Ziyosfera

Bolvadin

Болвадин — Туркиянинг Афёнкараҳисар вилоятига қарашли туман.

Болвадин

Болвадин тумани
Туман
Turkiya bayrogʻi Туркия
Байроқ
{{{rasmiy_nomi}}}ning rasmiy gerbi
Герб
Мамлакат Туркия
{{{минтақа_тури}}} Афёнкараҳисар
Расмий тил(лар)и турк тили
Вақт минтақаси УТCУТC+03.00
Телефон коди +90
Почта индекс(лар)и 02002
Автомобил коди 02

Тарихи

Қадимги сана

Болвадин Анадолудаги энг қадимги аҳоли пунктларидан биридир. Ҳозирги ҳужжатларга кўра,10 минг йиллик тарихга эга. Болвадин қадимги Парореос Фригия водийсида ташкил этилган.

Бу водийда ўтроқ ҳаёт милоддан аввалги 8000-йилларда бошланган.

Римликлар ва Византияликлар

Болвадин,Архаик даврда макон шаҳри бўлган,Афён вилоятидаги 52 аҳоли пунктидан бири эди. Анадолудаги барча тарихий даврларни бошидан кечирган. Бу Рим даврида Полйботум деб номланган шаҳар маркази эди. Милоддан аввалги 401-йилда Учҳöйüкдаги муҳим турар-жой маркази бўлган Кайстер Педион шаҳри форслар томонидан ёқиб юборилганидан сўнг,Полйботум тез ривожланди. Юнон тарихчиси Кснефон ўзининг „Анабасис“ китобида Кайстер Педион шаҳри ҳақида „бу йўллар тўқнашадиган оломон шаҳар“ деб айтади.

133-йилда Полйботумга ташриф буюрган Рим қироли Адриан номига уч хил тангалар зарб қилинган. Подшоҳнинг ҳайкаллари шакл ва агораларни безатган. Византия даврида „Полйботос“ деб номланган. Ўз атрофига таъсир кўрсатган маданият шаҳрига айланди. Византиянинг сўнгги кунларида турк ва араб босқинлари таъсирида шаҳар кичрайиб, аҳоли тарқалиб кетди. Византия тарихчиси Анна Комнен ўзининг „Алексия“ китобида ёзадики, бу шаҳар унинг атрофидаги марказ эди.ИХ аср бошларида кучли зилзила содир бўлди. Шаҳар деворлари ва бинолар вайрон бўлди. Византия подшоҳи Алекси Комненнинг ҳозирги Ҳисор тумани ўрнида катта бир қалъа қурдирган, халқ ва аскарларнинг бир қисми бу ерга кўчиб келган, катта қисми эса Сивриҳисар ва Сейитгазига кўчиб келган.732-йили Умавийлар саркардаси Меслеме катта қўшин билан Болвадинга келади. Бу ерда Акренон (Афён) қасри қамал қилинган. Қамалда Сеййид Баттал Ғозий ва Муҳаммаднинг ҳамроҳи Абдулваҳоб Ғозий яраланган.

Салжуқийлар даври

Малазгирт жангидан сўнг Болвадин 1107-йилда Болвадинлар уруши охирида амир Менгучек бей томонидан турклар томонидан қўлга киритилди.

Турклар томонидан босиб олингач, Болвадинга Язир, Авшар, Каркин,Чепни қабилалари келиб жойлашдилар. Кейинчалик қабилаларнинг ўтроқлашиши даврида турли қабила ва жамоалар ўтроқлашган. Ҳозирги Болвадин ва унинг атрофидаги халқларнинг илдизи ана шу қабилаларга бориб тақалади.

Болвадин марказида Язир,Печенек,Каркин ва Черкес қабилалари фаол. Кейинчалик Сарıкечили,Каракечили ва Текели Ёруклари келди. Атрофда Морcаали туркманлари (Кемеркая), ўғуз туркманлари (чой), Қорабоғ туркманлари (Буюккарабоғ Ўртакарабоғ,Дерекарабоғ),Табанли туркманлари (Куруcаова қишлоғи),Салжуқий кўчманчилар (Диşли шаҳри), Авşар кўчманчилари (Ўзбурун шаҳарчаси), Каракечили кўчманчилари. (Йöрüккараcаöрен ва атрофида) жойлашган.

Болвадин,Салжуқийлар даврида „Караҳисар-и Девле“ номи билан танилган ва қайта тикланган Афёнга қарашли 10 қозидан бири эди. Бу даврда 11та посёлка (Ҳан, Баят, Муслуcа, Гöçмен Аквиранı, Неваҳи-и Баркıнлı, İшаклу, Çай, Карамıк, Şуҳут, Караадилли, Çöлабат),326та қишлоқ,11та маҳалла мавжуд эди. Бу йирик савдо маркази эди. Салжуқийлардан ҳозирги кунгача фақат Алаcа масжиди сақланиб қолган. Фақат Алаcа фаввораси ва Али афанди масжидининг ёзувлари сақланиб қолган. Мавлононинг ўғли Султон Велед Афёнга қилган сафари чоғида „Болвадин Мавлевиҳанеси“ни очди.

Анадолу князликлари даври

Тумандаги синган минора (2019 йил июн)

Салжуқийлар сулоласи қулагандан сўнг Болвадин Эшрефоғуллари,Оwнератаоğуллари ва Караманлилар қўлига ўтди. Бу даврда Эşрефоғлу мажмуаси ва Эркменҳисари масжиди қурилган. Бу асарлардан Эшрефоғлу масжидининг эпитафияси ва Эркменҳисари масжидининг минораси (Бузилган минора)сақланиб қолган.

Усмонли даври

Болвадин Султон Мурот И даврида Усмонли ерларига қўшилди. Усмонлилар даврида дастлаб Гермиян вилояти (Кüтаҳя), 1839-йилдан кейин эса Ҳüдавендигар вилояти (Бурса) билан боғланган туман маркази бўлган.1850-йилда муҳасси даражасига кўтарилди. Караҳисар-и Эгаси Санжак (Афён) Муҳасси икки бўлимига бўлинган:

  1. Караҳисар-и Эгаси ҳисоби:Марказ Афён,Сандıкли, Синcанли,Динар (Бу даврда Денизлининг Çал ва Çиврил туманлари Гейиклер деб номланган Динара билан боғланган)
  2. Болвадин туманлари: Марказий Болвадин,Хан,Баят, Муслуcа (Эмирдаğ),Неваҳид-и Барчинли (Кемеркая), Ишаклı (Султондаги),Карамик,Çай,Şуҳут,Караадилли, Çöлабат туманлари

Буюк маданият маркази бўлган Болвадинда савдо ҳаёти ва санъати жуда ривожланган.1831-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра,150 турдаги касбий гуруҳлар мавжуд. Зираат банки 1873-йилда Болвадинда 22-бўлимини очди. Бунинг ортидан Усмонли банки ва Акşэҳир банки ҳам филиалларини очди. Кейинчалик,1914-йил 1-июнда Болвадинликлар Усмонлилар даврининг биринчи хусусий банкларидан бири бўлган „Болвадин иқтисодий Усмоний банкини“ ташкил қилдилар.

Салжуқийлар даврида маданий ҳаётни ифодаловчи мадрасалар, дарвеш ложалари ва аҳи ташкилотларига дуч келган. Бу ташкилотлар Усмонлилар даврида ривожланган. Нақшбандия, кадрий, руфаий ва шозелий тариқатларининг марказига айланди. Архивдаги ҳужжатларга кўра,14 та ложа мавжуд.1924-йилда мадрасалар тугатилган пайтда 28 та мадраса бор эди. Айни пайтда Афёнда 19 та,Сандиқлида 6 та, Азизие(Эмирдағ)да 1 та мадраса бор эди. Болвадинда 7 ибтидаие (бошланғич мактаб) ва 1та рустие (ўрта мактаб) 1839-йилдан кейин ташкил этилган мактаблар қаторида мадрасалар ҳам бор. Бундан ташқари,63 та бошланғич мактаб (маҳалла мактаблари) мавжуд эди.

Мустақиллик уруши

Болвадин Туркиянинг мустақиллик урушида стратегик аҳамиятга эга марказ бўлган. Болвадинда биринчи ва иккинчи қўшинлар тузилди. Жемал Кутайнинг баҳолашига кўра, Меҳмет Фаҳреттин Кочак „ бир неча ўлимга насиб этадиган шараф эгасидир.Чунки Кочак,Юнонистон Бош қўмондони Николаос Трикуписни асирга олган отрядлардан бирининг бош сержанти ва асирдаги душман генералини Ғози Мустафо Кемал бош қўмондонлиги қароргоҳига олиб борганлар орасида бўлган.[2] Меҳмет Фаҳреттин Кўчак ҳижрий 1315-йилда Болвадинда туғилган ва 1978-йили 79 ёшида вафот этган.

Жойлашуви

Болвадин 31 градус 2 минут шарқий меридиан ва 38 градус 43 минутлик шимолий параллел кесишмасида чуқур ва узун аллювиал текисликда қурилган.

Эге минтақасининг Ички Ғарбий Анадолу қисмида жойлашган Болвадин жанубдан Султон тоғлари ва шимоли-шарқдан Эмирдағлари билан ўралган.

Транспорт нуқтаи назаридан,Марказий Анадолу Эге ва Ўрта ер денгизи минтақаларини боғлайдиган муҳим нуқтада жойлашган. Денгиз сатҳидан ўртача баландлиги 1016 метр, сирт майдони 1108 км².Афён ҳудудининг 12,85% ни ташкил қилади.

Иқлими

Болвадин ерлари асосан текисликлардан иборат. Туман ҳудудининг ўртача 40% қишлоқ хўжалигига оид ерлар бўлиб, унинг катта қисмида ғалла етиштирилади, иккинчи ўринда боғдорчилик, токзор ва боғзорлар етиштирилади. Туман тоғларида сариқ эман, арча, қарағай ўрмонлари бор.

Болвадин иқлим нуқтаи назаридан Ўрта Анадолу минтақаси билан Эге минтақаси ўртасида жойлашганлиги сабабли вақти-вақти билан континентал ҳаво массалари ва мўтадил ҳаво массалари таъсирида бўлади. Умуман олганда, ёз қуруқ ва иссиқ, қиши совуқ ва қорли.

Болвадин ер ости сувларига бой камарда жойлашган бўлсада, дарёлар жиҳатидан камбағал. Минтақадаги ягона дарё Аҳир тоғларидан келиб чиққан ва Болвадиннинг жанубидан ўтиб, Эбер кўлига қуйилган Акарçай дарёсидир. Алтиғоз,Девели,Қиркгоз,Орқа кўприк каби кўприклар бор.

Эбер кўли Болвадиннинг жануби-шарқида жойлашган. Болвадин,Çай ва Султондағи туманларига соҳиллари бор. Унинг денгиздан баландлиги 967 метр, сирт майдони 125 метр км². Акарчай ва Султон тоғларидан келадиган сел сувлари билан озиқланади, кўлда ўстирилган қамиш ва сомон ўтлар, кўлда топилган сазан ва кўк балиқлари кўл атрофидаги қишлоқ аҳолисига тирикчилик манбаи бўлиб хизмат қилади.

Аҳолиси

Аҳоли ва фуқаролик бош бошқармаси томонидан манзилли аҳолини рўйхатга олиш тизими(АДНКС) ёрдамида ўтказилган рўйхатга олиш натижаларини эълон қилди. Эълон қилинган аҳоли рўйхатида Афёнкараҳисарнинг Болвадин туманидаги марказий аҳоли сони 52 мингдан 31 мингга тушиб,40 фоизга камайди.

Аҳоли ва фуқароликни расмийлаштириш бош бошқармаси веб-сайтида чоп этилган манзилли аҳолини рўйхатга олиш тизими (АДНКС) иловаси билан ўтказилган рўйхатга олиш натижаларига кўра,Болвадин тумани марказида 15 минг 618 эркак ва 15 минг 734 аёл истиқомат қилади. Аҳолини рўйхатга олиш натижаларига кўра, туман марказида ва бутун туманда аёллар сони эркакларникидан кўп бўлган.

Аҳолини рўйхатга олиш натижаларига кўра,Болвадинга боғланган шаҳарларнинг аҳолиси қуйидагича:“Дишли шаҳри 3 минг 766,Кемеркая шаҳри 2 минг 232,Öзбурун шаҳри 1 минг 966,Буюккарабағ шаҳри 1 минг 621".

Туманда: 2 шаҳар, 14 қишлоқ ва 64 маҳалладан иборат.

Иқтисодиёти

Болвадиндаги иқтисодий ҳаёт деҳқончилик, чорвачилик, савдо ва саноатга боғлиқ. Халқнинг асосий тирикчилик манбаи деҳқончилик ва чорвачиликдир. Буғдой, арпа, маккажўхори, ноҳут, ловия, яшил ясмиқ, қанд лавлаги, кўкнори, кунгабоқар экилади. Олма, нок, ўрик, гилос, олча каби мевалар ҳам етиштирилади.

Болвадин саноат маҳсулотларини вилоят ва туманларга сотади. Булар эмал маҳсулотлари, қайта ишланган ёғоч, қалай, темир майдалаш, қаймоқ, тухум.

Болвадин дейилганда, қаймоққа тўхталиб ўтиш керак. Ҳақиқий қаймоқ Болвадин тилида „cамıз“ деб аталадиган буфало сутидан тайёрланади. Бироқ сўнгги йилларда камиз популяцияси камайгани айтилади.

Шу ўринда бир жиҳатни ҳам айтиб ўтиш жоизки, охирги пайтларда Афён автовокзалидаги сотувчилардан чанғи сўрашганда, шуни билиш керакки, улар „қаймоқ“ деб берадиганлари сутли шакардан бошқа нарса эмас ва бунинг иложи йўқ. алданмоқ. Шуни таъкидлаш керакки, асл Болвадин креми соф сутни шакар каби қўшимчаларсиз махсус усуллар билан қуюлтириш бўлиб,Болвадин кремини излаш керак.

Иқтисодий миграцияси

Аҳолининг асосий қисми, жумладан, шаҳар ва қишлоқлар ушбу шаҳарларда истиқомат қилади:

Туризми

Тумандаги Қиркгöз кўприги (2019 йил август)

Туман катта миқдордаги ер ости геотермал ресурсларига эга. Афёнкараҳисар — Коня йўлида жойлашган Ҳейбели термал дам олиш қишлоғи,Византия давридан бери фойдаланилган иссиқ булоқ ва ўша пайтда „Қизилкилисе“ ёки „Қизилкирсе“ сифатида танилган Болвадиннинг муҳим туризм марказидир. Болвадин муниципалитети томонидан бошқариладиган обект сўнгги йилларда олиб борилган тадқиқотлар билан туризм марказига айланди. Болвадинга 37 км узоқликда, сув ҳарорати 46 °C дан 52 гача. 

Таътил ва ёз ойларида ўз қувватини оширувчи обект вилоятнинг муҳим иссиқлик иншоотидир. Унинг суви шифобахш. Кўп тери касалликлари учун яхши. Шунингдек, 4 юлдузли Öзер Термал меҳмонхонаси жойлашган. Катта майдонга тарқалган обектда; ўт майдони, баскетбол майдони, чой боғи болалар майдончаси, 2 та катта ҳовуз, 2 та эски ва кичикроқ ҳовузлар (Ўрта ҳовузлар) ва биз ҳисоблаб бўлмайдиган кўплаб жойлар.

Болвадин Акарчайда, Болвадин ва Султондаги оралиғида, ундан жанубда км.

Кўприк ҳақидаги илк маълумотлар Хет лавҳаларида учрайди. Кўприк узунлиги 400 метр, эни 4 метр бўлган тош кўприк бўлиб, Истанбулдан бошланиб Бағдодгача чўзилган тош билан қопланган йўлнинг бир қисмидир. Ушбу 400 метрли кўприкда 60 та кўз бор. Қирқ кўз деб аталишининг сабаби турк мифологиясида 40 кўз, чунки 40 кўплик маъносини билдиради.

Бу яшаган даврда Анадолуни шарқ билан боғлайдиган ягона йўл бўлиши кўприкнинг қийматини оширди. Кўприкнинг аҳамияти шунчалик каттаки, бу кўприк кимга тегишли бўлса, Анадолуга тегишлидир. Хетлардан кейин фригияликлар ундан фойдаланганлар. Рим даврида икки марта таъмирланган, биринчи таъмирлаш Сезар бу кўприкдан ўтиши сабабли амалга оширилган, иккинчи таъмир эса милодий 133-йилда Адриан даврида амалга оширилган. Рим,Византия ва Салжуқийлар даврига оид барча шарқий ва ғарбий экспедициялар айнан шу кўприкда қилинган. Кўприкдан намозхонга кирадиган эшикдаги оқ мармар битикда икки қаторли ёзув битилган. Бугунги кунда бу ёзув Афён Караҳисар музейида сақланади.

Болвадин мақбаралар жиҳатидан ҳам бой шаҳар.

  • Абдüлқодир Гейлани мақбараси: Агйлöнü маҳалласида, Абдüлқодир Гейланийнинг невараларидан бири Абдулқодир Гейлани Сани Болвадинийга тегишли қабр ва унинг ёнида масжид бор. Ёпиқ қабрда унинг болалари ва невараларининг қабри ҳам бор.
  • Абдул Ваҳап Ғозий қабри: Унинг қабри Эбер кўли бўйидаги тепаликда жойлашган.

Шаҳарлар

Манбалар

  1. ↑ Андоза:Wеб кайнаğı
  2. ↑ Cемал Кутай, Куртулуşун ве Cумҳуриетин Маневи Мимарларı, ДİБЙ, Анкара, Тариҳсиз, сайфа 338 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Bolvadin" dan olindi