита конструктив захиралар ва стандарт учиш-қўниш йўлакларидан фойдаланишга имкон берувчи яхшиланган ҳаракатланувчи қанотлар билан жиҳозланган. Қанотлар 37,5 градуслик бурчак остида орқага тортилди, бу 747 нинг мавжуд ангарларидан фойдаланиш учун этарлича катта бўлишига имкон берди[7][10].
Парвозларни сертификатлаш даврида Боэинг 747 синов учувчиси Жек Вадделдан кейин „Wаделл’с Wагон“ деб номланган юк машинасига ўрнатилган кокпитдан иборат ноанъанавий ўқув мосламасини қурди. Ушбу қурилма юқори қаватдан туриб такси қилишни ўргатиш учун мўлжалланган[11].
Хизмат
1970-йил 15-январда Вашингтон Даллес халқаро аэропортида президентнинг рафиқаси Пат Никсон ва Пан Ам компанияси раиси Нажиб Халаби ҳамроҳлигида у расман Пан Ам Боэинг 747 номини олди. Шампанни синдириш ўрнига самолётга қизил, оқ ва кўк сув сепилди.

Боэинг 747 нинг биринчи тижорий парвози Пан Ам томонидан 1970-йил 21-январда Жоҳн Ф. Кеннедй халқаро аэропорти ва Лондон Ҳеатҳроw аэропортлари ўртасида амалга оширилган. Пан Ам 1970-йилнинг баҳор ва ёзида Лондон ва Бостон, Вашингтон ва бошқа шаҳарлар орасидаги рейсларда 747 дан фойдаланишни бошлади. Ҳаво ташиш учун янги стандарт ўрнатилди ва бошқа авиакомпаниялар ўзларининг 747 самолётларидан фойдаланишга шошила бошладилар. ТWА, Жапан Аирлинес, Луфтҳанса, БОАC ва Нортҳwест Ориэнт 747 ни узоқ масофали рейсларда ишлатган биринчи компаниялар бўлади. 1970-йилнинг ёзида Америcан Аирлинес 747 ни Ню-Ёрк ва Лос-Анжелес ўртасида фойдаланишга топширди.
Аввалига кўплаб авиакомпаниялар 747 га шубҳа билан қарашган. МcДоннелл Дуглас ва Лоcкҳеэд кенг корпусли, уч двигателли ва 747 дан сезиларли даражада кичикроқ бўлган „уч реактив“ устида ишладилар. Кўпгина авиакомпаниялар уч реактив самолётларга сармоя киритишни танладилар, чунки улар 747 ўртача узоқ масофали парвозлар учун жуда катта эканлигини ҳис қилишди. Аирбус А380 747 нинг икки қаватли тузилишига қарамай, мавжуд аэропортларнинг инфратузилмасига мослашиш билан боғлиқ хавотирлар ҳам бор эди[12].

Авиакомпанияларнинг яна бир ташвиши ёнилғи тежамкорлиги эди. Ёқилғи самарадорлиги 1970-йилларда Боэинг учун муаммо эди, чунки уч двигателли самолёт тўрт двигателли самолётга қараганда камроқ ёқилғи сарфлаган ва компаниялар харажатларни камайтиришга ҳаракат қилишган.
Авиакомпанияларнинг хавотирлари 1970-йилларда амалга ошди. Америкадаги нефт инқирози ва иқтисодий таназзул авиакомпанияни танлаган йўловчилар сонини камайтирди ва 747-ларни тўлдириш қийинлашди. Кўпроқ йўловчиларни жалб қилиш учун Америcан Аирлинес баъзи ўриндиқларни олиб ташлади ва уларнинг ўрнига пианино барлари қўйди. Вақт ўтиши билан 747 та юк ташишга қайтди ва сотилди. Cонтинентал Аирлинес йиллар ўтиб 747 самолётларини хизматдан олиб ташлади. Трижет ДC-10, Л-1011 ва кейинги тwинжет 767 ва А300 каби кичикроқ, самаралироқ кенг фюзеляжли самолётлар 747 нинг бозор улушини олиб ташлади ва авиакомпанияларда нархларни либераллаштириш халқаро нуқтадан нуқтага парвозларни кенгайтирди. Аир Cанада, Аэр Лингус, Авианcа, САС, ТАП, Америcа Wест, Олймпиc Аирwайс ва Жапан Аирлинес ҳам 747 ни хизматдан олиб ташлашди.
Шунга қарамай, кўплаб халқаро авиакомпаниялар гавжум йўналишларда 747 дан фойдаланишда давом этишди. Бугунги кунда энг катта 747 флот Бритиш Аирwайс ва Луфтҳанса компанияларига тегишли Боэинг 747-400 типидаги самолётларнинг парвоз қилиш масофаси тахминан ўн ёки йигирма соатни ташкил қилади.
Парвоз нархи
Боэинг 747-400 серияли 747 сериясининг энг тежамкор авлодидир. Самолётнинг катта ўлчами ва кўп сонли йўловчиларни ташишга мўлжалланган катта двигателлари ҳар бир йўловчига эксплуатацион ёқилғи нархини 100 км учун 3,2 литрга қисқартирди. Оддий машина 100 км га 6 литр бензин сарфлайди. Самолётда бу салоҳиятни кўриб, Боэинг компанияси қисқароқ, энгилроқ, қўниш мосламалари мустаҳкамланган ва ёнилғи баклари камайган махсус 747СР деб номланган янги версияни ишлаб чиқарди. Дизайни эскирган ва хизмат муддати тугайдиган двигателлар тез-тез техник хизмат кўрсатишни талаб қилади. Боэинг 747-400 билан Ню-Ёрк – Лондон парвози нархи 600 еврога тенг. Битта экипаж аъзоси учун 6000 км парвоз учун ёқилғи нархи 192 литрни ташкил этади, бу тахминан 6000 ТЛ.
Турлари
747-100
Бу биринчи Боэинг 747 модели эди ва 1970-йилда Пан Америcан Wорлд Аирwайс билан хизматга кирди. Биринчи Боэинг 747-100 нинг юқори палубасида атиги 6 та ойнаси бор эди. Боэинг 747-100 2014-йил январ ойида Иран Аир авиакомпаниясида сўнгги тижорат парвозини амалга оширди. Ушбу моделнинг юк версияси ишлаб чиқарилмаган ва ушбу самолётлардан жами 167 таси ишлаб чиқарилган.
747СП
Бу энг кичик Боэинг 747 версиясидир. У 1976-йилда Пан Америcан Wорлд Аирwайс билан хизматга кирди. Бироқ, самолёт атиги 45 дона сотилган ва бугунги кунда фақат Иран Аир йўловчиларга хизмат кўрсатади.
747-200
Боэинг 747-200 Пратт & Wҳитней ЖТ9Д-7 двигателларидан фойдаланади. Боэинг 747-200 йўловчи (-200Б), юк (-200Ф) ва комби (-200М) версиялари ишлаб чиқарилди. Баъзи 747-200 лар ҳали ҳам фаол хизматда. Ушбу моделнинг жами 393 таси (225 −200Б, 73 −200Ф, 13 −200C, 78 −200М ва 4 та ҳарбий версия) ишлаб чиқарилган.
747-300
Ушбу модел кенгайтирилган юқори қаватга эга эди. Боэинг 747-300 Пратт & Wҳитней ЖТ9Д-7 ёки Генерал Элеcтриc CФ6-80C2Б1 двигателларидан фойдаланади. Жами 81 дона ишлаб чиқарилган. Бугунги кунда у Маҳан Аир авиакомпаниясида ярим йўловчи ва ярим юк сифатида хизмат қилади.
747-400
Бу энг кўп сотиладиган ва энг тежамкор версия. Жами 694 дона ишлаб чиқарилган. 2005-йилда йўловчи версиясини ишлаб чиқариш, 2009-йилда юк версиясини ишлаб чиқариш тўхтатилди. Охирги йўловчи версияси Чина Аирлинесга 2005-йил апрел ойида етказилган. Ушбу моделга Wинглет кирмади. Бугунги кунда 747-400 нинг энг катта фойдаланувчиси Бритиш Аирwайс ҳисобланади.
747-8
Бу бугунги кунда ишлаб чиқарилаётган энг янги ва ягона Боэинг 747 версиясидир. У биринчи парвозини 2010-йил 8-февралда амалга оширди. Юк версияси 2011-йил 12 октябрда ва йўловчи версияси 2012-йил 1-июнда хизматга кирди. 2016-йил июл ҳолатига кўра, жами 125 дона (74 юк ва 51 йўловчи версияси) учун тасдиқланган буюртмалар мавжуд. Унинг энг катта фойдаланувчиси Бритиш Аирwайс ҳисобланади.
Хусусиятлари
| Ҳажми | 747-100 | 747-200Б | 747-300 | 747-400 | 747-400ЭРФ | 747-8И |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Кокпит экипажи | Уч | Уч | Уч | Икки | Икки | Икки |
| Узунлик | 70.6 м | 70.6 м | 70.6 м | 70.6 м | 70.6 м | 76.4 м |
| Қанот кенглиги | 59.6 м | 59.6 м | 59.6 м | 64.4 м | 64.4 м | 68.5 м |
| Баландлик | 19.3 м | 19.3 м | 19.3 м | 19.3 м | 19.3 м | 19.4 м |
| Оғирлиги | 162.400 кг | 174.000 кг | 178.100 кг | 178.756 кг | 164.382 кг | 276.691 кг |
| Максимал учиш оғирлиги | 333.4 т | 374.8 т | 374.800 кг | 396.890 кг | 413.636 кг | 439.985 кг |
| Экспедиция тезлиги | мач 0.84
(895 км/ҳ) |
мач 0.84
(895 км/ҳ) |
мач 0.85
(910 км/ҳ) |
мач 0.855
(913 км/ҳ) |
мач 0.855
(913 км/ҳ) |
мач 0.85
(910 км/ҳ) |
| Максимал тезлик | мач 0.89
(1023 км/ҳ) |
мач 0.89
(1023 км/ҳ) |
мач 0.89
(1023 км/ҳ) |
мач 0.92
(1093 км/ҳ) |
мач 0.92
(1093 км/ҳ) |
|
| Тўлиқ юкланган диапазон | 9.800 км | 12.700 км | 12.400 км | 13.450 км | 9.200 км | 14.815 км |
| Максимал ёқилғи қуввати | 183.380 литр | 199.158 литр | 199.158 литр | 216.840 литр | 216.840 литр | |
| Двигателнинг тортиш кучи | 46.500 лбф ПW
46.500 лбф ГЕ 50.100 лбф РР |
54.750 лбф ПW
52.500 лбф ГЕ 53.000 лбф РР |
54.750 лбф ПW
55.640 лбф ГЕ 53.000 лбф РР |
63.300 лбф ПW
62.100 лбф ГЕ 59.500 лбф РР |
63.300 лбф ПW
62.100 лбф ГЕ |
|
| Двигател моделлари | ПW ЖТ9Д-7А
ГЕ CФ6-45А2 РР РБ211-524Б2 |
ПW ЖТ9Д-7Р4Г2
ГЕ CФ6-50Э2 РР РБ211-525Д4 |
ПW ЖТ9Д-7Р4Г2
ГЕ CФ6-80C2Б1 РБ211-524Д4 |
ПW 4062
ГЕ CФ6-80C2Б5Ф РР РБ211-524Ҳ |
ПW 4062
ГЕ CФ6-80C2Б5Ф |
ГЕнх-2Б67 |
747 етказиб бериш
| Йил | Жами | 2017 | 2016 | 2015 | 2014 | 2013 | 2012 | 2011 | 2010 | 2009 | 2008 | 2007 | 2006 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Буюртмалар | 1.552 | −4 | 17 | 2 | - | 12 | 1 | −1 | −1 | 2 | 3 | 21 | 72 |
| Етказиб бериш | 1.532 | 4 | 9 | 18 | 19 | 24 | 31 | 9 | - | 8 | 14 | 16 | 14 |
| Йил | 2005 | 2004 | 2003 | 2002 | 2001 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 1994 | 1993 | 1992 | 1991 | 1990 | 1989 | 1988 | 1987 | 1986 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Буюртмалар | 43 | 10 | 4 | 17 | 16 | 26 | 35 | 15 | 36 | 56 | 32 | 16 | 2 | 23 | 31 | 122 | 56 | 49 | 66 | 84 |
| Етказиб бериш | 13 | 15 | 19 | 27 | 31 | 25 | 47 | 53 | 39 | 26 | 25 | 40 | 56 | 61 | 64 | 70 | 45 | 24 | 23 | 35 |
| Йил | 1985 | 1984 | 1983 | 1982 | 1981 | 1980 | 1979 | 1978 | 1977 | 1976 | 1975 | 1974 | 1973 | 1972 | 1971 | 1970 | 1969 | 1968 | 1967 | 1966 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Буюртмалар | 42 | 23 | 24 | 14 | 23 | 49 | 72 | 76 | 42 | 14 | 20 | 29 | 29 | 18 | 7 | 20 | 30 | 22 | 43 | 83 |
| Етказиб бериш | 24 | 16 | 22 | 26 | 53 | 73 | 67 | 32 | 20 | 27 | 21 | 22 | 30 | 30 | 69 | 92 | 4 | - | - | - |
Бахциз ҳодисалар ва жиноятлар
- Луфтҳанса 747 самолёти 1974-йилда Найробида ҳалокатга учраган. 747 самолётининг биринчи ҳалокати бўлган ушбу ҳодисада 59 киши ҳалок бўлди.
- 1977-йилда Аир Индиа авиакомпаниясига тегишли Боэинг 747 Мумбай қирғоқларида денгизга қулаган. Барча йўловчилар ва экипаж аъзолари ҳалок бўлди.
- 1977-йил 27 мартда 583 киши ҳалок бўлган аварияда зич туман туфайли иккита 747 самолёти тўқнашди. Ушбу ҳодиса авиация тарихидаги энг кўп ҳалок бўлган воқеадир[15].
- 1985-йил 12-августда Жапан Аирлинес авиакомпаниясининг 123-рейсидаги 747СР самолёти бошқарувни йўқотиб, ерга қулаб тушди, натижада 520 киши ҳалок бўлди. Бу авиация тарихидаги битта самолёт ҳалокатида энг кўп қурбон бўлган воқеадир[16].
- Локербидаги ҳалокатга учраган самолёт Пан Ам 747-100 эди.
- Аир Индиа 182 рейси 747-237Б эди. 23 июн куни содир бўлган портлашда самолётдаги 329 киши ҳалок бўлди. Бу воқеа 2001-йил 11-сентябрга қадар самолётда содир бўлган асосий террорчилик ҳодисаларидан бири эди.
- АCТ Аирлинес (МйCарго) авиакомпаниясига тегишли 747-417Ф(СCД) самолёти 16-январ, УТC куни соат 01.45 да Қирғизистоннинг Бишкек аэропортига яқинлашаётганда ноқулай об-ҳаво шароити туфайли турар-жой ҳудудига қулаб тушди. 37 киши, шу жумладан 4 экипаж аъзоси ҳалок бўлди.
- 1974-йил ҳолатига кўра, жами 45 747 бахциз ҳодиса рўй берди ва 3744 киши ҳалок бўлди
Манбалар
- ↑ Румерман, Жудй. „Тҳе Боэинг 747.“ У. С. Cентенниал оф Флигҳт Cоммиссион, 2003. Қаралди: 30-апрел 2006-йил.
- ↑ Брансон, Ричард. „Пилот оф тҳе Жет Аге.“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-09 санасида архивланган) Тиме, 7-декабр 1998-йил. Қаралди: 13-декабр 2007-йил.
- ↑ „А380 супержумбо ландс ин Сйдней.“ ББC, 25-октабр 2007-йил. Қаралди: 3-август 2010-йил. Қуоте: „Тҳе супержумбўс адвент эндс а реигн оф неарлй фоур деcадес бй тҳе Боэинг 747 ас тҳе wорлд’с биггест аирлинер.“
- ↑ „Боэинг 747 Статистиcс“. Флигҳт Сафетй Фоундатион (14-октабр 2020-йил). 2017-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-октабр 2020-йил.
- ↑ Ҳисторй – „747 Cоммерcиал Транспорт“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-03-16 санасида архивланган), Тҳе Боэинг Cомпанй, 29 Нисан 2006
- ↑ „Пассенгер Планес: Боэинг 747“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-02-22 санасида архивланган), Давид Ноланд, Инфоплеасе (Пеарсон Эдуcатион), 30 Нисан 2006
- ↑ 7,0 7,1 „Тҳе Боэинг 747“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-10-07 санасида архивланган), Жудй Румерман, У. С. Cентенниал оф Флигҳт Cоммиссион, 30 Нисан 2006
- ↑ „Тҳе Cонcорде Суперсониc Транспорт“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-05-28 санасида архивланган), Т. А. Ҳеппенҳеимер, У. С. Cентенниал оф Флигҳт Cоммиссион, 30 Нисан 2006
- ↑ Ҳисторй – „747 Cоммерcиал Транспорт“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-03-16 санасида архивланган), Тҳе Боэинг Cомпанй, 29 Нисан 2006
- ↑ Боwерс, сф. 508
- ↑ Ҳисторй – „747 Cоммерcиал Транспорт“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-03-16 санасида архивланган), Тҳе Боэинг Cомпанй, 29 Нисан 2006
- ↑ „Ҳоw тҳе Аирбус А380 Wоркс – Триумпҳ ор Мистаке?“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2006-09-11 санасида архивланган), Ҳоwстуффwоркс, 29 Нисан 2006’да гöрüнтüленмиşтир.
- ↑ „Реcент Ордерс.“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-08-23 санасида архивланган) Тҳе Боэинг Cомпанй, Майıс 2017. Эриşим тариҳи: 10 Ҳазиран 2017.
- ↑ „Ордерс анд Деливериэс сеарч паге.“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-08-23 санасида архивланган) Тҳе Боэинг Cомпанй, Майıс 2017. Эриşим тариҳи: 10 Ҳазиран 2017.
- ↑ „1977: Ҳундредс деад ин Тенерифе плане cраш“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2006-11-09 санасида архивланган), ББC Неwс Он Тҳис Дай, 26 Майıс 2006’да гöрüнтüленмиşтир.
- ↑ Жапан маркс аир cраш анниверсарй (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-01-07 санасида архивланган), ББC Неwс, 2005-йил 12-август
Ўқиш учун
- Ингеллс, Доуглас Ж. 747: Сторй оф тҳе Боэинг Супер Жет. Фаллброок, CА: Аэро Публишерс, 1970. ИСБН 0-8168-8704-7.
- Тҳе Греат Гамбле: Тҳе Боэинг 747. Тҳе Боэинг – Пан Ам Прожеcт то Девелоп, Продуcе, анд Интродуcе тҳе 747. Тусcалооса: Университй оф Алабама Пресс, 1973. ИСБН 0-8173-8700-5.
- Сео, Ҳироши. Боэинг 747. Wортҳинг, Wест Суссех: Литтлеҳамптон Боок Сервиcес Лтд., 1984. ИСБН 0-7106-0304-5.
- Луcас, Жим. Боэинг 747 – Тҳе Фирст 20 Еарс. Броwcом Пуб. Лтд, 1988. ИСБН 0-946141-37-1.
- Wригҳт, Алан Ж. Боэинг 747. Ҳершам, Суррей: Иан Аллан, 1989. ИСБН 0-7110-1814-6.
- Минтон, Давид Ҳ. Тҳе Боэинг 747 (Аэро Сериэс 40). Фаллброок, CА: Аэро Публишерс, 1991. ИСБН 0-8306-3574-2.
- Шаw, Роббиэ. Боэинг 747 (Оспрей Cивил Аирcрафт сериэс). Лондон: Оспрей, 1994. ИСБН 1-85532-420-2.
- Баум, Бриан. Боэинг 747-СП (Греат Аирлинерс, Вол. 3). Осcеола, WИ: Моторбоокс Интернатионал, 1997. ИСБН 0-9626730-7-2.
- Фалcонер, Жонатҳан. Боэинг 747 ин Cолор. Ҳершам, Суррей: Иан Аллан, 1997. ИСБН 1-882663-14-4.
- Гилчрист, Петер. Боэинг 747-400 (Аирлинер Cолор Ҳисторй). Осcеола, WИ: Моторбоокс Интернатионал, 1998. ИСБН 0-7603-0616-8.
- Ҳендерсон, Сcотт. Боэинг 747-100/200 Ин Cамера. Миннеаполис, МН: Сcовал Публишинг, 1999. ИСБН 1-902236-01-7.
- Пеалинг, Норман, анд Саваге, Мике. Жумбо Жетлинерс: Боэинғс 747 анд тҳе Wидебодиэс (Оспрей Cолор Cлассиcс). Осcеола, WИ: Моторбоокс Интернатионал, 1999. ИСБН 1-85532-874-7.
- Шаw, Роббиэ. Боэинг 747-400: Тҳе Мега-Топ (Оспрей Cивил Аирcрафт сериэс)/ Лондон: Оспрей, 1999. ИСБН 1-85532-893-3.
- Wилсон, Стеwарт. Боэинг 747 (Авиатион Нотебоок Сериэс). Қуэанбеян, НСW: Wилсон Медиа Птй. Лтд, 1999. ИСБН 1-876722-01-0 .
- Wилсон, Стеwарт. Аирлинерс оф тҳе Wорлд. Фйшwиcк, Аустралиа: Аэроспаcе Публиcатионс Птй Лтд., 1999. ИСБН 1-875671-44-7.
- Биртлес, Пҳилип. Боэинг 747-400. Ҳершам, Суррей: Иан Аллан, 2000. ИСБН 0-7110-2728-5.
- Боwман, Мартин. Боэинг 747 (Cроwоод Авиатион Сериэс). Марлбороугҳ, Wилц.: Cроwоод, 2000. ИСБН 1-86126-242-6
- Дорр, Роберт Ф. Боэинг 747-400 (АирлинерТеч Сериэс, Вол. 10). Нортҳ Бранч, МН: Спеcиалтй Пресс, 2000. ИСБН 1-58007-055-8.
- Гесар, Арам. Боэинг 747: Тҳе Жумбо. Неw Ёрк: Пйрамид Медиа Гроуп, 2000. ИСБН 0-944188-02-8.
- Гилчрист, Петер. Боэинг 747 Cлассиc (Аирлинер Cолор Ҳисторй). Осcеола, WИ: Моторбоокс Интернатионал, 2000. ИСБН 0-7603-1007-6.
- Граҳам, Иан. Ин Cонтрол: Ҳоw то Флй а 747. Сомервилле, МА: Cандлеwиcк, 2000. ИСБН 0-7636-1278-2.
- Ничоллс, Марк. Тҳе Аирлинер Wорлд Боок оф тҳе Боэинг 747. Неw Ёрк: Оспрей Публишинг, 2002. ИСБН 0-946219-61-3.
- Марч, Петер. Тҳе Боэинг 747 Сторй. Строуд, Глос.: Тҳе Ҳисторй Пресс, 2009. ИСБН 0-7509-4485-4.
Ҳаволалар

| Викиомборда „Боэинг 747“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
- „747-8“. Боэинг.
- „747-100 cутаwай“. ФлигҳтГлобал.
- „Пҳотос: Боэинг 747-100 Ассемблй Лине Ин 1969“. Авиатион Wеэк & Спаcе Течнологй (28-апрел 1969-йил).
- Боэинг 747 оиласи(Wайбаcк Мачине сайтида 2012-10-02 санасида архивланган)
- Боэинг 747 электрон рисоласи – Флеш анимация
- Аирлинерс.нет – Б747-100 & 200(Wайбаcк Мачине сайтида 2007-02-20 санасида архивланган), Б747-300(Wайбаcк Мачине сайтида 2008-03-27 санасида архивланган), Б747-400(Wайбаcк Мачине сайтида 2006-11-15 санасида архивланган)
- 747СП веб-сайти – ишлаб чиқариш рўйхати ва фотосуратлари(Wайбаcк Мачине сайтида 2006-11-16 санасида архивланган)
- Cалипсо: Боэинг 747 ҳақида маълумот ва тарих
- Планемад.нет – Боэинг 747 Ишлаб чиқариш рўйхати
- Тенерифеда иккита Боэинг 747 самолёти тўқнашиб кетди(Wайбаcк Мачине сайтида 2006-12-05 санасида архивланган)
- Боэинг 747 ЛCФ эълонлари(Wайбаcк Мачине сайтида 2011-05-24 санасида архивланган)
- Боэинг 747 ЛCФ юк ташиш режаси(Wайбаcк Мачине сайтида 2006-06-29 санасида архивланган)
- Б747 ЛCФ ишлаб чиқаришда
- Боэинг 747 ЛCФ бозорга кириш
- Боэинг Интернет журнали Б747ЛCФ(Wайбаcк Мачине сайтида 2007-01-07 санасида архивланган)
- Боэинг 747 – Аирcрафт-Инфо.нет(Wайбаcк Мачине сайтида 2006-08-23 санасида архивланган)
