Borchali gilami
Борчали (озарбайжонча: Борçалı) — Озарбайжон гиламларининг Қазах гуруҳига мансуб кичик тоифа бўлиб, у келиб чиққан ҳудуд ҳозирда Грузия таркибига кирса-да, шу ном билан аталади. Бу гиламнинг номи Грузия жануби-шарқида, Озарбайжоннинг Қазах тумани чегарасига яқин жойлашган Борчали вилояти номи билан боғлиқ. Бир пайтлар бу ҳудуднинг Гурдлар, Охурли, Қачаған, Садахли (Сашихли), Даштепа ва Ламбали каби йирик қишлоқлари гиламдўзлик билан машҳур бўлган. Бироқ сўнгги ўн йилликларда гиламдўзлик сан’ати деярли йўқолиб кетган ва Борчали услубидаги гиламлар тўқиладиган фақат иккита қишлоқ қолган: Косалар ва Муғанли (собиқ Иормуғанли). Юқорида тилга олинган қишлоқларни ўз ичига олган Борчали (ҳозирги Марнеули) аҳолисининг асосий қисмини этник озарбайжонлар ташкил этади.
Тарихи
Сан’ацҳунос ва гиламдўз Латиф Каримов ривоят қилган афсонага кўра, Борчалининг ҳозирги аҳолиси Эрон Озарбайжонининг Сулдуз шаҳри яқинида яшаган йирик Бозчалу қабиласидан келиб чиққан. Сафавийлар сулоласи ҳукмдорларининг фармони билан бу қабила Ғазахнинг шимолига, Грузия ҳудудидаги Борчалига кўчирилган. Пахта етиштириладиган туманлар уларнинг ихтиёрига берилган. Бу қабила, шунингдек, “Қорапапақ” деб ҳам аталади. Ғазахдан уч километр узоқликда жойлашган Попақли гиламдўзлик маркази ҳамда Ғазахнинг шимолидаги Гараязи ва Қорачўп гиламдўзлик ҳудудларининг номи шу қабила номи билан боғлиқдир.
Каримовнинг фикрича, Борчали аҳолисининг аждодлари гиламдўзлик ҳунарини Эрон Озарбайжонининг Табриз, Ардабил, Сароб, Қорадоғ каби шаҳарлари ва айниқса, Урмия кўли атрофида жойлашган Эрак, Бижар, Эсна (Сенне), Фарахон сингари аҳоли пунктларининг гиламчилик мактабидан ўзлаштирган. Улар Ғазах гиламчилик мактаби та’сирига тушиб, унинг ан’аналаридан илҳомланган ҳолда ўз тараққиётини давом эттирганлар. Шу икки гиламчилик мактаби та’сирида Борчали гиламчилик мактабининг Гараязи, Қорачўп, Ламбали ва бошқа гиламдўзлик марказлари томонидан тақдим этилган қуйи гуруҳи пайдо бўлган.
Бадиий хусусиятлари
Бадиий тузилишига кўра, Борчали гиламлари бир неча турга бўлинади. Борчали гиламлари нақшларида тотемлар тасвирининг изларини ёки мифологик э’тиқодларнинг акс-садосини кузатиш мумкин. Бир вақтлар диний ва тасаввуфий мазмун касб этган бу нақшлар ан’анага кўра авлоддан авлодга ўтиб, бизгача етиб келган. Бироқ сўнгги пайтларда улар ўзининг диний аҳамиятини йўқотиб, оддий безак унсурларига айланиб қолган.
Биринчи тур
Борчали гиламларининг биринчи турига маҳаллий тўқувчилар “Чобанкера” деб атайдиган гиламлар киради. Марказий майдоннинг ўрта ўқида тик йўналишда носимметрик жойлашган иккита гўл ҳамда уларнинг тўрт томонидаги дарахтлар тасвири бу гиламларга хос хусусиятдир. Шунингдек, бу турдаги ба’зи гиламларда қушлар, туя ва “мактаб ўчоғи” каби унсурларнинг тасвири ҳам учрайди.
Иккинчи тур
Иккинчи турни Қозоқ ҳудудида “Фарахли”, Борчалида эса “Гурбағаоғли” ёки “қурбақали” деб ном олган гиламлар ташкил этади. Бу гиламлар, шунингдек, Марнеулидан 12 километр жануби-шарқда жойлашган Гяурарх қишлоғида ҳам кенг миқёсда ишлаб чиқарилган. Ушбу турдаги гиламларнинг композицияси турлича бўлади. Айримларининг ўрта қисмида кетма-кет қатор бўлиб жойлашган гулсимон нақшларни учратиш мумкин. Бошқа гиламларда эса бу гулсимон нақшларнинг бирикмаси чўзинчоқ шаклни ҳосил қилади. Яқин-яқингача Марнеулидан 12 километр жануби-шарқда жойлашган Гяурарх, Гурбағаоғли қишлоқлари ҳамда Қозоқ туманидаги Фарахли қишлоғи иккинчи турдаги гиламларни ишлаб чиқариш марказлари ҳисобланган.
1930-йилларда Латиф Каримов Қозоқнинг энг кекса гиламдўзларининг икки кун давом этган йиғилишида иштирок этади. Шу вақт мобайнида Каримов бир неча кекса гиламдўз билан суҳбатлашишга ва айрим нақшларнинг келиб чиқишини аниқлашга муваффақ бўлади. Улар юқорида тилга олинган гиламнинг ўрта қисмида жойлашган гулсимон нақшнинг шакли ва келиб чиқиши ҳақида гаплашишади. Гиламдўзлардан бири бу нақшда қурбақа тасвирланганини айтади. “Қурбақа, — дейди у, — гўзал жонивор. Сувда у балиқ, қуруқликда эса булбулдир”. Каримовнинг фикрича, олинган ма’лумотлар ўрта қисмдаги гулсимон нақшнинг тасвири қачонлардир муайян бир қабиланинг тотеми бўлган қурбақа тасвирига бориб тақалишини кўрсатади. Бироқ вақт ўтиши билан бу унсур ўзининг диний ва сирли ма’носини йўқотиб, оддий безак мотивига айланиб қолган.