Ziyosfera

Bombardimonchi

АҚШ ҳарбий- ҳаво кучларининг Б-52 самолёти

Бомбардимончи - ҳаводан ерга қуролларни (масалан, бомбалар), торпедоларни учириш ёки ҳаводан учириладиган қанотли ракеталарни жойлаштириш орқали қуруқлик ва денгиз нишонларига ҳужум қилиш учун мо'лжалланган ҳарбий жанговар самолёт. Самолётдан ташланган бомбалардан биринчи марта фойдаланиш Италия-Туркия урушида содир бо'лган, биринчи йирик жойлаштиришлар Биринчи Жаҳон уруши ва Иккинчи Жаҳон урушида барча асосий ҳаво кучлари томонидан шаҳарлар, қишлоқлар ва қишлоқ жойларига жиддий зарар етказган. Биринчи мақсадда қурилган бомбардимончилар Италиянинг Cапрони Cа 30 ва Британиянинг Бристол ТБ8 самолётлари эди.

Бомбардимончиларнинг иккита асосий таснифи мавжуд: стратегик ва тактик. Стратегик бомбардимонлар асосан стратегик мақсадларга қарши узоқ масофали бомбардимон миссиялари учун мо'лжалланган ог'ир бомбардимончилар томонидан амалга оширилади, бу эса душманнинг инфратузилмасини бузиш ёки саноат ишлаб чиқаришини камайтириш билан ресурсларга киришни чеклаш орқали уруш олиб бориш қобилиятини камайтиришдир. Тактик бомбардимон қилиш душманнинг ҳарбий ҳаракатларига қарши туриш ва ҳужум операцияларини қо'ллаб-қувватлашга қаратилган бо'либ, одатда қисқа масофаларда, одатда қуруқликдаги қо'шинлар яқинида ёки душман кемаларига қарши ишлайдиган кичикроқ самолётларга тайинланади.

Иккинчи Жаҳон уруши пайтида двигател қуввати асосий чеклов сифатида, аниқлик истаги ва бошқа операцион омиллар билан биргаликда, бомбардимончиларнинг конструксиялари муайян ролларга мослаштирилди. Бироқ, Совуқ урушнинг бошида бомбардимончилар ядро қуролини душман нишонларига олиб о'тишнинг ягона воситаси бо'либ, то'хтатувчи ролни о'йнаган. Бошқариладиган ҳаво-ҳаво ракеталари пайдо бо'лиши билан бомбардимончилар тутиб қолишдан қочишлари керак эди. Юқори тезликда ва баландликда учиш аниқлаш ва ҳужумдан қочиш воситасига айланди. ИCБМларнинг пайдо бо'лиши билан бомбардимончининг роли яқин ҳавода қо'ллаб-қувватлаш ролларида ва стратегик бомбардимончилар учун яширин технологияга э'тибор қаратилди.

Таснифи

Россия ҳарбий- ҳаво кучларининг Туполев Ту-160 стратегик бомбардимончи самолёти

Стратегик

Стратегик бомбардимончилар асосан та'минот базалари, ко'приклар, фабрикалар, терсанелер ва шаҳарларнинг о'злари каби стратегик мақсадларга нисбатан узоқ масофали бомбардимон миссиялари учун мо'лжалланган.Душманнинг инфратузилма ёки ресурсларга киришни чеклаш орқали уруш олиб бориш қобилиятини камайтириш учун мо'лжалланган ог'ир бомбардимончилар томонидан амалга оширилади. саноат ишлаб чиқаришининг қисқариши. Ҳозирги мисоллар қаторига стратегик ядровий бомбардимончилар киради: Б-2 Спирит, Б-52 Стратофортресс, Туполев Ту-95 'Беар', Туполев Ту-22М 'Баcкфире' ва Туполев Ту-160 "Блаcкжаcк". Тарихий жиҳатдан диққатга сазовор мисоллар: Готҳа Г.ИВ, Авро Ланcастер, Ҳеинкел Ҳе 111, Жункерс Жу 88, Боэинг Б-17 Флйинг Фортресс, Cонсолидатед Б-24 Либератор, Боэинг Б-29 Суперфортресс ва Туполев Ту-16 'Бадгер'.

Тактик

Душманнинг ҳарбий ҳаракатларига қарши туриш ва ҳужум операцияларини қо'ллаб-қувватлашга қаратилган тактик бомбардимон одатда қисқа масофаларда, одатда қуруқликдаги қо'шинлар яқинида ёки душман кемаларига қарши ишлайдиган кичикроқ самолётларга тайинланади. Бу ролни бошқа самолётлар тоифалари билан кесиб о'тадиган ва хиралашган тактик бомбардимончилар класси эгаллайди: енгил бомбардимончилар, о'рта бомбардимончилар, шо'нг'ин бомбардимончилари, интердикторлар, қирувчи-бомбардимончилар, ҳужум самолётлари, ко'п мақсадли жанговар самолётлар ва бошқалар.

Тарих

Ҳаводан ташланган бомбадан биринчи марта фойдаланиш (аслида Италия денгиз арсенали томонидан махсус ишлаб чиқарилган) италиялик иккинчи лейтенант Гиулио Гавотти  томонидан 1911-йил 1-ноябрда Ливиядаги Италия-Туркия уруши пайтида амалга оширилди[1]. Бомбардимон қилиш учун мо'лжалланмаган ва Усмонли позицияларига унинг қо'лбола ҳужумлари жуда оз та'сир ко'рсатди. Бу пикрик кислотаси билан то'лдирилган по'лат шарлар "балериналар" лақабини қо'шиб қо'йилган тебранувчи мато ленталаридан олди[2].

Илк бомбардимончилар

1912-йил 16-октабрда кузатувчи Продан Таракчиэв ушбу кампанияда биринчи марта Радул Милков бошқарган Албатрос Ф.2 самолётидан Туркиянинг Карағач темир йўл станциясига (қамалдаги Эдирне яқинида) иккита бомба ташлади[3][4].  Бу самолётдан биринчи марта бомбардимончи сифатида фойдаланиш ҳисобланади[5].

Бомбардимон қилиш учун атайлаб мўлжалланган ҳаводан оғирроқ бўлган биринчи самолётлар Италиянинг Cапрони Cа 30 ва Британиянинг Бристол ТБ8 самолётлари бўлиб, иккаласи ҳам 1913-йил[6].  Бристол ТБ8 Бристол Аирплане компанияси томонидан қурилган дастлабки британиялик битта двигателли биплан эди. Улар олд кокпитда призматик Бомбсигҳт ва пастки олдинги фюзеляжда о'н иккита 10 фунт (4,5 кг) бомба ко'таришга қодир бо'лган силиндрсимон бомба ташувчиси билан жиҳозланган бо'либ, уларни бирма-бир ёки керак бо'лганда салво сифатида ташлаш мумкин эди[7].

Самолёт Қироллик денгиз ҳаво хизмати ва Қироллик учувчи корпус (РФC) томонидан фойдаланиш учун сотиб олинган ва 1913-йил декабр ойида Парижда намойиш этилган бомбардимон ускуналари билан жиҳозланган учта ТБ8 уруш бошланганидан кейин Франсияга юборилган. Чарлз Румни Самсон қо'мондонлиги остида 1914-йил 25-ноябрда Белгиянинг Мидделкерке шаҳрида немис қуроллари батареяларига бомбали ҳужум уюштирилди[8].

Диригибле ёки дирижабл ХХ аср бошларида ишлаб чиқилган. Дастлабки дирижабллар ҳалокатга мойил эди, лекин аста-секин дирижабл янада қаттиқроқ тузилишга ва кучли терига эга бо'либ, ишончли бо'либ қолди. Уруш бошланишидан олдин, Зеппелинлар, немис графи Фердинанд фон Зеппелин томонидан ишлаб чиқилган каттароқ ва соддалаштирилган ҳаво кемаси, узоқ масофадаги нишонларга ҳужум қилиш учун бомба ко'тариш учун жиҳозланган. Булар биринчи узоқ масофали стратегик бомбардимончилар эди. Немис ҳаво қо'шинлари кучли бо'лса-да, уруш охирига келиб жами 123 дирижаблга эга бо'лди, улар ҳужумга ва двигателнинг ишдан чиқишига, шунингдек, навигация муаммоларига қарши ҳимоясиз эди. Немис ҳаво кемалари барча 51 та рейдда озгина зарар ко'рди, 557 британиялик ҳалок бо'лди ва 1358 киши яраланди. Немис флоти 73 та ҳаво кемасидан 53 тасини, немис армияси эса 50 та кемадан 26 тасини йўқотди[9].

Cапрони Cа 30 Италияда Жанни Капрони томонидан қурилган. Бу учта 67 кВт (80 от кучи) Гноме айланма двигателига эга бо'лган иккита бумли биплан эди ва биринчи марта 1914-йил октабр ойида учди. Синов парвозлари қувват етарли эмаслигини ва двигател схемаси ишламай қолганлигини ко'рсатди ва Cапрони тез орада 81 кВт (110 от кучи) учта Фиат А.10 ни о'рнатишда ан'анавий ёндашувни қо'ллади. Яхшиланган дизайн Италия армияси томонидан сотиб олинди ва у 1915-йил август ойидан бошлаб ко'п миқдорда етказиб берилди.

Авро 504 самолётлари асосан тренер сифатида ишлатилган бо'лса-да, Биринчи Жаҳон уруши бошланишида қироллик денгиз ҳаво хизмати (РНАС) томонидан Германия ҳаво кемалари шийпонларига рейдлар учун фойдаланилганда қисқа вақт ичида бомбардимончи сифатида ишлатилган[10].

Стратегик бомбардимон

Бомба рейдлари ва тақиқлаш операциялари, асосан, уруш даврида франсуз ва инглиз кучлари томонидан амалга оширилди, чунки немис ҳаво кучлари о'з ресурсларини мудофаа стратегиясига жамлашга мажбур бо'лди. Шуниси э'тиборга лойиқки, 1915-йилда Неуве Чапелле жангида Британия ҳужумининг бир қисмини бомбардимон қилиш кампаниялари ташкил этди, қироллик учувчи корпус отрядлари немис армиясининг моддий-техник та'минотига то'сқинлик қилиш мақсадида немис темир ё'л станцияларига ҳужум қилди. Урушнинг дастлабки қисмини тавсифловчи дастлабки, қо'лбола бомбардимон уринишлари аста-секин Антантанинг турли ҳаво кучлари стратеглари, айниқса маёрлар томонидан яратилган стратегик ва тактик бомбардимонларга янада уюшган ва тизимли ёндашишга ё'л очди[11].

Уруш бошланганда, бомбардимон қилиш жуда қо'пол эди (қо'лда бомбалар ён томонга ташланган), аммо уруш охирида мураккаб механик бомбардимон компютерлари билан жиҳозланган узоқ масофали бомбардимончилар қурила бошланди, улар душман саноатни ё'қ қилиш учун катта юкларни ташиш учун мо'лжалланган. Биринчи жаҳон урушида ишлатилган энг муҳим бомбардимончилар франсуз Брегуэт 14, Бритиш де Ҳавилланд ДҲ-4, Германия Албатрос C.ИИИ ва Россиянинг Сикорскй Иля Муромец эди. Россиянинг Сикорский Иля Муромец биринчи жаҳон уруши даврида махсус стратегик бомбардимон бо'линмасини жиҳозлаган биринчи то'рт двигателли бомбардимончи бо'лди. Ушбу ог'ир бомбардимончи урушнинг дастлабки босқичларида тенгсиз эди, чунки Марказий кучларда анча кейинроқ таққосланадиган самолёт ё'қ эди.

Готҳа Г.ИВ ва кейинчалик Ҳандлей Паге Тйпе О каби ко'п двигателли бипланлар томонидан тунда узоқ масофали бомбардимон рейдлари амалга оширилган. Бомбардимон қилишнинг ко'п қисми битта двигателли бипланлар томонидан амалга оширилди, бир ёки иккита экипаж а'золари душман чизиқлари ва бевосита ички ҳудудга ҳужум қилиш учун қисқа масофаларга учиб кетишди. Бомбардимончининг самарадорлиги унинг бомба юкининг ог'ирлиги ва аниқлигига бог'лиқ бо'лганлиги сабабли, Биринчи Жаҳон урушидан бошлаб тобора каттароқ бомбардимончилар ишлаб чиқила бошланди, шу билан бирга тегишли бомбардимонларни яратиш учун катта маблаг' сарфланди.

АҚШ ҳаво кучларининг Б-2 яширин бомбардимончи самолёти

Замонавий давр

Ҳозирда фақат Америка Қо'шма Штатлари Ҳарбий-ҳаво кучлари, Россия Аэрокосмик кучлари,узоқ масофали авиация қо'мондонлиги ва Хитой Халқ озодлик армияси ҳаво кучлари стратегик ог'ир бомбардимончи самолётларни бошқаради. Бошқа ҳаво кучлари махсус бомбардимончи самолётлардан ко'п мақсадли жанговар самолётлар фойдасига о'тишди[12].

Ҳозирги вақтда ушбу ҳаво кучлари о'зларининг эски бомбардимончи флотлари, Нортҳроп Грумман Б-21 билан УСАФ, ПАК ДА билан Россия Аэрокосмик кучлари ва Хиан Ҳ-20 билан ПЛААФ учун яширин алмаштиришларни ишлаб чиқмоқда[13]. 2021-йилдан бошлаб, Б-21, 2026–2027-йилларда хизматга кириши кутилмоқда.  Б-21 узоқ вақт давомида мақсадли ҳудудлар яқинида бемалол юришга қодир[14][15].

Манбалар

  1. ↑ "Ливия 1911: Италия учувчиси ҳаво уруши даврини қандай пайдо бо'лди"
  2. ↑ ИСБН978-0-9576892-2-0
  3. ↑ Капитан Артур Х. Вагнер Усcг (Рет), Артур Х. Вагнер, Леон Э. Брахтон, подполковник Леон Э. (Билл) (2012)
  4. ↑ „"Болқон урушлари: фронтдан саҳналар"“. 2016-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-июн.
  5. ↑ И.Бориславов, Р.Кирилов: Болгария самолёти, И жилд: Блериотдан Мессерсчмиттгача. Литера Прима, София, 1996 (болгар тилида)
  6. ↑ Ҳаво тақиқи: Американинг учта урушида ҳаво кучи ва қуруқликдаги жангИСБН978-0-7881-1966-8
  7. ↑ Мейсон, Френсис К (1994). 1914-йилдан бери Британия бомбардимончиси. Лондон: Путнам Аэронавтика Китоблари. ИСБН 0-85177-861-5.
  8. ↑ ИСБН0-85177-861-5Тейлор, Майкл ЖҲ (1989).
  9. ↑ Роадман, ЛТC Жулиан А. (2013). ИСБН9781484911846
  10. ↑ Мейсон, Френсис К. 1914-йилдан бери Британия бомбардимончиси. Лондон: Путнам Аэронаутиcал Боокс, 1994. ИСБН 0-85177-861-5. 21-гаров
  11. ↑ Ҳаво тахиқи: Американинг учта урушида ҳаво кучи ва қуруқликдаги жанг978-0-7881-1966-8
  12. ↑ "Иккинчи Б-21 Раидер қурилмоқда, чунки биринчиси 2022-йил бошида чиқарилишига яқинлашмоқда"
  13. ↑ "Россия самолётлари муз мураббосини бомбалади"ИССН 0458-3035
  14. ↑ "Ёркнинг о'тмиши: ҳаво бомбардимонлари Сусқуэҳанна музларини бузади"
  15. ↑ "Швеция о'рмон ёнг'инига лазер билан бошқариладиган бомба ташлади" 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Bombardimonchi" dan olindi