Bolqorlar
Болқорлар ( Карачай-Балкар ёки Таулула, романизед:[1]) — Шимолий Кавказ минтақасидаги туркий этник гуруҳ, Кабардин-Балкариянинг титулли аҳолисидан бири.
Уларнинг қорачой-балкар тили туркий тилларнинг шимоли-г'арбий ( қипчоқ ) гуруҳининг Понто-Каспий кичик гуруҳига киради.
Замонавий болкарлар о'з тилларини Карачай-Черкесиядан келган қорачайлар билан баҳам ко'радиган ва Дог'истондан келган қумиқлар билан кучли тил о'хшашлигига эга бўлган туркий халқлар деб билишади.
Ба'зан болкарлар ва қорачайлар ягона этник элат деб аталади [2].
Тарихи
Балкарларнинг этногенези қисман қуйидагиларга олиб келди:
- Қадимги Буюк Болгария ва Батбаянда яшаган болгарлар, Болкариядан ко'чиб, Болқон, Италия ярим ороли ва Волга бо'йлаб кетган акаларидан ташқари, Кавказда Болкарлар билан қолган ягона о'г'ил эди.
- ХИ асрда Қипчоқ турклари ва уларнинг Куман иттифоқчиларининг Аланияга бостириб кириши. Аланиянинг пойтахти Магасда бўлган, ба'зи муаллифлар Архизда, ҳозир қорачай-Балкар яшайдиган тог'ларда жойлашган бо'лса, бошқалари уни ҳозирги Ингушетия ёки Шимолий Осетия ҳудудида жойлаштирган.
Тавкул (2015-йилда) булғорлар ва қипчоқларнинг (бошқалар қаторида) ҳиссаларини эътироф этган ҳолда, Балкар-Қорачайлар ва Кавказнинг бошқа халқларининг этногенезини ташқарида эмас, балки Кавказнинг ичида жойлаштиради [3].
Аксарият болқарлар ХВИИИасрда қумиқлар [4] ,черкеслар, но'г'айлар ва қрим татарлари билан алоқада бўлганлиги сабабли исломни қабул қилганлар [5][6]. Балкарлар чуқур диндор ҳисобланади. Сўфий Қодирия тариқати минтақада кучли та’сирга эга [6].
ХИХ асрда Россия Кавказни босиб олиши пайтида бу ҳудудни Россияга қо'шиб олди. 1828-йил 20-октябрда кавзказ жанглари бо'либ о'тди, унда рус қо'шинлари генерал Георгий Эммануэл қо'мондонлиги остида эди. Жангдан бир кун о'тиб, рус қо'шинлари Карт-Дзҳуртовулига яқинлашаётган эди, қорачай-балкар оқсоқоллари рус раҳбарлари билан учрашиб, қорачай-балкарни Россия империяси таркибига киритиш тўғрисида келишувга эришилди.
Депортация
1944-йилда Совет ҳукумати деярли бутун Балкар аҳолисини Қозоғистон, Қирғизистон ва Сибирдаги Омск вилоятига мажбуран сургун қилди. 1944-йил 8-мартдан бошлаб ва эртаси куни НКВД 37 713 нафар болкарни Ўрта Осиё ва Сибирга йўл олган 14 та поезд эшелонига юклади. Сталин режими сургун қилинган балкарларни, депортация қилинган рус-германлар, қалмиқлар, қорачайлар, чеченлар ва ингушларга қо'йганидек, махсус турар-жой чекловлари остида қо'йди. 1946 йил октябр ойига келиб, то'йиб овқатланмаслик ва касалликлардан о'лим туфайли Балкар аҳолиси 32 817 кишига камайди. Балкарлар 1956-йил 28 -апрелгача махсус турар-жой чекловлари билан чегараланган эди. Фақат 1957-йилда улар Кавказдаги тог'ли ватанларига қайтишлари мумкин эди. 1957-ва 1958-йилларда 34 749 нафар балкар ватанига қайтди[7].
Тил ва саводхонлик
Балкарлар ишлатадиган кирилл алифбосида саккиз унли ва йигирма етти ундош бор. Илгари расмий ёзма тиллар диний хизматлар учун арабча, бизнес масалалари учун туркча эди. 1920 йилдан бошлаб бошланғич мактабларда таълим Балкар тили бўлган; кейинги та'лим рус тилида олиб борилади. 1928 йилгача болкар тилини ёзишда араб ҳарфлари ишлатилган; 1937 йилдан кейин кирилл алифбоси ишлатила бошланди. Аҳолининг 96 фоизи болкар ва рус тилларида икки тилда гаплашади. Балкар ва рус тилларида оммавий маданият органлари, о'рта мактаб матнлари, газета ва журналлар сони ортиб бормоқда. 2015 йилда икки тилли аҳоли сони 1,3 фоизга ко'пайди, шунинг учун 97,3 нафари ҳозир ҳам балкар, ҳам рус тилларида гаплашмоқда, бу шаҳарларнинг глобаллашуви ва рус та'лимининг та'сири билан бог'лиқ. Болалар ко'проқ рус тилида о'қитилади.
Балқор абилардан мисол қилиб, Болкаря о'лкаси ва Болкар ан'аналарига бўлган муҳаббатни та'кидлаган Кайсин Қулиэвни келтириш мумкин.
Машҳур балқорлар
- Ҳожимурат Аккаэв, ог'ир атлетикачи
- Аскер Дзаппуев, жиҳодчилар етакчиси
- Алим Кулиев, актёр, театр режиссёри
- Азамат Қулиэв, рассом
- Қайсин Қулиэв, шоир
- Алихон Шаваев, футболчи
- Исмоил Мусукаев, курашчи
- Алберт Туменов, профессионал аралаш яккакураш устаси
- Харун Бозиев, профессионал боксчи
- Балкар ва қорачай миллатчилиги
- болгарлар
- Хазарлар
- Урусбий
Манбалар
- ↑ Петер Б. Голден. Туркс анд Кҳазарс: Оригинс, Институтионс, анд Интераcтионс ин Пре-Монгол Эурасиа, 2010 — 33-бет.
- ↑ Процесс и этапы формирования карачаево-балкарского этноса и развитие этнической и религиозной идентичности.
- ↑ Сипос, Жáнос. Карачай-Балкар фолксонгс. Будапест: Л'Ҳарматтан, 2015 — 41-45-бет.
- ↑ Народы Центрального Кавказа и Дагестана: этнополитические аспекты взаимоотношений (ХВИ-ХВИИИ вв.), Р.
- ↑ Акинер, Ширин. Исламиc Пеоплес Оф Тҳе Совиэт Унион (эн). Роутледге, 1986 — 227-бет. ИСБН 978-1-136-14266-6.
- ↑ 6,0 6,1 Беннигсен, Алехандре. Муслимс оф тҳе Совиэт Эмпире: А Гуиде (эн). Индиана Университй Пресс, 1986 — 203-бет. ИСБН 978-0-253-33958-4.
- ↑ Н. Ф. Бугаи, эд.
Адабиётлар
- Роберт Cонқуэст, Тҳе Натион Киллерс: Тҳе Совиэт Депортатион оф Натионалитиэс (Лондон: МаcМиллан, 1970) (ИСБН 0-333-10575-3)
- Алехандер Некрич, Тҳе Пунишед Пеоплес: Тҳе Депортатион анд Фате оф Совиэт Миноритиэс ат тҳе Энд оф тҳе Сеcонд Wорлд Wар (Неw Ёрк: W. W. Нортон, 1978) (ИСБН 0-393-00068-0)