Борнит (немис минералоги И. Борн номи билан аталган) — минерал. Кимёвий формуласи Cу3ФеС4. Юқори ва паст ҳароратли хили бор. Сингонияси куб (юқори ҳароратли Б.) ва тетрагонал (паст ҳароратли Б.). Яхлит зич ҳолатда кўпинча шаклсиз доначалар шаклида учрайди. Ранги қизғишкўнғир, қўнғирсариқ. Оксидланганда ҳаворанг, кўк рангга ўтади. Таркибида 52—65% мис ва 8—12 % темир бўлади. Металлсимон ялтирайди. Кдггиклиги 3. С оғ. 4,9—5,1. Электр токини яхши ўтказади. Б. гидротермал ертомирларида, галенит, сфалерит, халкозин пиритлар билан бирга учрайди. Оксидланиш натижасида Б. дан малахит, азурит, куприт ва бошқа минераллар ҳосил бўлади. Урал, Жанубий Кавказ, Қозоғистон, Ўзбекистонда Қурама (Қалмоққир), Ҳисор тоғларидаги мис конларида, чет элда Германия (Мансфелд), АҚСҲ (Бюти) ва Жан.ғарбий Африкада топилган.

Адабиётлар

  • Борнит, шунингдек, товус рудаси сифатида ҳам танилган, Cу5ФеС4 кимёвий таркиби бо'лган сулфидли минерал бо'либ, орторомбик тизимда (псевдо-кубик) кристалланади. Борнитнинг хиралашиши Борнит янги юзаларда жигаррангдан мис-қизил рангга эга бо'либ, ба'зи жойларда ко'кдан бинафша ранггача бо'ялган. Унинг ажойиб иридесcенcе унга товус мис ёки товус рудаси лақабини беради. Минералогия Борнит муҳим мис рудаси минерали бо'либ, порфирли мис конларида кенг тарқалган халкопирит билан бирга кенг тарқалган. Мис конларининг суперген бойитиш зонасида халкопирит ва борнит одатда халкоцит ва ковеллит билан алмаштирилади. Борнит, шунингдек, мафик магматик жинсларда, контакт метаморфик скарн конларида, пегматитларда ва чо'кинди куфрли сланецларда тарқалиш шаклида ҳам учрайди. У руда сифатида муҳим аҳамиятга эга, чунки унинг мис миқдори тахминан 63 фоизни ташкил қилади. 228 °C (442 °Ф) дан юқори ҳароратларда структура четида тахминан 5,50 Å бо'лган бирлик ҳужайра билан изометрикдир. Ушбу тузилма кубикли зич жойлашган олтингугурт атомларига асосланган бо'либ, мис ва темир атомлари кубнинг октантларида жойлашган саккизта тетраэдрал майдоннинг олтитасига тасодифий тақсимланган. Совутиш билан Фе ва Cу тартибланади, шунинг учун саккизта тетраэдрал майдонларнинг барчаси то'лдирилган 5,5 Å пастки ҳужайралар тетраэдрал майдонларнинг фақат то'рттаси то'лдирилган пастки ҳужайралар билан алмаштирилади; симметрия орторомбикгача камаяди. Мис ва темирнинг нисбий миқдорида сезиларли о'згаришлар бо'лиши мумкин ва қаттиқ эритма халкопирит (CуФеС2) ва дигенит (Cу9С5) томон тарқалади. Халкопирит, дигенит ва халкоцитнинг пуфакчалари ва ламелларини ажратиб олиш кенг тарқалган. Бутте, Монтана ва АҚШнинг Коннектикут штатининг Бристол шаҳридаги мис рудаларида, шунингдек, Англиянинг Корнуолл шаҳридаги Cарн Бреа конидан, Иллоган ва бошқа жойлардан йиг'иб олинади. Йирик кристаллар Фросснитз Алп тог'ларидан, Шарқий Тирол, Австриядан топилган; Мангула кони, Ломагунди тумани, Зимбабве; Н'оува конидан, Талате, Марокаш, Тасманиянинг г'арбий қирг'ог'и ва Қозог'истоннинг Жезказган шаҳрида. Г'арбий Австралиянинг Пилбара ҳудудидаги гематит орасида унинг излари ҳам бор. Тарих ва этимология У биринчи марта 1725 йилда Крушнé Ҳорй тог'ларида (Эрзгебирге), Карлови Вари вилоятида, Чехиянинг ҳозирги Чехия ҳудудида содир бо'лганлиги учун тасвирланган. У 1845 йилда австриялик минералог Игназ фон Борн (венгер оиласида туг'илган Игнак номи билан туг'илган) шарафига номланган (1742-1791).ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил