Пестинский Борис Владимирович (1901-йил 4-март, Владивосток — 1943-йил 13-март, Тошкент[1][2]) — рассом, герпетолог, ўқитувчи.

Пестинский Борис Владимирович
Таваллуди 1901-йил 4-март
Владивосток, Россия империяси
Вафоти 1943-йил 13-март (42 ёшда)
Тошкент, Ўзбекистон ССР, СССР
Фуқаролиги Sovet Ittifoqi СССР Rossiya Россия империяси
Касби рассом, герпетолог

Биографияси

1901-йилда Владивосток шаҳрида ҳарбий хизматчи — денгизчи — Владимир Николаевич Пестинский ва унинг рафиқаси Елена Осиповна оиласида туғилган.

Унинг бобоси Николай Петрович Пестинский денгиз флотида муҳандис-механик бўлган. 1902-йилда Елена Осиповна Борис Владимирович билан Санкт-Петербургга кўчиб ўтди. Кейинчалик, отаси ҳам Санкт-Петербургга келди, аммо Борис Владимировичнинг ота-онаси энди бирга бўлмаган. Шунга қарамай, Борис Владимирович отасини жуда яхши кўрар ва у билан доимо алоқада бўлган. Владимир Николаевич Пестинский Биринчи жаҳон уруши пайтида бедарак йўқолган, Елена Осиповна эса блокада пайтида Ленинградда вафот этган.

Борис Владимирович бадиий ва мусиқий қобилиятга эга эди. Балет клубида ҳам таҳсил олган. Болалигидан биологияга қизиққан. Унинг бир қатор болаликдаги расмлари — турли хил ҳақиқий ва ҳақиқий бўлмаган ҳайвонларнинг тасвирлари сақланиб қолган.

Ўқиши

1911-йилда Борис Владимирович К. И. Мая номидаги гимназияга ўқишга кирди, уни 1919-йилда тамомлаган, — бу вақтгача у 217-меҳнат мактаби деб номланган. Ҳудди шу йил, 1919-йилда Борис Владимирович „ПГСХУМ“га — Петроград давлат бепул санъат ва ўқув устахоналарига (Петербург Бадиий академияси) рассомлик факултетига ўқишга кирган. Бу ерда, биринчи йилида у профессор Д. Н. Кардовскийнинг студиясида таҳсил олган. Кейин унинг раҳбарлари К. С. Петров-Водкин ва В. Э. Савинский бўлган. 1925-йилда Борис Владимирович ўқишни тугатди — ўқув муассасаси яна номини ўзгартирди — энди Ленинград олий бадиий-техника институти бўлди ва рассом-наққош унвонини олган. Диплом ишлари — „Мунозара“ ва „Чанғичилар“. Иккинчисини „ГИЗ“ музейи сотиб олган.

Рассом

1926-йилда Борис Владимирович Санъат ходимлари уюшмасига қабул қилинди.

1927-йилда Октабр инқилоби номидаги клубда ишлаган. Тасвирий санъатнинг юбилей кўргазмасида иштирок этган.

1928-йилда ИРРУ (Инқилобий Россия рассомлари уюшмаси) Ленинград филиали аъзоси бўлган. „Рассомлар жамоалари“ ВИИ-кўргазмасида қатнашган. „Красная газета“ нашриётида, „Дунё бўйлаб“, „Ёш пролетар“ ва „Ленин учқунлари“ журналларида график иллюстратор бўлиб ишлаган.

1929-йилда „Рассомлар жамоаси“ дан рассом И. И. Бродскийнинг „Ленин Путилов заводида“ расмини қабул қилиш комиссиясида қатнашган. Бадиий академиядаги Ленинград рассомларининг кўргазмасида қатнашган.

1930-йилда „Рассомлар жамоаси“ тафтиш комиссияси аъзоси бўлган.

1931-йилда „Рассомлар жамоаси“ дан „Электросила“ заводидаги ютуқни бартараф этиш учун ишлаган.

1932-йилда „Ленинград рассомлари устахонаси“ га қабул қилинган. Худди шу йили у Россия музейидаги Совет санъати кўргазмасида қатнашган.

Юқоридагиларга параллел равишда Борис Владимирович рангтасвирда, асосан, портрет соҳасида ишлаган. Ушбу жанрдаги бир қатор асарлар яратилган, хусусан, ўша пайтда "Харита Грановская" портрети чизилган, уни Борис Владимирович ўзининг энг яхши асари деб ҳисобланган. Бу портрет Иккинчи жаҳон уруши бошланишидан олдин, Тошкентдан Москвага Третяков галереясига кўргазмага жўнатилганда йўқолган.

Шу билан бирга, бошқа асарлар бўлган — „Татар боласи“, „Кириченко ифтихори“ портретлари ва ҳоказо яратилган. Мазкур вақт давомида Борис Владимирович „Балиқчилар“ расмини чизган, у Россия музейида намойиш этилган.

Ленинграддаги зоолог. Лахта экскурсия станцияси

Рассомлик билан бир вақтда Борис Владимирович биология билан ҳам шуғулланган. 1920-йилдан География институтининг зоология факултети талабаси бўлган. Аммо тез орада Борис Владимирович институтдаги ўқишни ташлаб, зоологияни мустақил ўрганишни давом эттирган, шунингдек, Ленинград давлат университети умуртқали ҳайвонлар зоологияси кафедраси профессори А. А. Гавриленко раҳбарлигида ҳам ўқишни давом эттирган.

Борис Владимирович нафақат зоологияни ўрганишни яхши кўрарди, балки Ленинград ҳайвонот боғида ва Лахта экскурсия станциясида зоолог сифатида ҳам ишлаган.

1931-йилда Ленинград ҳайвонот боғида Борис Владимирович ёш табиацҳунослар ёрдамида судралиб юрувчиларни сақлаш учун „Илон тепалиги“ деб номланган очиқ тўсиқ ташкил қилган. Бу илонлар ва тошбақалар учун ўралган жойда жуда мураккаб тузилмага эга қишлаш жойи қурилган — бу ўша пайтда ўхшаши бўлмаган ноёб иншоот ҳисобланган. Борис Владимирович бу қишлаш жойларида судралиб юрувчиларнинг хатти-ҳаракатлари ҳақида кузатишлар ва ёзувлар олиб борди, улар ҳали ҳам илмий қизиқиш уйғотмоқда.

1919-йил баҳорида Халқ таълими комиссарлиги буйруғи билан профессор Павел Владимирович Виттенбург томонидан Стенбок-Ферморов мулкида ташкил этилган ва маҳаллий ўлкашунослик ривожида ноёб ҳодисага айланган „Лахта“ экскурсия станциясида Борис Владимирович „Нева кўрфазининг Шимолий қирғоғи табиат музейида“ ва унинг иштирокида ташкил этилган херпетология бўлимида ишлаган. Борис Владимирович ёш табиацҳунослар тўгаракларига ҳам раҳбарлик қилган, бошқа муассасаларда ҳам ишлаган. Бу соҳада унинг кўплаб шогирдлари бор эди, улар кейинчалик СССРнинг турли ўқув ва илмий-тадқиқот муассасаларида ишлаганлар.

Олиб борилган тадқиқотлар натижасида Борис Владимирович „Ленинград атрофидаги судралувчилар“ мақоласини нашр этган // Тирик табиат. 1929-йил. 1-сон. 24-29-бетлар. Унда у Лахта яқинидаги амфибиялар ва судралиб юрувчилар фаунаси, уларнинг у ерда тарқалиши, биотоплари, экологияси ва балиқ овлаш усулларини батафсил тасвирлаб берган. У бу ҳудуд учун оддий илон, жонли калтакесак, шпиндел, ейиладиган сув қурбақалари, яъни „Рана эсcулента“ (эҳтимол бу „Пелопҳйлах лессонаэ“), ўсимликхўр ва ўткир тумшуқли қурбақалар, оддий тритонларни қайд этган.

Ҳавола. Марказий Осиё

1930-йилда П. В. Виттенбург „Академик иш“ деб номланган жиноий иш бўйича ҳибсга олиниб, ўлимга ҳукм қилинган ва у ўн йиллик қамоқ жазосига алмаштирилган. 1932-йил март ойида Лахта экскурсия станцияси тарқатиб юборилди. Нева кўрфазининг шимолий қирғоғидаги табиат музейи ҳам тарқатиб юборилди.

Б. В. Пестинский 1932-йил 20-мартда ҳибсга олинган. Ҳукм қилинган: В/С КОГПУ 1932-йил 17-июн, айблов: 58-10, 11[1] (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-01-31 санасида архивланган). 2011-йил 31-январдаги Wайбаcк Мачине сайтидаги архивланган нусхаси.

Ўрта Осиёга 3 йилга сургун қилинган.

Ўрта Осиёда Бек-Буди шаҳрида (ҳозирги Қарши шаҳри), сўнгра Тошкентда яшаган. Бек-Будида Борис Владимирович рассом сифатида вақтинчалик иш олиб борган. У ерда ҳозирда Россия музейида сақланаётган ўзбек ўғлонларининг портретларини чизган. Ўша даврда Ўрта Осиёнинг овлоқ жойларида портретда тасвирланган шахс (тасвирланган шахснинг эгизаги) ўлиши керак, деган эътиқод ҳукмрон эди. Шунинг учун, Борис Владимирович учун ўғил болаларнинг ота-онасидан суратга тушиш учун рухсат олиши жуда қийин эди. Бироқ Борис Владимирович ўзбек тилини тезда ўрганиб олган ва уни жуда яхши кўрган маҳаллий аҳоли ишончини қозонишга муваффақ бўлган, улар унга фарзандларининг портретларини чизишга рухсат беришган.

Тошкент

1934-йилда Борис Владимирович Тошкентга кўчирилди. Бу ерда Ўзбекистон ССР Халқ Комиссарлари Совети ҳузуридаги Фанлар қўмитасининг Ўзбекистон ҳайвонот боғига ишга жойлашди. Борис Владимирович 1935-йил 21-мартда озодликка чиқди, лекин Ленинградга қайтмади, Тошкентда яшаб қолди.

1935-йилда Борис Владимирович Пестинский ташаббуси билан Тошкент ҳайвонот боғида герпетология (амфибиялар ва судралувчилар) кафедраси ташкил этилган бўлиб, у фармакология профессори Н. Н. Компанцев билан бирга раҳбарлик қилган. Кафедра негизида Б. В. Пестинский Ўрта Осиёда биринчи серпентарийни яратиб, у ерда илонлардан мунтазам заҳар олиш ташкил этилган. Борис Владимирович заҳарли илонларнинг биологияси ва уларнинг заҳарларининг хусусиятлари бўйича илмий тадқиқотлар билан шуғулланган, бошқа судралиб юрувчилар тутқунлигидаги ҳаёт хусусиятларини ўрганган. У ўз ишини илон заҳарларининг оғриқ қолдирувчи хусусиятларини ўрганган шифокорлар билан алоқада олиб борган.

Ўзбекистон ССР Фанлар академияси Зоология ва паразитология институти (ЗПИ) ҳудудидаги кўча тўсиғида гюрзларни сақлаш учун Борис Владимирович бу илонларни назорат остида қишлашни ташкил этишда иштирок этган. Унинг оддий ва самарали қурилмаси қишлаш шароитларини ва қишлаш камераларида илонларнинг хатти-ҳаракатларини ўрганиш имконини берган.

Бу йилларда Борис Владимирович қуйидаги илмий ишларни нашр этган:

Пестинский Б. В. „Тошкентда заҳарли илонлар билан ишлаш“ // „Вестник Знания“. Л .: „Учпедгиз“, 1937-йил. 3-сон. 23-26-бетлар.

Пестинский Б. В. Ўрта Осиёдаги заҳарли илонларнинг биологияси, уларни тутиш ва асирликда сақлаш бўйича материаллар // Ўзбек ҳайвонот боғи материаллари. Т. 1. Тошкент: ЎзССР Гостехиздат, 1939-йил. 4-62-бетлар.

Компанцев Н. Н., Пестинский Б. В. Ўрта Осиё илонлари ҳақида токсикологик маълумотлар // Ўзбек ҳайвонот боғи материаллари. Т. 1. Тошкент: ЎзССР Гостехиздат, 1939-йил. 63—91-бетлар.

Борис Владимирович ўз мақолаларини ўз расмлари билан тасвирлаб берган. Ушбу чизмалар жуда юқори сифатга эга эди. Кейинчалик академик Э. Н. Павловский Ўрта Осиё ва Эроннинг заҳарли ҳайвонлари ҳақидаги машҳур китобларида Пестинскийнинг чизмаларидан фойдаланган.

Судралиб юрувчилар билан ишлаган йилларида Б. В. Пестинский заҳарли илонлар томонидан 4 марта чақиб олинган: 20-йилларнинг охирида оддий илон — Ленинградда, 1935-йилда эфа томонидан, 1936-йилда қалқон тумшуқ ва 1937-йилда гюрза — Тошкентда чақиб олган.

Охирги чақиш натижасида ўнг қўлнинг кўрсаткич бармоғида гангрена бошланган ва уни ампутация қилиш керак бўлган. Бу бармоқнинг йўқлиги (иш пайтида илонлар олинганда фойдаланилган) Борис Владимировични улар билан ишлашни давом эттириш имкониятидан маҳрум қилган.

Б. В. Пестинскийнинг зоологик асарларига ҳаволалар ёшлар учун машҳур адабиётларда мавжуд:

  1. С.Нариняни, 1936-йил, „Эфа“."Жасорат эртаклари" тўпламида, „Ёш гвардия“ таҳририяти.
  2. К.Станюкович, 1962-йил, „Йўлбарс жаридаги бир кун“. „Бир экспедиция ҳақида ҳикоялар“ тўпламида, „Географгиз“ таҳририяти.

1937-йилда Борис Владимирович бир мунча вақт Ленинградга келади ва 14-феврал куни у Лахта экскурсия станциясида ишлаётганда танишган Татяна Владимировна Петровага уйланади. Эр-хотин биргаликда Тошкентга қайтиб келишади.

1938-йилдан Борис Владимирович Ўзбекистон ССР Совет рассомлари уюшмасининг рангтасвир сексиясида тўлиқ аъзо бўлган. Ўзбекистон рассомларининг кўргазмаларида фаол иштирок этади. Унинг расмлари Тошкентдаги ташкилотлар томонидан сотиб олинади. „Уруш қурбонлари“ картинаси Тошкентдаги Офицерлар уйи томонидан харид қилинган. „Навоийнинг болалиги“ картинаси (эҳтимол, картина „Алишер Навоийнинг ёшлиги“ деб аталган) Сулаймонов номидаги Қўлёзмалар институти томонидан харид қилинган. Бу йилларда Б. В. Пестинский портрет соҳасида ҳам мой, ҳам қалам билан кўп ишлаган, табиатда этюдлар чизган. 1938-йилдан Ўрта Осиё саноат институтининг чизмачилик кафедрасида ассистент бўлиб ишлайди, у ерда „Санъат тарихи“ фанидан, чизмачиликдан дарс беради. Ҳудди шу вақтда Тошкентдаги Марказий Пионерлар саройи Бадиий студияси мудири лавозимида ҳам ишлайди.

Ўқитувчи

1-Имзо. 43 ёш Тошкент ш. 2-Имзо. Игордан азиз Татяна Владимировнага. Ўзининг биринчи ва энг яхши устозининг хотирасини доимо муқаддас сақлайди ва сизни абадий меҳр билан эслайди. Тошкент 8.9.52. И.Юсуфов.

Ўқитувчи бўлган Борис Владимирович болалар билан ишлашга кўп куч сарфлаган. У барча оқшомларни Пионерлар саройида ўз шогирдлари билан ўтказар, улар Борис Владимировичнинг оиласига тез-тез келиб туришар, ўқувчиларнинг ота-оналари у билан турли масалаларда маслаҳатлашишардилар. Педагогик фаолиятида у, айниқса, ўзини намоён қилган, хотираси ва санъатига содиқ талабалар галактикасини қолдирган. Унинг шогирдлари орасида таниқли умуртқали зоолог, териолог ва ҳайвонларнинг таниқли рассоми В. М. Смирин ҳам бўлган.

Шогирдлари

Зоология

  • В. Э. Гарут — биология фанлари номзоди, СССР Фанлар академияси Зоология институти илмий ходими;
  • Н. В. Миронова — биология фанлари номзоди, СССР Фанлар академияси Зоология институти илмий ходими;
  • О. В. Петров — биология фанлари номзоди, Сиктйвкар Давлат Университети доценти;
  • В. М. Смирин — зоолог ва ҳайвонлар рассоми.

Расм

  • Н.Банников — Тошкент педагогика институти чизмачилик ва наққошлик фани ўқитувчиси;
  • В.Трудцин ва В.Загвоздин — Тошкент шаҳридаги умумтаълим мактабларининг чизмачилик фани ўқитувчилари;
  • А.Жилцова — график рассом;
  • В. И. Жмакин — рассом, Ўзбекистон ССРда хизмат кўрсатган рассом[2][3]; 2013-йил 22-февралдаги Wайбаcк Мачине сайтидан архив нусха.
  • В.Кравцов — Тошкентдаги Пионерлар саройи студияси ўқитувчиси;
  • И. М. Юсуфов — Москвадаги Халқ санъат университетининг сиртқи факултети тасвирий санъат ўқитувчиси.

Хотира

Б. В. Пестинский 1943-йил 13-мартда хавфли ўсмадан вафот этган. У Тошкентдаги Боткин қабристонига дафн этилган. Қабр сақланиб қолинмаган.

Уруш тугагандан сўнг, Т. В. Пестинская (Петрова) Ленинградга қайтиб кетди ва 80-йилларнинг ўрталарида Россия музейига совға қилиш учун унга берилган Борис Владимировичнинг 50 дан ортиқ расмларини Тошкентдан олиб чиққан.

1989-йил 28-сентабрда Ленинград прокуратураси томонидан вафотигача реабилитация қилинган.

Иқтибослар

… Ўша йили станцияда Бадиий академиянинг ёш ва ғайратли талабаси Борис Пестинский пайдо бўлди. У зоологияга қизиқиб, маҳаллий фаунани ўргана бошлади. Ҳайвонот дунёсига бўлган иштиёқи иккинчи мутахассисликка айланди ва 1925-йилда Бадиий академияни тамомлаб, экскурсия станциясида зоолог ва рассом сифатида ишлашда давом этди. Унинг экскурсиялари шунчалик қизиқарли ва илмий жиҳатдан қизиқарли эдики, кейинчалик кўплаб болалар зоологияни ўз мутахассислиги сифатида танладилар …

…1930-йилдан кейин Лахта станцияси ва Табиат музейи яна икки йилга яқин фаолият кўрсатган. 1932-йилда музей ҳам, станция ҳам тугатилган. Музейнинг энг бой коллексиялари, жумладан Фанлар академиясининг таксидермисти С. К. Приходко томонидан яратилган ажойиб тўлдирилган ҳайвонлар ва қушлар кўплаб ташкилотларга тарқатилди. Экспонатларнинг бир қисми Пушкиндаги Қишлоқ хўжалиги музейига топширилди, археологик коллексиянинг бир қисми Эрмитажнинг ибтидоий санъати бўлимига топширилди, кўплаб экспонатлар уларни қутқаришга ҳаракат қилган Олгино ва Лахта аҳолисининг чодирларида ҳалок бўлган. Алберт Бенуанинг катта расми кўчиш пайтида йиртиб юборилган. Зоолог ва рассом Б. В. Пестинский ҳибсга олинган ва ҳайдалган …

— П. В. Виттенбургнинг дафтарларидан // Э. П. Виттенбургнинг шахсий архиви.

…Б. В. Пестинскийни 1937-йил 5-август куни эрталаб соат 9 да заҳар йиғиш пайтида гюрза чақиб олган. Гюрза қаттиқ зарба билан шишани Пестинскийнинг қўлидан тушириб юборган ва тиш билан ўнг қўлнинг асосий ва ўрта фалангалари орасидаги туташувдаги кўрсаткич бармоғини яралаган. Илоннинг тиши томирни йиртиб юборган (в. дорс. диг.2). 5 дақиқадан сўнг жароҳатланган қўлнинг елкасига жгут қўйилган, ярага қуруқ бинт қўйилган, 400 грамм ароқ оғиз орқали қабул қилинган ….

— Виктор Ганнинг эслатмалари // П. В. Ганнинг хотиралари.

…Ўн бир ёшимда дастлаб ҳайвонот боғида расм чизишни бошладим. Кейин Тошкент Пионерлар саройи қошидаги рассомчилик устахонасида расм чизиш бўйича таҳсил ола бошладим. У ерда ўқишим узоққа чўзилмади — раҳбаримиз касал бўлиб қолди ва тез орада вафот этди. Мен бу биринчи устозимни эсламоқчиман. Бу Борис Владимирович Пестинский эди, ажойиб инсон. Энди тушундимки, улардек инсонлар болалар билан ишлашлари керак. Мен уни бадиий студиянинг раҳбари сифатида билардим. Кўп ўтмай зоолог бўлганимдан кейин билдимки, у бугунги кунгача ҳам ўз қийматини йўқотмаган заҳарли илонлар ҳақидаги илмий мақолалар муаллифи бўлган. Бир куни биз ҳайвонларни чизиш учун ҳайвонот боғига бордик. Мен унинг эскизларидан ҳайратда қолдим ва Борис Владимировичнинг тошбақанинг ёшини қандай аниқлаш ҳақидаги ҳикояси ҳали ҳам эсимда. Энг муҳими, мен унинг қобиғининг орқа ва қорин қалқонларини хотирадан қандай тасвирлаганига қойил қолдим. Умуман олганда, у бизга кўп нарсаларни айтиб берган ва унинг ҳикоялари тасвирий санъат, биология ва тарихга оид. Ўш вақт ҳарбий режим ва очарчилик эди. Балки шунинг учун ҳам ушбу дарсларнинг таассуротлари айниқса ёрқиндир …

— В. М. Смириннинг „Ҳайвонларнинг эскизлари ҳақида“ иншосидан.

Манбалар

  1. ↑ В некоторих архивних источниках указан год рождения Б. В. — 1902 или 1903.Ест версия, что Б. В. „занижал“ возраст, чтоби избежат призива в армию.
  2. ↑ Биография Б. В. Пестинского составлена на основе биографического очерка написанного супругой Б. В. Пестинского — Татяной Владимировной Пестинской, при передаче работ Б. В. в Русский музей.

Ҳаволалар