Botken voqealari
Боткен воқеалари (қирғизча: Баткен окуялары) — Қирғизистоннинг Ўш вилояти Боткен туманида бир томондан Ўзбекистон Исломий Ҳаракати жангарилари, иккинчи томондан Қирғизистон Қуролли Кучлари ва Ўзбекистон Қуролли Кучлари ўртасида 1999-2000-йилларда содир бўлган қуролли тўқнашувлар. Уларга ЎИҲ жангариларининг Афғонистон ва Тожикистондан Қирғизистон ҳудуди орқали Ўзбекистон ҳудудига кириб боришга уринишлари сабаб бўлган.
| Боткен воқеалари қирғизча: Баткен окуялары русча: Баткенские события | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Рақиблар | |||||||||
Хронология
1999-йил
1999-йил 30-июлда Қирғизистоннинг Ўш вилояти Боткен туманидаги Зардала қишлоғи яқинида, Тожикистон билан чегарадош ҳудудда 200 га яқин номаълум қуролланган бир гуруҳ шахсларни маҳаллий аҳоли пайқаб қолган, уларнинг аксарияти узун соқолли эди ва „афғон услубида“ кийинган — шим ва узун кўйлакда, саллада ва „пуштунка“ларда эди.
31-июл куни Боткен вилоятида содир бўлаётган воқеалар ҳақидаги маълумотни Бишкекка вилоят ҳокими Абдраҳмон Маматалиевнинг шахсан ўзи етказган. Кейинги кунларда ўзбек ва тожик тилларида гаплашадиган номаълум жангчилар секингина Зардала аҳолисидан озиқ-овқат сотиб олиб, улар билан алоқа ўрнатишади. Маматалиев ҳамда ИИВ ва Миллий хавфсизлик вазирликлари вакиллари мусофирлар билан мулоқот ўрнатишга ҳаракат қилган. 6-август куни Абдраҳмон Маматалиев ва Ўш Миллий хавфсизлик бошқармасининг уч ходими Қирғизистон ҳукуматидан Ўзбекистоннинг Фарғона вилояти ҳудудига тўсиқсиз ўтишларини талаб қилиб, ҳеч кимга тегмасликка ваъда бера бошлаган жангариларнинг гаровига айланиб, Боткенга қайтмаган. Воқеа содир бўлганлиги ҳақида оммавий ахборот воситаларида маълумот берилган.
Қирғизистон президенти Асқар Акаев зудлик билан республика Хавфсизлик кенгашини чақирди ва жангарилар билан гаровга олинганларни озод қилиш бўйича музокаралар бошланди. Айни вақтда жангариларни йўқ қилиш бўйича ҳарбий аксилтеррор операциясига тайёргарлик бошланди. Ўзбекистон Президенти Ислом Каримов Ўзбекистон Қуролли Кучлари Қирғизистонга жангариларни йўқ қилишда ёрдам беришга тайёрлигини маълум қилди. Тожикистон ва Россия ҳукуматлари, шунингдек, бошқа давлатлар рўй бераётган воқеалардан хавотир билдиришди. Қирғизистон ҳукумати Ўзбекистонга террорчиларга қарши курашиш учун ўз ҳудудига қўшин киритишга рухсат берди.
12-августга келиб жангарилар Қирғизистон Миллий хавфсизлик вазирлигининг 6-август куни қўлга олинган Қўнурбоев фамилияли полковнигини озод қилишди. У террорчиларнинг Ўзбекистонга йўлак ажратиш ҳақидаги талабларини расмийларга етказди. Ўша куни Қирғизистон ва Ўзбекистон Қуролли Кучлари ва махсус хизматларининг террорчиларга қарши фаол жанговар ҳаракатлари бошланди, эртаси куни, 13-август куни эса айрим террорчиларнинг музокаралар натижасида барча гаровга олинганлар озод қилинди.
Жанглар 14-август куни ҳам давом этган, 15 август куни эса Ўзбекистон Ҳарбий-ҳаво кучларининг Су-24 бомбардимончи самолётлари ва 20 та Ми-24 жанговар вертолётидан иборат эскадрони парвози Боткен вилоятидаги террорчиларнинг бошпанасига ҳужум қилган, натижада кўплаб террорчилар ҳалок бўлган. Айни вақтда Ўзбекистоннинг Фарғона водийсидаги учта вилоятида қўшинлар ва хавфсизлик кучлари тўлиқ жанговар шай ҳолатга келтирилди.
18-август куни Қирғизистон Ҳарбий-ҳаво кучларининг иккита жанговар вертолёти террорчилар чекинган Жилув-Сув трактига ракета ва ўт ўчириш зарбаларини берди. Ушбу ҳужумлар натижасида террорчилар яна катта талофатларга учради. Боткен вилояти ҳудудида баланд тоғли музликлар кўп бўлганлиги сабабли, 20-август куни жангарилар Абрамов музлигидаги музлик стансиясини эгаллаб олишди, аммо эртаси куни уни ушлаб туриш фойдасиз деб ҳисоблаб, стансияни портлатиб, тарк этишди. Бу стансияни қўлга олиш чоғида стансия ходимларидан ташқари, кейинчалик асирликдан озод қилинган сайёҳлар ҳам бўлган.
21-август куни Қирғизистон Мудофаа вазири Мирзакан Субанов барча жангарилар йўқ қилингани ҳақида хабар берган эди. 22-август куни эрталаб Ўзбекистон Қуролли Кучлари Қирғизистон ҳудудини, шунингдек, доимий жойлашиш жойларига қайтган Қирғизистон Қуролли кучларининг аксарият ҳарбий қисмларини тарк этди. Боткен вилояти ҳудудида ва Қирғизистон жанубининг бир қисмида қирғиз ҳарбийларининг бир қисми маълум муддат қолди, улар аҳоли пунктлари ва тоғли ҳудудларни патрул қилиб, вазиятни кузатди.
Қирғизистон президенти Асқар Акаев 24-август куни республика Мудофаа вазири Мирзакан Субановни лавозимидан озод этди ва унинг вазифаларини вақтинча Қуролли кучлар Бош штаби бошлиғи, мудофаа вазири ўринбосари Нуриддин Чомоевга юклади. Республика ҳудудига ноқонуний бостириб кирган хорижлик жиноий тўдани локализация қилиш, қуролсизлантириш ва йўқ қилиш бўйича раҳбарлик Қирғизистон Республикаси Миллий гвардияси қўмондони Чотбаэв Абдигул Абдрашитович зиммасига юклатилди. Помирдан кириб келган (200 кишидан иборат) жангариларнинг қуролли гуруҳига қарши жанговар ҳаракатлар қайта бошланди. Зардали ва Жилув-Сув қишлоқлари ҳудудида 200 га яқин жангари тўпланган. Кан шаҳри ҳудудида 10 нафар террорчи йўқ қилинди.
26-август — 200-250 кишилик жангарилар Жилув-Сув ва Зардали қишлоқларини ушлаб туришда давом этдилар. 29-август — генерал-маёр Эсен Топоев Қирғизистон Республикаси Мудофаа вазири этиб тайинланди.
1-сентябр — Россия Бош вазири Владимир Путин Қирғизистон Бош вазири ўринбосари Борис Силаев билан учрашди, у ерда Москва республикага бандит тузилмаларини йўқ қилишда ҳарбий-техник ёрдам кўрсатишга расман келишиб олди. 3-7-сентябр — Қирғизистон ҳукумат қўшинлари Чўн Олойнинг тоғли ҳудудларида тозалаш ишларини якунлади. Жангарилар Тожикистоннинг Жиргитал вилоятига боришди. 8-25-сентябр — тўқнашувлар, ҳаво ҳужумлари ва ўқ отиш пайтида Боткен вилояти жангарилардан тўлиқ тозаланди. 27-сентябр — Бишкекда исломий террорчилар билан алоқада гумон қилинган 72 киши қўлга олинди.
Таъсири
Можаро тугаганидан сўнг Ўзбекистон ҳукумати 1999-2000-йилларда Қирғизистон билан чегарани ёпиш жараёнини бошлаб юборди, тиканли сим ва икки метрли панжара қуриш каби чоралар кўрди. Мудофаа вазири Ҳикматулла Турсунов Ўзбекистон Қуролли Кучлари исёнчиларнинг „яқин-атрофдаги“ ва „бошқа жойларда“ жойлашган масканларига зарба беришга тайёрлигини маълум қилган Ўзбекистон ҳукумати ҳам мамлакатларга ҳарбий интервенсияга шама қилган. Можаро Амангелди Муралиэв ҳукумати ва мухолифат ўртасидаги сиёсий баҳсларда асосий омил бўлиб, якунда ўша йилги парламент ва президентлик сайловларига кирган эди. Боткен вилояти ЎИҲ фаолиятига жавобан ташкил этилган. Қирғизистон Ўзбекистонни можародан фойдаланиб, Совет даврида Ўзбекистонга вақтинча фойдаланиш учун берилган катта миқдордаги қишлоқ хўжалиги ерларини тортиб олишда айблаган.
Можаро халқаро ҳамжамиятга ҳам катта таъсир кўрсатди, улар Тожикистонга биргаликда ЎИҲни мамлакатдан, хусусан, ўзи жойлашган Тавилдара водийсидан чиқариб юбориш учун босим ўтказди. ЎИҲ 1999-йил охирида Тожикистон Ислом Уйғониш партияси (ТИУП) томонидан кўндирилгач, водийни тарк этди.
Манбалар
- Нурбек Омуралиев, Айнура Элебаева. „Баткенские события в Кыргызстане. Хроника событий.“. Cентрал Асиа & Cентрал Cауcасус Пресс АБ. 2012-йил 12-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 11-январ.
- Нурдин Асиркулович Мурсалиэв. Киргизстан против исламского фундаментализма, экстремизма и терроризма. Баткенскиэ собития в Централной Азии.
- {{{эдитор}}}: „Хроника Баткенских событий 1999 года“. Сайт Центрально-Азиатского Толстого журнала. www.cтаж.элcат.кг. 2018-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 31-август.
- Саид Амин. „Баткен“ (ру). Сайт "Время Востока". эасттиме.ру. 2018-йил 12-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 11-январ.
- „А.Чотбаев: "Исключать повторение Баткенских событий 1999 года нельзя" :: Информационное Агентство Кабар“ (1 сентября 2011). Қаралди: 2019-йил 30-ноябр.[сайт ишламайди]
- Сергей Сидоров. „Баткен: пятнадцать лет спустя“ (ру). "Слово Кыргызстана". слово.кг (2015-йил 14-август). 2018-йил 12-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 11-январ.
- Абытов Байболот Капарович. „Баткен 1999 год: события или война?“ (ру). Мнение. АКИпресс. Мнение (29 октября 2014). Қаралди: 2018-йил 11-январ.
- „Что было в 1999-2000 гг. в Баткене: конфликт или война?“. Интернет-проект Гезиттер.орг. www.гезиттер.орг (9 августа 2013). 2018-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 31-август.
- Нурбек Абдыкадыров. „Баткенские события глазами свидетелей“. Интернет-проект Гезиттер.орг. www.гезиттер.орг (18 ноября 2016). 2022-йил 31-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 31-август.
- Бегайым Тажибай кызы. „Баткенские события лишили жизни многих людей“. Интернет-проект Гезиттер.орг. www.гезиттер.орг (19 августа 2013). 2022-йил 31-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 31-август.
- „Бад неигҳборс, бад фенcес“ (2000-йил 15-март). 2017-йил 29-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 20-апрел.
- „Кйргйз Троопс Килл 10 Гунмен ин Ҳостаге Cрисис“
- Жерзй Гуź. „Ислам на терениэ Азжи Śродкоwеж по 1991 р. w контекścиэ загроżэń региону. Контйнуаcжа загадниэниа исламу на обсзарзе посцоwиэcким“ (пл).
- Усевалад Шлйкау. „Пиэрwсза маłа wожна w 2014“ (пл). можеопиниэ.пл (2014-йил 16-январ). 2017-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 19-август.