Bolzano
Болзано (болˈдзаːно ) — Италия шимолидаги Жанубий Тирол провинсиясининг пойтахти. Болзанонинг аҳолиси 108 245 кишини ташкил қилади шунингдек, Жанубий Тиролнинг энг катта шаҳри ва тарихий Тиролда учинчи ўринда туради. Каттароқ метро ҳудуди тахминан 250 000 аҳолига эга ва Алп тоғларидаги шаҳар марказларидан биридир[1]. Болзано-Бозен-Болзано эркин университетининг қароргоҳи бўлиб, у ерда инглиз, немис ва италян тилларида маърузалар ва семинарлар ўтказилаган. Шаҳар Италия армиясининг Алпини Олий қўмондонлиги (CОМАЛП) ва унинг баъзи жанговар ва қўллаб-қувватлаш бўлинмаларига мезбонлик қилган. Италия шаҳарларида ҳаёт сифати бўйича йиллик рейтингнинг 2020-версиясида Болзано Бологна билан бирга ҳаёт сифати бўйича биринчи ўринни эгаллаган.[2] Жанубий Тиролдаги бошқа Алп тоғлари, шаҳарлари билан бир қаторда Болзано Алп тоғлари конвенциясини амалга ошириш учун „Йилнинг Алп шаҳри“ уюшмасида иштирок этган. Конвенция Алп тоғларида барқарор ривожланишни рағбатлантириш ва унга эришишга қаратилган. Шундай қилиб, Болзано 2009-йилнинг энг яхши Алп тоғлари шаҳрига сазовор бўлган.
Болзано Жанубий Тиролдаги учта тил (италян, немис ва ладин) ва италян ва немис – австрия маданиятининг қўшилиши туфайли Шимолий Европа ва Жанубий Европа ўртасидаги кўприк ҳисобланган.
Болзано шаҳрининг майдони 52,3 км 2 (20 кв. мил.), шундан 28 км 2 (10 кв.ми) аҳоли пункти сифатида фойдаланилади. Шаҳар Сарнтал, Эисактал ва Адиге водийси дарёлари Талфер, Эисак ва Адиге билан учрашадиган ҳавзада жойлашган. Ўрта асрларда Алп тоғларининг иккита асосий ўтиш жойи-Ресченпасс орқали Клаудия Аугуста ва Бреннер довони орқали Бреннер йўналиши Болзанода учрашди. Шундай қилиб, шаҳар савдо учун жуда муҳим эди. Энг баланд нуқтаси денгиз сатҳидан 1616 метр (5302') баландликда, энг паст нуқтаси эса 232 метр (761') баландликда. Марказ денгиз сатҳидан 262 метр (860') баландликда жойлашган. Энг яқин йирик шаҳарлар 58 та км (36 миля) (Тренто) ва 118 км (73 миля) (Иннсбрук) узоқликда жойлашган.
Шаҳар туманлари ва қўшни жамоалари
Шаҳар туманлари (кўп туман номлари дастлаб немис тилида бўлган ва кейинги босқичда италянча қилинган):
- Cентро-Пиани-Ренсио/Зентрум-Бознер Боден-Ренцч
- Дон Боско/Дон Боско-Неугриэс
- Эуропа-Новаcелла/Эуропа-Неустифт
- Гриэс-Сан Қуирино/Гриэс-Қуиреин
- Олтрисарко-Аслаго/Оберау-Ҳаслач
1911-йилда Зволфмалгреиэн ва 1925-йилда Гриэс муниципалитети Болзано шаҳрига қўшилган. Қўшни жамоалари: Эппан, Карнеид, Лаивес, Деуцчнофен, Риттен, Женесиэн, Терлан ва Вадена.
Иқлими
Болзано кўплаб иқлим чегараларида жойлашган бўлиб, Италия стандартлари бўйича ёзи иссиқ ва қиши жуда совуқ бўлган нам субтропик иқлимга (CФА) эга. Треwартҳа таснифига кўра, бу иқлимни субтропик иқлим деб ҳисоблаш мумкин эмас, чунки 8 ойдан камроқ вақт камида 10 °C (50 °Ф) ташкил қилади ва шунинг учун ёзи иссиқ бўлган ярим континентал иқлим ҳисобланади. Баъзи шаҳар атрофи ёзнинг салқинроқ ҳароратига қараб океан иқлими (Cфб) деб белгиланган, минтақадаги тоғларда эса континентал иқлим (Дфб) бўлиши мумкин. Болзано иқлимига асосий Алп тоғларининг жанубидаги водийдаги паст баландлик таъсир қилади. Бу кундузи салқин шамоллардан жуда ҳимояланган шароитларни келтириб чиқаради, бу эса диапазоннинг шимолидаги шунга ўхшаш водий шаҳарларига қараганда йил давомида анча иссиқроқ ҳароратни таъминлайди.
| {{{Жой_от}}} иқлими | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Кўрсаткич | Ян | Фев | Март | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ной | Дек | |
Фашизм ва урушлараро даврда Бенито Муссолини даврида Италянлаштириш сиёсати туфайли Болзанода Италян тили гуруҳи кенг тарқалган. Жанубий Тиролнинг Италияга қўшилишидан олдин (Версал шартномаси, 1919-йил) Болзанода аҳолининг 10 % гача бўлган кичик Италофонийлар жамоаси яшаган[3].
Тарихдан олдинги ва Рим турар жойи
Замонавий Болзано қадимда ботқоқли ҳудуд бўлиб, анъанавий равишда Италияни босқинчи Галллардан қочиб кетган этруск қочқинларининг авлодлари деб ҳисобланган Раэтиан Исарcи халқи яшаган[4]. Милоддан аввалги 15-йилда генерал Нерон Клавдий Друсус томонидан босиб олингандан кейин римликлар аҳоли пунктини қурдилар. Ҳарбий аҳоли пункти Понс Друси (Друсус кўприги) ушбу Рим генерали шарафига номланган. Бу вақт ичида ҳудуд қадимги Италиянинг Венетиа эт Ҳистриа (Регио Х) ҳудудининг бир қисмига айланган. 1948-йилда ҳозирги соборда олиб борилган қазишмалар ИВ асрдан қадимги насроний базиликасини топишга олиб келди. Шунингдек, Рим қабристони, шу жумладан учинчи асрга оид лотин ёзувлари бўлган „Секундус Регонтиус“ қабри топилган, бу уни Болзанонинг энг қадимги аҳолисига айлантирган[5]. ВИИ асрда Ломбард таъсирининг аста-секин пасайиши даврида Бавария иммиграцияси содир бўлди ва Болзанода Бавария ҳукмдори ҳақида биринчи эслатма 679-йилга тўғри келади[6]. Ўша пайтда Баварияликлар Болзано атрофидаги қишлоқларни Баузанум ёки Баузана деб номлашган[7]. 769-йилда Бавария герцоги Тассило ИИИ Болзанода Инничен аббатлигининг асос низомини чиқарган[8]. Тирол минтақасида немис аҳолиси ўша даврдан бошлаб мавжуд. Тахминан 1000-йилларда аҳоли пункти „Паузана водийсида, қуаэ лингуа Теутисcа Позана нунcупатур“ деб номланган[9].
Манбалар
- ↑ „Демографисче Датен фüр Сüдтирол 2017“. Провинз Сüдтирол. Қаралди: 9-январ 2019-йил.
- ↑ „Қуалитà делла вита 2020“. Ил Соле 24 Оре. 18-апрел 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-март 2021-йил.
- ↑ Ҳисторй оф Италиан Болзано
- ↑ Плинй тҳе Элдер ИИИ.20
- ↑ Карл Мариа Майр (1949).
- ↑ Ас репортед бй Паулус Диаcонус ин ҳис Ҳисториа Лангобардорум, В 36, эд.
- ↑ Ричард Ҳеубергер (1930).
- ↑ Мартин Бицчнау. Тиролер Уркунденбуч, ИИ. Абтеилунг: Диэ Уркунден зур Гесчичте дес Инн-, Эисаcк- унд Пустерталс. Иннсбруcк: Университäцверлаг Wагнер, 2009 — 30–1 но. 50-бет. ИСБН 978-3-7030-0469-8.
- ↑ Жосеф Wидеманн (1943).
 | Италия географиясига оид уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |