Bosniya
Босния (босн. Босна, сербча: Босна, хорватча: Босна) — ҳозирги Босния ва Герсеговинанинг кўп ташкил этувчи тарихий минтақа . Босния Динар тоғларида жойлашган бўлиб, ҳудуди асосан Ўрта Дунай пасттекислигидан Сава (шимолий ҳудуд) ва Драва (шарқий ҳудуд) дарёлари билан ажралиб туради.
Босниянинг майдони тахминан 41 минг км², яъни Босния ва Герсеговина ҳудудининг қарийб 80% ни ташкил этади. Қолган 20% жанубда жойлашган ва Адриатик денгизига қарайдиган Герсеговина ташкил этади. Босния ва Герсеговина ўртасидаги чегара расман ўрнатилмаган, лекин Иван Планина бўйлаб чегара ўтказилади.
Иккала ҳудуд ҳам Ўрта асрлар билан чамбарчас боғлиқ ва кўпинча Босния номи Босния ва Герсеговинани бирга ифодалаш учун ишлатилади. Босния ва Герсеговина номи фақат Усмонлилар ҳукмронлигининг охирида пайдо бўлган ном ҳисобланади.
Тарихи
Босния ҳудудида ВИИ асрдан серб қабилалари яшаб келган[1][2]. Болқонларга кўчирилгандан кейин бир мунча вақт ўтгач, серблар бир нечта йирик жамоаларни туздилар, кейинчалик улар давлат тузилмаларига айландилар. Кейин Босния тарихий ҳудуд сифатида Дрина ва Босна дарёлари орасида жойлашди[3]. Кейинчалик унинг қисмлари турли Серб, Хорватия ва мустақил Босния давлатларига киритиб юборилди. Византияга вассал қарам бўлган биринчи бундай Босния давлати 1180-йилда ман Кулин томонидан ташкил этилган. У ХИВ асрнинг иккинчи ярмида Твртко И чўққисига етган. 1370-йилга келиб, у Босния ҳудудини ҳозирги Босния ва Герсеговинага кенгайтирди, ўша пайтда Босния мустақиллиги учун асосий таҳдид бўлган Венгрия ва Дубровник Республикаси билан иттифоқ тузган эди. 1377-йилдан ғарбий Серб (Подрине ва Требине) ерларини эгаллаб олгандан сўнг, у ўзини Босния ва қирғоқларнинг қироли деб эълон қилди ва 1390-йилдан Иллирия ва Адриатик денгизи оролларини қўлга киритгандан сўнг, у ўзини серблар қироли деб эълон қилди. Бу вақтда Босния Болқон ярим оролида Венгрия ва Усмонли империясидан кейин иккинчи ўринда турган минтақавий супер давлат ролини ўйнаб бера бошлади. Твртко туркларнинг ҳужумларини муваффақиятли бартараф этишга муваффақ бўлди, аммо унинг ўлимидан сўнг штатда низолар бошланди ва 1463-йилга келиб Босния ўз мустақиллигини бутунлай йўқотди ва маъмурий бирлик (вилоят) сифатида Усмонли империясининг бир қисмига айланган эди.
1878-йилда Австрия Босния ва Герсеговинани босиб олди. 1908-йилда вилоят расман қўшиб олинди. Биринчи жаҳон урушининг сабаби Босния пойтахти Сараевода арчдуке Франс Фердинанднинг ўлдирилиши эди. Биринчи жаҳон уруши ва Австрия-Венгрия империяси парчаланганидан кейин Босния ва Герсеговина Югославия Қироллиги таркибига киритиб юборилди.
Иккинчи Жаҳон уруши пайтида, 1941-йилдан 1945-йилгача Босния фашистик Хорватия Мустақил Давлатининг бир қисми бўлган, унинг ҳудудининг катта қисми партизан ва Четник бўлинмалари томонидан назорат қилинган. Урушдан кейин Босния ва Герсеговина Социалистик Югославия таркибидаги ягона республикага айланиб қолди.
1992-йилда, Югославия парчаланиб кетганда, Босния ва Герсеговина Республикаси мустақиллиги эълон қилинди. Республикада яшовчи кўплаб серблар ва хорватлар бу қарорни қўллаб-қувватламадилар ва улар назорат қилган ҳудудларда Српска Республикаси ва Хорватия Ҳерсег-Босна Республикаси эълон қилинди. Можаронинг барча томонлари томонидан этник тозалашни ўз ичига олган фуқаролик уруши 1995-йилда Дейтон келишуви билан якунланди, унга кўра Босния ва Герсеговина иккита тенг ҳуқуқли давлат субектларидан иборат бўлди: Босния ва Герсеговина Федерацияси ва Серб Республикаси давлат ҳудудларини ташкил этди.
Минтақавий ўзига хослик
Босния ва Герсеговина ҳудудида Босния минтақаси қўшни Герсеговинадан фарқли равишда минтақавий ўзига хосликка эга. Босниянинг минтақавий ўзига хослиги ХХ асрда, Константин ВИИ Порфирогенитус Боснияни махсус минтақа деб атаганида тасдиқланган[4]. Босниянинг минтақавий ўзига хослигининг ривожланиши Ўрта асрларгача давом этди[5] ва бу ХВ асрда ҳам 1463-йилда Босния Санжагини яратган Усмонли босқинчилари томонидан тан олинган ва унга маҳаллий ном берган, бу ҳар доим ҳам шундай бўлмаган. Усмонлилар ҳукмронлигининг охирига келиб (1878—йил) минтақавий ўзига хослик бутун Босния аҳолиси ўртасидаги анъанавий этник ва диний бўлинишларни четлаб ўтган маҳаллий ўзига хосликнинг ўзига хос белгисига айланди ва минтақавий босния халқи ҳақидаги худди шу тушунча бутун ХХ аср давомида давом этди. Австрия-Венгрия (1878—1918) ва Югославия (1918—1992) ҳукмронлиги давригача давом этди[6].
Шаҳарлар
Босниядаги энг йирик шаҳарлар
- Сараево — 400 000
- Банжа Лука — 200 000
- Зениcа — 146 000
- Тузла — 132 000
- Ўсимликшунос — 70 000
- Биҳаc — 64 600
- Какан — 46 500
- Брcко — 38 000
- Биэлина — 36 700
- Бугожно — 35 700
Манбалар
- ↑ Раннефеодальные государства на Балканах ВИ—ХИИ вв.. Москва: Наука, 1985 — 198-бет.
- ↑ Чиркович Сима.. История сербов. М.: Весь мир, 2009 — 18-бет. ИСБН 978-5-7777-0431-3.
- ↑ Листая страницы сербской истории. М.: Индрик, 2014 — 13-бет. ИСБН 978-5-91674-301-2.
- ↑ Моравcсик 1967.
- ↑ Рамет 1989.
- ↑ Дониа&Фине 1994.
Адабиёт
- Матвеэв П. А. Босния // Энсиклопедический словар Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Роберт Ж. Дониа, Жоҳн Ван Антwерп Жр. Фине. Босниа анд Ҳерcеговина: А Традитион Бетраед. Неw Ёрк: Cолумбиа Университй Пресс, 1994.
- Cонстантине Порпҳйрогенитус: Де Администрандо Империо, 2нд ревисед, Wашингтон Д.C.: Думбартон Оакс Cентер фор Бйзантине Студиэс, 1967.
- Педро Рамет „Религион анд Натионалисм ин Югославиа“, . Религион анд Натионалисм ин Совиэт анд Эаст Эуропеан Политиcс, 2., Дурҳам-Лондон: Дуке Университй Пресс, 1989 — 299–327-бет.