Bopay Xonim
| Бопай Хоним | |
|---|---|
Ботима | |
 | |
| Хан-ана (Хон онаси) | |
|
Мансаб даври 1748 – 1780 | |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди | Қозоқ Хонлиги |
| Вафоти |
31-май 1780-йил Қозоқ Хонлиги |
| Миллати | қозоқ |
| Турмуш ўртоғи | Абулхайр хон |
| Болалари |
о`г`иллари: Нурали, Эрали, Айшуақ, Хожа-Аҳмед султон, Адил султон қизлари: Зулайҳо Хоним |
| Отаси | Суйиндиқ ботир |
| Дини | Ислом |
Бопай Хоним (1690 / 1695 — 1780-йил 31-май) — Кичик жуз хони Абулхайрнинг рафиқаси, Нурали, Ерали ва Айшуақ хонларининг онаси. Ўғли ҳукмронлиги даврида Хан-ана (хон онаси) унвонига сазовор бўлган Бопай Хоним Қозоқ хонлигидаги энг нуфузли аёллардан бири эди.
Келиб чиқиши
Бопай (Ботима) Хонимнинг Абулхайрхонга турмушга чиқишидан олдинги ҳаёти ҳақида ишончли маълумотлар кам. Маълумки, у Адай уруғидан бўлган нуфузли қозоқ Табинай ботирларидан бири Суйиндиқнинг қизи бўлган.
Хоннинг хотини
1709-йилда Абулхайрхон Жанибек ботир билан кўчманчи душманлар томон кетаётиб, бир бой оқсоқолнинг овулида бир неча кун тўхтаб қолишади.У ерда Абулхайр султон Суйиндиқ ботирнинг қизини, гўзал ва ёш Бопайни кўриб қолади ва унинг юрагини забт этишга қарор қилади. Султон Жанибек билан асосли баҳона туфайли узоқ сафардан бош тортади ва ўзининг зодагонлигини билдирмай, уни мафтун этган қизнинг отасига чўпон бўлиб ёлланади. Жасур, баланд бўйли, келишган Абулхайр унинг ҳис-туйғуларига жавоб қайтарган ақлли ва зукко Ботиманинг кўнглини тезда қозонади. Қисқа вақт ичида улар ўртасида жиддий ишқий муносабатлар бошланади ва Бопай ундан фарзанд кутаётган пайтда Абулхайр унинг отасидан қизига уйланиш учун розилик сўрашга қарор қилади. Ривоятда айтилишича, Суюндуқ ботир Абулхайрнинг Бопайга уйланиш ниятидан хабар топиб, ўжарлик билан ёлғиз қизини зодагонлар оиласидан бўлмаган камбағал ва илдизи йўқ оддий чўпон йигитга беришни истамайди ва Абулхайрга енгиб бўлмас тўсиқлар келиб қолса қиздан чекинишга мажбур бўлади деб ўйлайди. Шундай қилиб, Суйиндиқ ботир Абулхайрдан „оёқлари оқ бўлган 90 та от ва қора товонли 60 та кулранг от“ кўринишида қалин беришини талаб қилади. Абулхайр ўжар чолнинг шартига рози бўлиб, чолнинг хотини бўлмиш Бопайнинг онасига бир ойга кетаётганини, нима бўлганда ҳам керакли қалинни олиб келишини айтади. Узоқ сарсон-саргардонлардан сўнг, Абулхайр отлар тўдасини ҳайдаб кетаётган Жанибек ботирни беихтиёр учратиб қолади. Зодагонлардан бўлган Жанибек ботир севиб қолган ёш тўрага ёрдам бермоқчи бўлиб, Абулхайр бўлажак қайнотасига қалим тўлаши учун подасидан 150 та энг зўр айғирларни саралаб беради. Абулхайр султон отларни Бопайнинг ота-онасининг овулига жўнатиб юборади ва унинг ортидан совчи сифатида Жанибек ботир етиб келади. Ўжар оқсоқол суюкли қизини қатъиятли Абулхайрга беришга рози бўлишдан бошқа чораси қолмайди ва орадан бир неча кун ўтиб Абулхайр султон ва Бопай Хоним турмуш қуришади.
Биография
Бопай Хоним Абулхайрхоннинг суюкли рафиқаси, давлат бошқарувида қатнашган жамоат арбоби , дипломат[1]. Бопай Хоним нафақат хон тахти ворисларининг хотини ва онасига, балки Абулхайрнинг ҳамкасбига, унинг доно маслаҳатчисига ва ишончли таянчига айланди. Бопай Хонимнинг ўзи халқ йиғилишларида сўзга чиқиб,Қозоқ хонлигининг ички ва ташқи сиёсатини белгилаб берувчи масалаларни ҳал этишда, таниқли сўз усталари, халқ ҳуқуқи мутахассислари билан нотиқлик беллашувларида қатнашган. Бопай Хоним қўшни давлатлар ўртасида яхши қўшничилик, Россия билан тинч-тотув муносабатлар ўрнатди, шу туфайли у кўп масалаларни дипломатия йўли билан ҳал қила олди. Бопай Хоним чор маъмурлари, рус аёл императорлари ва жунғор ҳукмдорлари билан ёзишмалар олиб борган. Қозоғистон тарихи бўйича таниқли мутахассис А. И. Левшин шундай деб ёзади: "…Бопай Хоним ўз ақлидан юксак ҳурмат билан фойдаланган ва Қозоқ хонлигини бошқаришда баъзан жуда кучли таъсир кўрсатган. Аёлларга қул сифатида муносабатда бўлишга, уларни ҳар қандай жамоат ишларида иштирок этишдан маҳрум қилишга одатланган халқ орасида кенг тарқалмаган ўзининг монограмли муҳрига эга эди[2]. Бопай Хоним Абулхайрхондан беш ўғил ва Зулайҳо Хоним исмли бир қиз туғди. Жунғорлар иттифоқни мустаҳкамлаш мақсадида Абулхайрхоннинг қизини Хонтойчининг ўғлига сўрайди. Бироқ Бопай Хоним бу фикрни рад этиб, жунғорлар асирлигида ҳали ҳам қозоқ ботирлари борлигини ва марҳумлар учун мотам тугамаганини эслатиб ўтади. Қозоқ хонлигининг ташқи сиёсий аҳволига боғлиқ бўлган масалалардаги саволларда халқ кенгаши хон Абулхайрни эмас, айнан Бопай Хонимни қўллаб-қувватлаганини таъкидлаш лозим.
Хон Абулхайр вафотидан кейин
1748-йил 1-августда Барак султоннинг пистирмаси туфайли Абулхайр хон жангда вафот этди. Шу пайтдан бошлаб Бопай Хоним ҳукмронлиги бошланади. Унинг биринчи қадами рус императори Екатеринага йўлланган баёнот эди. Бунда, агар Бопай Хонимнинг ўғли хон бўлмаса, Россия билан шартнома бекор қилиниши ҳақида ёзилганди. 1749-йил 26-февралда Нурали император Елизавета Петровнанинг фармони билан қозоқ хони этиб сайланди. Янги хоннинг онаси сифатида Бопай Хоним , Хон- она даражасига кўтарилади. Бопай Хоним шунчалар ўз ҳукмини ўтказувчи аёл эдики, Абулхайрхон вафот этгач, ўн йил давомида ўғилларига жуда кучли таъсир кўрсатди. Бопайхоним турмуш ўртоғи вафотидан сўнг ўз сиёсий йўлини ўзгартирмади.У Қозоқ хонлигининг таниқли бий ва ботирлари томонидан қўллаб-қувватланган ўғли Нурали орқали сиёсат юритди. Абулхайрхон вафотидан кейин Бопайхоним жунғорлар билан муносабат ҳақидаги фикрини ўзгартиришга мажбур бўлди ва ўгай қизи Намурун Хонимнинг Галдан-Черен ўғли билан турмуш қуришига розилик берди. Бироқ никоҳ амалга ошмади — Намурун Хоним вафот этди. Орадан кўп ўтмай Барак ҳам вафот этди. Халқ орсида Бопай Хоним ўгай қизининг қотилидан ўч олди, деган миш-мишлар тарқалди.
Тавсифи
Бопай Хоним жуда гўзал аёл бўлган. Буни кўплаб халқ афсоналари тасдиқлайди. 1736-йилда инглиз саёҳатчиси ва рассоми Жоҳн Кестел Оренбург чўлларига саёҳат қилган. Кестелнинг чизган расмларига қараб, Бопай Хоним бу вақтга келиб қирқ йиллик из босиб ўтган, беш фарзанднинг онаси эканлигига ишониш қийин.
Вафоти
Бопай Хоним 1780-йил 31-майда вафот этди, у турмуш ўртоғисиз 32 йил ҳаёт кечирди. Бопай Жўсала дарёсининг юқорисида дафн этилган. Хом ғиштдан қурилган Бопай Хоним мақбараси зиёратгоҳга айланган эди. Афсуски, мақбара бугунги кунгача сақланиб қолмаган. Хон ҳукмронлиги тугатилгандан сўнг, Россиянинг ички вилоятларидан Қозоқ хонлигига кўчманчилар оқиб келган пайтда Бопай Хоним мақбараси вайрон қилинган.