Boku tarixi
Боку Озарбайжон Республикасининг пойтахти бўлиб, у Ширвоннинг пойтахти ҳам бўлган (Ахситан И ва Халилуллоҳ И даврида), Боку хонлиги, Озарбайжон Демократик Республикаси ва Озарбайжон ССР ва Россия Боку губернаторлигининг маъмурий маркази бўлган. Боку қадимги форсча Багавандан олинган бўлиб, „Худонинг шаҳри“ деб таржима қилинади[1]. Боку номини халқ этимологияси Бокуда тез-тез эсадиган шамол туфайли форсча Бāдкубе (بادکوبه ) дан олинган, „шамол эсадиган шаҳар“ маъносини англатади. Бироқ, Бāдкубе сўзи фақат ХВИ-ХВИИ асрларда мавжуд эди, Боку эса камида милоднинг В асридан олдин ташкил топган[2].
Шаҳарнинг ўрта аср манбаларидаги номлари
| Асрлар/Йиллар | Манбалар | Боку номи |
|---|---|---|
| В-ВИИИ асрлар | Мовсес Кҳоренаци
Ананиа Ширакаци |
Атли-Багаван
Атеши-Багаван ёки оддий Багаван |
| 930-йил | Иштахрий | Бакуҳ |
| 943–944-йиллар | Масуди | Бакуҳ |
| 942–952-йиллар | Абу Дулаф | Бакуя |
| 982-йиллар | Ҳудуд-ал-Алем | Баку |
| 985-йиллар | Муқаддаси | Бакуҳ |
| ХИИ аср | Хақани | Баку |
| ХИИИ аср | Яқут Ҳамави
Насираддин Туси |
Бакуя |
| ХИВ аср | Рашидаддин | Баку |
| ХВ аср | Абдуррашид Бакуви | Бакуя |
| ХВИ аср | Ҳасан бей Румлу | Баку |
| ХВИИ аср | Эвлия Чалаби | Баку |
Ширвоншоҳлар томонидан чиқарилган тангаларда Бакуя номи мавжуд.
Тарихдан олдинги ва қадимий тарих
Тахминан 1000 йил муқаддам замонавий Боку ва Апшерон ярим ороли ҳудудлари бой ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига эга саванна эди. Одамлар бу ерларга тош асрига келиб жойлаша бошлаганлар. Бронза давридан бошлаб Байил яқинида тошга чизилган расмлар ва Эски шаҳар ҳудудида топилган майда балиқларнинг бронзадан ясалган ҳайкаллари мавжуд. Бу баъзиларнинг шаҳар ҳудудида бронза даврига оид турар-жой мавжудлигини тахмин қилишларига олиб келган[3]. Нардаран яқинида Умид Гая деган жойда тарихдан олдинги расадхона топилган бўлиб, у ерда тошда қуёш ва турли юлдуз туркумлари ибтидоий астрономик жадвал билан бирга ўйилган[4]. Кейинчалик олиб борилган археологик қазишмалар натижасида замонавий шаҳар ҳудуди ва унинг атрофида турли хил тарихий обидалар, маҳаллий ибодатхоналар, ҳайкаллар ва бошқа асарлар топилган[5].
И асрда римликлар иккита Кавказ юришини уюштириб, Бокуга етиб келишган. Боку яқинида, Гобустанда милоднинг 84-96-йилларига оид Рим ёзувлари топилган. Ушбу даврнинг қолдиғи Бокунинг Сабунчу туманидаги Рамана қишлоғидир[манба керак].
Ўрта асрлар ва дастлабки замонавий даврлар
Х асрга қадар Ўрта аср манбаларида Боку ҳақидаги маълумотлар кам ёки умуман йўқ[6]. Шаҳарда топилган дастлабки нумизматик далиллар милодий ВИИИ асрга оид Аббосийлар тангасидир. Ўша пайтда Боку Араб халифалиги ва кейинчалик Ширваншоҳлар мулки бўлган. Бу даврда улар тез-тез хазарлар ва (Х асрдан бошлаб) руслар ҳужумига дуч келишган. Ширваншоҳ Ахситан И Бокуда денгиз флотини қурди ва 1170-йилда русларнинг яна бир ҳужумини муваффақиятли бостирди. Ширвонинг пойтахти Шомохида содир бўлган даҳшатли зилзиладан сўнг, Ширваншоҳлар 1191-йилда Бокуга кўчиб ўтди[7].
ХИИ-ХИВ асрлар оралиғида шаҳар ва унинг атрофида катта истеҳком қурилди. Бу даврда Қиз минораси, Рамана, Нардаран, Шаган ва Мардакан қалъалари ҳамда Боку кўрфазидаги оролда машҳур Сабаел қалъаси қурилган. Шаҳар деворлари ҳам тикланди ва мустаҳкамланди.
Бу даврда Бокунинг энг катта муаммоси Каспий денгизи эди. Сув сатҳининг вақти-вақти билан кўтарилиши шаҳарнинг катта қисмини қамраб олди ва машҳур Сабаел қалъаси ХИВ асрда бутунлай денгизга тубига ғарқ бўлди. Бу воқеалар Шаҳриюнон каби сув остида қолган шаҳарлар ҳақида бир неча афсоналарга сабаб бўлди.
Ҳулагу Хон Озарбайжонда ўтказилган учинчи мўғуллар юриши пайтида (1231–1239) Ширвон давлати тасарруфидаги Бокуни эгаллаб олди ва шаҳар Илхонийлар учун қишки қароргоҳга айланди. ХИВ асрда шаҳар Муҳаммад Олжеиту даврида обод бўлиб, уни оғир солиқлардан озод қилди. Бакувиялик шоир Носир Бокий Олжеитуга панегрик ёзди ва шу билан озарбайжон тилидаги биринчи шеър қисмини яратди.
Манбалар
- ↑ Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992
- ↑ Ашурбейли Сара. История города Баку.
- ↑ Город Баку... Ретриэвед он 24-июн 2006-йил
- ↑ Анcиэнт Обсерваторй оф Абшерон. Гобустан, Но 3 (1973)
- ↑ Cасс, Франк. Тҳе Баттле фор Баку. Лондон: Тайлор анд Франcаис онлине, 1918.
- ↑ Доддс, Ҳенрй. Баку, анд Эвентфул Ҳисторй. Неw Ёрк: Арно пресс, 1977.
- ↑ "Ичери Шехер": быть или не быть (Wайбаcк Мачине сайтида 20-июн 2008-йил санасида архивланган) Ретриэвед он 25-июн 2006-йил