Boshqirdiston

Файл:Мап оф Руссиа - Републиc оф Башкортостан (2008-03).пнг

Бошқидистон Россия Федерацияси ҳаритасида

Бошқидистон ҳаритаси

Бошқирдистон (бошқирдча: Башҡортостан), Бошқирдистон Республикаси (бошқирдча: Башҡортостан Республикаһы) – Россия Федерацияси таркибидаги Федерация субекти ҳисобланган республика. Россиянинг Европа қисмида ҳамда Осиё қисмида жойлашган республика, Жанубий Уралда, Уралолди ва Уралортидаги текисликларда жойлашган. Майдони 143,6 минг км². Аҳолиси 4 млн. 110,3 минг киши (1999). Бошқирдистонда 54 туман, 20 шаҳар ва 41 шаҳарча бор. Пойтахти – Уфа шаҳри

Давлат тузуми

Бошқирдистон – республика. Амалдаги Конституцияси 1993-йил 24-декабрда қабул қилинган. Давлат бошлиғи – Президент бўлиб, у давлат бошқарувининг президентлик тизими асосида фаолият юритади. Қонун чиқарувчи олий ваколатли орган – Давлат Мажлиси (Қурултой) бўлиб, у Вакиллар палатаси ва Қонун чиқарувчи палатадан иборат. Олий ижроия ҳокимиятни Вазирлар Маҳкамаси амалга оширади.

1995-йилдан Бошқирдистон Европа маҳаллий минтақавий ҳокимиятлар Конгресси, 1996-йилдан эса Европа минтақалари Ассамблеяси аъзоси ҳисобланади. Шунингдек, Австрияда Бошқирдистон Республикаси Ташқи иқтисодий алоқалар вазирлигининг ваколатхонаси фаолият юритади.

Табиати

Бошқирдистон Европа билан Осиё туташган ҳудудда жойлашган. Ғарбий қисми асосан текислик, шарқий қисми эса тоғли ҳудудлардан иборат. Жануби-ғарбида Бугулма-Белебей қирлари, жанубида Ялпи Сирт тармоқлари, шимоли-шарқида Уфа ясситоғлиги (баландлиги 400–500 м гача), шарқида эса Жанубий Урал тоғлари (энг баланд нуқтаси – Ёмонтов чўққиси, 1640 м) жойлашган.

Бошқирдистон ҳудудида темир рудаси, мис, олтин, рух, алюминий, хром, марганес, гипс, оҳактош, минерал ресурслар, шунингдек, нефт, газ, кўмир ва тош туз конлари мавжуд.

Иқлими – континентал. Январнинг ўртача температураси –14° дан –17,5° гача, июлники эса 16,5° дан 20,5° гача ўзгаради. Йиллик ёғин миқдори текисликларда 300–500 мм, тоғларда эса 500–600 мм атрофида.

Энг йирик дарёси – Оқ Идил. Бошқирдистоннинг катта қисмини қора тупроқли ўрмон-дашт ва дашт ҳудудлари эгаллайди. Тоғли қисмида эса баландлик минтақалари кузатилади: ғарбий ён бағрида дуб ва жўка ўрмонлари, шарқий ён бағрида оқ қарағай ва қора қарағай ўрмонлари учрайди.

Бошқирдистон ҳудудининг учдан бир қисми қора тупроқ, учдан бир қисми сур тусли ўрмон тупроғи, қолган қисми эса бошқа тупроқ турлари билан қопланган. Майдонининг 40% и ўрмонзорлардан иборат (бу 5 миллион гектарни ташкил этади). Мўйнали ҳайвонлар ва қушлар кўп. Уралолди табиатини муҳофаза қилиш мақсадида қўриқхоналар барпо этилган.

Аҳолиси

Бошқирдистоннинг туб аҳолисини бошқирдлар ташкил этади. Шунингдек, республикада руслар, татарлар, чувашлар, марилар, украинлар, мордвалар, удмуртлар ва бошқа миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси улуши 65% ни ташкил қилади. Иқтисодиётнинг нодавлат секторида меҳнатга яроқли аҳолининг 54% и банд. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км² га 28,1 кишини ташкил этади. Йирик шаҳарлари: Уфа, Стерлитомақ, Салават, Белореск, Ишимбой.

Тарихи

Бошқирд халқининг шаклланган қадимий ҳудуди Ўрта Уралнинг бир қисмини, Жанубий Уралнинг бутун ҳудудини ҳамда Волга, Кама, Тобол ва Ёйиқ (Урал) дарёларининг оралиғидаги майдонни ўз ичига олади. Жанубий Уралдаги тоғлардан юқори палеолит даврига, Миас, Исет ва Пишма дарёлари бўйидан эса неолит даврига мансуб ибтидоий одамларнинг қолдиқлари топилган.

Араб манбаларида (Ибн Фадлон) бошқирдлар «башгирд» ёки «башгурд» номи билан ИХ асрдан бошлаб тилга олинган. ИХ–ХИИИ асрларда улар Уралнинг жанубида ва Каспий бўйи чўлларида, Волга билан Ёйиқ дарёлари оралиғида яшаганлар.

Бошқирд халқи асосан туркий ва уғор қабилаларидан ташкил топган. Улар кўчманчи чорвадор бўлиб, овчилик, балиқчилик ва ўрмон асаларичилиги билан шуғулланганлар. Бошқирдлар дастлаб бутпараст бўлишган, кейинчалик (Х асрдан бошлаб) Ғарбий Бошқирдистонга ислом дини кириб келган.

1229-йилда Бошқирдистонга татар-мўғул истилочилари бостириб кирган. Боту хон қўшинлари 1236-йилда Бошқирдистонни бутунлай забт этган. ХВ асрнинг ўрталарига келиб Олтин Ўрда бир неча хонликларга бўлиниб кетганидан сўнг Жанубий ва Шарқий Бошқирдистон ҳамда бошқа ҳудудлар турли хонликлар таркибига ўтган (матн узилганлиги сабабли тўлиқ якунланмаган).

Шарқий Бошқирдистон Нўғой Ўрдаси таркибига, Ғарбий Бошқирдистон эса Қозон хонлиги таркибига кирган. Бошқирдистоннинг шимоли-шарқий қисмини Сибир хонлиги босиб олган. ХВИ асрнинг ўрталарида руслар томонидан Қозон хонлиги тугатилгач (1552), бошқирдлар Россия давлатига тобе бўлиб қолган. 1557-йилда Бошқирдистоннинг катта қисми, сўнгра Ғарбий Сибирнинг қўшиб олиниши ва Сибир хонлигининг тугатилиши билан (ХВИ аср охири – ХВИИ аср бошларида) Бошқирдистоннинг шимоли-шарқий қисми ҳам Россияга қўшилган.

Феодаллар зулмининг кучайиши, амалдорларнинг ясоқ тўловларини ундиришдаги ноҳақ ҳаракатлари ва рус помешчикларининг энг яхши ерларни тортиб олиши Бошқирдистонда йирик қўзғолонларнинг келиб чиқишига сабаб бўлган. Подшо ҳукумати бу қўзғолонларни шафқацизлик билан бостирган. Ушбу воқеалар тарихга ХВИИ–ХВИИИ асрлардаги бошқирд қўзғолонлари номи билан кирган. 1773–1775-йиллардаги Е. И. Пугачёв қўзғолони ҳам (унда бошқирд халқининг машҳур қаҳрамони Салават Юлаев фаол иштирок этган) подшо ҳукуматининг мустамлакачилик сиёсатига ва маҳаллий зулмга қарши йўналтирилган эди.

ХВИИИ асрдан бошлаб Бошқирдистонда саноат тармоқлари ва савдо муносабатлари тараққий эта бошлаган. Урал кон саноати Бошқирдистон иқтисодиётига катта та’сир кўрсатган. 1917-йил феврал тўнтаришидан кейин бошқирд ватанпарварлари Мусулмон шўросини тузган, аммо болшевиклар бу ҳаракатларни миллатчилик деб э’лон қилиб, Мусулмон шўроларини шафқацизлик билан тарқатиб юборган ва зўрлик билан шўро ҳокимиятини ўрнатган. Шу тариқа 1919-йил 23-мартда Россия таркибида Бошқирдистон АССР ташкил топган.

1990-йил 11-октабрда республика Олий Кенгаши Бошқирдистоннинг давлат суверенитети ҳақидаги декларацияни қабул қилган. 1992-йил феврал ойидан бошлаб Бошқирдистон янги ном – Башкортостан Республикаси номини олган. Ҳозирги кунда Бошқирдистонда 7 та партия ва 200 га яқин жамоат ташкилоти рўйхатга олинган.

Хўжалиги

Бошқирдистон ривожланган саноат ва йирик қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришига эга. Саноатнинг асосий тармоқлари — нефт қазиб олиш, нефтни қайта ишлаш, кимё, нефт кимёси, машинасозлик, металлсозлик, ёғочсозлик, шунингдек, қора ва рангли металлургияга ихтисослашган.

Нефт Арлан, Чекмагуш конларида ҳамда Шкалово, Белебей, Ишимбой шаҳарлари атрофида қазиб чиқарилади. Стерлитомақ ва Салаватда йирик нефт-кимё корхоналари жойлашган бўлиб, уларда бензин, керосин, дизел ёқилғиси, кокс, битум ва мазутнинг турли хиллари ишлаб чиқарилади.

Машинасозлик мажмуасида 25 та тармоқ бўйича 130 га яқин корхона фаолият юритади. Электр техника ва приборсозлик саноати марказлари — Уфа, Октабрский ва Туймази шаҳарларида жойлашган. Станоксозлик ва қувур ётқизгич машиналари ишлаб чиқарувчи корхоналар Стерлитомақда, қишлоқ хўжалиги ва ёғоч тайёрлаш машинасозлиги корхоналари Нефтекамск ва Учалада, металл буюмлар ва қурилиш асбоблари ишлаб чиқарувчи корхоналар эса Белорескда жойлашган.

Мудофаа корхоналари ва қирувчи самолётлар учун моторлар Уфада, ўзиюрар гаубицалар Стерлитомақда, вертолётлар Кумертовда, тиббиёт ойналари Туймазида, қурилиш ойналари эса Салаватда ишлаб чиқарилади. Нефтекамскда автомобилсозлик корхоналари мавжуд. Кумертовда табиий газ ва қўнғир кўмир, Туканда темир рудаси, Сибайда оҳактош ҳамда мис-рух рудалари қазиб олинади.

Ёғочсозлик (фанера, мебел, йиғма уйлар, гугурт), озиқ-овқат (ун-ёрма, қанд-шакар, ёғ, пишлоқ, сут ва гўшт маҳсулотлари) ҳамда енгил саноат (поябзал, кийим-кечак, трикотаж) тармоқлари ривожланган.

Бошқирдистонда 12 та иссиқлик электр стансияси, Кармановода йирик давлат электр стансияси ва Павлово ГЕСи фаолият юритади.

Хусусийлаштирилган корхона ва маҳаллий мулк обектларида аҳолининг салкам 40% и банд бўлиб, улар саноат маҳсулоти умумий ҳажмининг 80% гача бўлган қисмини ишлаб чиқаради.

Қишлоқ хўжалиги

Бошқирдистон деҳқончилик-саноат мажмуасида 600 дан ортиқ жамоа хўжалиги, 400 га яқин агротузилма ҳамда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишловчи 100 дан ортиқ корхона фаолият юритади.

Республикада қишлоқ хўжалигига яроқли ерлар 7375,2 минг гектарни, шундан 4834,5 минг гектари ҳайдаладиган ерлар, 6 минг гектари яйловлар, 181,5 минг гектари томорқа участкалари ташкил этади. Сув ҳавзалари майдони салкам 160 минг гектарни, балиқ боқиладиган кўл ва ҳавзалар эса 2 минг гектарни ташкил қилади, шундан 650 гектари маданий балиқчиликка ажратилган.

Асосий экинлар: ғалла, қанд лавлаги, картошка, кунгабоқар ва сабзавот. Урал тоғи ён бағирларида боғдорчилик ривожланган.

Республикада 3500 дан кўпроқ деҳқон (фермер) хўжаликлари ташкил этилган бўлиб, уларга 85 минг гектар ер ажратиб берилган. Шахсий ёрдамчи хўжаликларда картошканинг 95% и, сабзавотнинг 78% и ва гўштнинг 57% и етиштирилади.

Чорвачиликда қорамол, майин жунли ва ярим майин жунли қўйлар, чўчқа ҳамда паррандалар боқилади. Йилқичилик ва асаларичилик катта аҳамиятга эга. Бошқирдистон қимизи ва асали машҳур.

Транспорти

Бошқирдистонда транспортнинг асосий тури — темир йўл транспорти бўлиб, унинг умумий узунлиги 1500 километрдан ортиқни ташкил этади.

Республика ҳудудидан Москва — Самара — Уфа — Челябинск ҳамда Уфа — Оренбург автомобил йўллари, шунингдек, Туймази — Уфа, Ишимбой — Уфа, Ишимбой — Орск ва бошқа нефт ҳамда газ қувурлари ўтади.

Қаттиқ қопламали автомобил йўлларининг узунлиги 25 минг километрни ташкил қилади. Бошқирдистон ҳудудида 13 та компрессор стансиясига эга бўлган газ қувурларининг умумий узунлиги 4,5 минг километрни ташкил этади.

1991-йилдан бошлаб «Бошқирдистон авиация йўли» авиакомпанияси фаолият юритмоқда. Уфа, Белореск ва Октабрский шаҳарларида аэропортлар жойлашган. Оқ Идил ва Уфа дарёларида кема қатнови мавжуд.

Ташқи иқтисодий алоқалари

Бошқирдистонга кредит берган асосий давлатлар: Австрия, Германия, Болгария, Венгрия, АҚШ, Туркия, Сингапур, Полша, Хитой, Япония ва Ҳиндистон.

Сармоя лойиҳаларининг асосий йўналишлари: нефтни қайта ишлаш корхоналарини янги техника билан жиҳозлаш, нефт конларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш, экологик иншоотлар қуриш, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, рангли металлургия ва машинасозликни, шунингдек, деҳқончилик-саноат мажмуасини ривожлантириш.

Бошқирдистон корхоналари 70 дан ортиқ мамлакатга ўз маҳсулотини экспорт қилади. Республика экспортида ёқилғи (60%) ҳамда кимё ва нефт кимёси (30%) саноати маҳсулотлари асосий ўринни эгаллайди. 1996-йилда Бошқирдистон 2 миллиард долларлик маҳсулотни четга сотган. Унинг 70% дан ортиғи Финландия, Швеция, Белгия, Буюк Британия ва Австрияга тўғри келган.

Импорт таркибида эса машина, асбоб-ускуна ва транспорт воситалари ярмини, кимёвий маҳсулотлар, ўғитлар ва каучук эса 20% ни ташкил қилади.

Тиббий хизмат

Бошқирдистонда 370 та касалхона муассасаси фаолият юритиб, улардаги ўринлар сони 50 мингдан ошади. Республикада салкам 16 минг врач, 400 га яқин дорихона, 32 та санаторий ва 55 та профилакторий-санаторий мавжуд.

Асосий курортлари: Аксаково, Алкино, Шафраново, Юматово, Яктикул ва Янгантов.

Маорифи ва фани

Бошқирдистонда 1800 га яқин мактабгача тарбия муассасаси, 3 мингдан кўпроқ мактаб, 27 та техникум, 26 та билим юрти, 23 та коллеж, 50 та ёш техниклар ва табиацҳунослар стансияси, 15 та болалар сайёҳлик маскани ҳамда 200 дан кўпроқ болалар ва ўсмирлар спорт, мусиқа ва бадиий мактаблари фаолият юритади.

Республиканинг олий таълим тизимида Бошқирдистон университети етакчи ўрин тутади. Жами 11 та олий ўқув юртида 160 та соҳа ва ихтисослик бўйича таълим берилади. 1991-йилдан бошлаб Бошқирдистон Фанлар академияси фаолият юритмоқда.

Энг йирик илмий муассасалари: Нефт кимёси муаммолари институти, Нефт кимёси ва катализ институти, Нозик органик синтез институти, Энергия ресурсларини ташиш муаммолари институти, Гербицид ва ўсимликлар ўсиши регуляторлари технологияси институти, шунингдек, Бошқирдистон асаларичилик тажриба стансияси ва бошқа илмий ташкилотлар.

Республикада 10 мингдан зиёд илмий ва илмий-педагог ходимлар фаолият олиб боради.

Спорти

Республикада 8 мингдан ортиқ спорт иншооти мавжуд бўлиб, шулардан 42 таси стадионлардир.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатувлари

Бошқирдистонда 200 га яқин оммавий ахборот воситаси фаолият юритади. Республикада 7 тилда газета ва журналлар нашр этилади, шунингдек, радиоэшиттириш ва телекўрсатувлар олиб борилади. 1994-йилда «Башинформ» давлат ахборот агентлиги ташкил этилган.

Адабиёти

Бошқирд халқининг қаҳрамонлик эпослари, ватанни мадҳ этувчи қўшиқлар ва бошқа фолклор намуналарида халқнинг орзу-ойлари ифодаланган. Салават Юлаев ижоди озодлик ва демократия ғоялари билан суғорилган.

ХИХ аср охири адабиётида маърифатпарварлик тамойиллари кучайган. ХИХ асрнинг иккинчи ярми – ХХ аср бошларида М. Оқмулла, М. Бикчурин, Мажид Ғафурий, Сайфи Қудаш, А. Тойиров, Ш. Бабич каби шоирлар ижод қилган.

Иккинчи жаҳон уруши йилларида Р. Неъматий, Мустай Карим ва бошқа шоирларнинг шеърларида, С. Агиш ва Б. Бикбойнинг драмаларида халқ қаҳрамонлиги улуғланган. Урушдан кейинги даврда Х. Давлецҳина («Иргиз»), С. Агиш («Пойдевор»), А. Бикчентоев («Оққушлар Уралда қолади»), В. Валиев («Май ёмғири») романларини; Х. Карим («Ёруғ юлдуз»), С. Қулибой («Жангдан кейин»), Т. Арслон («Олтин булоқ», «Юртим») достонларини ёзган.

И. Абдуллин драмалари, Х. Мухтор ва Л. Каримова қиссалари, З. Биишева ҳамда Х. Гиляжев романлари нашр қилинган. С. Қудаш, М. Карим, А. Бикчентоев ва бошқа адибларнинг асарлари ўзбек тилига таржима қилиниб, чоп этилган.

Меъморлиги

Азалдан йиғма ўтов (тирма)лар кўчманчи бошқирдларнинг асосий уйи бўлган. Ўрмон ва тоғли ҳудудларда эса турар жойлар ёғоч, тош ва сомонли лойдан қурилган.

Бошқирдистондаги масжид, мадраса ва мақбараларда Волга-Кама Булғорияси меъморлигининг таъсири сезилади. ХВИ–ХВИИИ асрларда Стерлитомақ, Белебей, Бирск ва Уфа каби шаҳарлар рус меъморлиги анъаналари асосида барпо этилган. ХИХ аср – ХХ аср бошларида бинолар ёғоч ва ғиштдан аввал классицизм, кейинчалик эса эклектизм услубида қурилган.

Эски шаҳарлар қайта қурилиб, янги шаҳарлар (Салават, Октабрский, Нефтекамск) барпо этилган. Уфадаги Маданият саройи, Саноат уйи, университет биноси, Бошқирдистон академик драма театри, давлат сирки ва Спорт саройи, шунингдек, Октабрскийдаги Спорт саройи, Техника уйи ҳамда Салаватдаги Маданият саройи диққатга сазовор бинолардир. Ушбу иншоотларнинг меъморлари: Н. И. Шабаров, В. М. Любарский, С. И. Якшин ва бошқалардир.

Тасвирий санъати

Бошқирдистонда гулдор ва нақшли матолар (ҳарауси, пешонабоғ), палослар, пардалар (шаршав), гулдор сочиқлар тўқиш, каштачилик, гул тикилган мовут поябзаллар ҳамда нақшинкор металл ва чарм буюмлар ясаш қадимдан ривожланган.

Бошқирдистон тасвирий санъатининг вужудга келиши ва камол топишида биринчи бошқирд рассоми К. А. Давлаткелдиев (асосан портретчи), шунингдек, М. Н. Елгаштина, А. Э. Тюлкин ва бошқа санъаткорлар катта рол ўйнаган.

1920-йилда Уфада Бадиий музей, 1926-йилда эса Бадиий билим юрти (ҳозирги Уфа санъат билим юрти) очилган. ХХ аср ўрталари ва охирларида В. П. Андреэв, П. П. Салмасов, Р. М. Нурмуҳаметов, А. Ф. Лутфуллин, А. Х. Содиқова каби санъаткорлар самарали ижод қилганлар.

Мусиқаси

Бошқирдистон халқ мусиқасида бир овозли хонандалик, оҳангдор ва мусиқий безакларга бой, эркин ривожланувчи «узун куй»лар, рақсбоп «қисқа куй» ҳамда «такмак»лар, дўмбира жўрлигида ижро этиладиган достонлар, шунингдек, қўрай, қўбиз, гармон, мандолина каби созлар кенг тарқалган.

Х. Ахметов, М. Валиэв, Ҳ. Займов, З. Исмағилов, Р. Муртазин, Н. Собитов, Т. Каримов сингари композиторлар қўшиқ, кантата, опера, балет, симфоник ва камер асарлар яратган.

1938-йилда Уфада Бошқирд давлат опера ва балет театри ташкил этилган бўлиб, унда миллий опералар саҳналаштирилган. Ижрочилардан З. Насритдинова, Б. Валеэва, Г. Хабибуллин, М. Ҳисматуллин, А. Абдураззоқов, И. Газиев, Р. Шайхутдинов, С. Арчинбоева ва бошқалар машҳурдир.

Театри

Бошқирдистоннинг профессионал театр санъатига ХХ аср бошларида асос солинган. 1919-йилда Стерлитомақ шаҳрида бадиий ҳаваскорлик тўгараги негизида биринчи миллий театр ташкил этилган (1922-йилдан Уфада фаолият юритади; ҳозирги Бошқирдистон академик драма театри).

1926-йилда Бошқирдистон мусиқа техникуми (кейинчалик Санъат техникуми) очилган. Бошқирдистон театри тараққиёти М. Магадеэв, О. Ханов, Т. Бабичева, Н. Ирсаева, Т. Макрушина, Ш. Муртазин, А. Мубаряков, З. Бикбулатова, Х. Ибрагимов, А. Тагиров каби режиссёр, актёр ва драматурглар номи билан боғлиқ.

1933-йилда кўчма қўғирчоқ театри, 1938-йилда эса Бошқирд опера ва балет театри ташкил этилган бўлиб, театр ўз репертуарини миллий асарлар ҳисобига бойитган.

Бундан ташқари, «Ҳйп» татар театри, Салават, Сибай, Туймазида театр жамоалари, шунингдек, «Ирандик», «Ёндаз», «Лайсан», «Агидел», «Энгие» каби ҳаваскор рақс жамоалари фаолият юритади.

Байрамлари

Бошқирдларнинг халқ байрамлари жозибали ва ранг-барангдир. Қишлоқларда қиш киришида «қаз öмäхе» — я’ни «ғоз пати» байрами ўтказилади. Унда ғозлар сўйилиб, қўни-қўшнилар меҳмон қилинади.

Кўкламги экиш ишлари тугагач, Сабантуй байрами ўтказилади. Бу байрамда қопда югуриш, от пойгаси, миллий кураш, кўз боғлаб тувак синдириш каби мусобақалар уюштирилади. Сабантуй деҳқонларни мардона меҳнатга руҳлантиради ва илҳомлантиради.

Сўнгги йилларда Овул куни, Қишлоқ куни каби янги байрамлар ҳам урф бўлган.

Киноси

1990-йилдан бошлаб «Башкортостан» киностудияси фаолият юритмоқда. У асосан ҳужжатли филмлар ва кинокурналлар ишлаб чиқаради.

Яна қаранг

• Халқаро Туркий Маданият Ташкилоти

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил