Boybuloq sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti gʻor
| oʻzbekcha nomi = Boybuloq
| tasvir = Boybuloq Cave Entrance with Elena Ljubavina.jpg
| tasvir izohi = G'orga kirish
| bayroq =
| lat_deg= 38 |lat_min= 23 |lat_sec = 45 |lon_deg= 67 |lon_min= 31 |lon_sec = 47
| CoordAddon = type:landmark_region:UZ
| mamlakat = Oʻzbekiston
| mintaqa = [[Boysun]]
| chuqurlik = 1517 m
| uzunlik = 18400 m
| balandligi = 2647 m
| mezbon jinslar = ohaktosh
| kirishlar soni = 2
}}
'''Boybuloq''' (Boybuloq) — Oʻzbekistonning ohaktoshli togʻlarida [[karst]] jarayonlari natijasida paydo boʻlgan [[g'or]], u [[Markaziy Osiyo]]dagi eng chuqur gʻor hisoblanadi. Chuqurligi 1517 m, uzunligi 18400 m. Asosiy kirish joyi dengiz sathidan 2647 m balandda, Surxontogʻ tizmasi platosida, [[Hisor tizmasi]]ning janubiy yonbagʻrida joylashgan. Gʻor mamlakatning janubi-sharqida, eng yaqin qishloq — [[Dehibolo]], [[Boysun]] shimolida.<ref name="WDC"/><ref name="BB"/><ref name="BB2018"/><ref name="EHAC"/><ref name="HEVC"/><ref name="BB1517"/><ref name="BB2022-2023"/>

Gʻor yuqori va oʻrta yura davriga tegishli ohaktoshli togʻlarning yopiq karstida, monoklinal qatlamda, anti-klinalning saqlanib qolgan qanotida rivojlanmoqda. Ohaktoshli qatlamlarning quvvati 200 dan 350 metrgacha. Aksariyat ohaktoshli gʻorlardan farqli oʻlaroq, u suvning sirtdan kirishi natijasida hosil boʻlmagan, uning kelib chiqishi kondensasion xarakterga ega, chunki eruvchan jins erimaydigan qatlamlar bilan qoplangan.<ref name="ART"/> Binobarin, gʻor asosan juda tor, qatlamlarning tushish burchagi boʻyicha pasayib boruvchi meandrlardan iborat, qatlamlar vaqti-vaqti bilan 30 metrdan chuqur boʻlmagan vertikal quduqlar bilan kesishadi va oʻtib boʻlmaydigan sifon bilan tugaydi.<ref name="EHAC"/> Rus speleologlari Boybuloqni 1985-yildan beri oʻrgana boshladilar. Ekspeditsiya [[Yekaterinburg]] Speleoklubi (SGS) tomonidan [[Ural]] speleologlari birlashmasi (ASU) va Rossiyadagi boshqa klublar bilan birgalikda [[Italiya]], [[Buyuk Britaniya]], [[Slovakiya]], [[Fransiya]] va [[Shveysariya]] (xronologik tartibda) speleologlari ishtirokida oʻtkazilmoqda.<ref name="WAW"/><ref name="BB2018FE"/>

== Nomlanishi ==
Gʻorga kirish joyidan ushbu qurgʻoq joylar uchun noyob boʻlgan kichik jilgʻa oqadi, gʻorga mana shu jilgʻadan kelib chiqib nom berilgan. „Boy“ va „buloq“ soʻzlaridan yasalgan bu nom yaqin atrofdagi qishloqlar aholisi tomonidan berilgan.<ref name="HEBBC"/><ref name="MACA"/>

== Tarix ==
[[Fayl:Mustafa's oil lamp.jpg|thumb|upright=0.70|right|Mustafoqulning chirogʻi]]

Gʻor mahalliy aholiga qadim zamonlardan beri maʼlum boʻlgan, chunki uning kirish joyidan boshlab togʻ yonbagʻri boʻylab jilgʻa oqadi. Yanvar-aprel oylarida 1800 m balandlikda joylashgan Dehibolo qishlogʻi (uning nomi tojik tilidan „eng baland qishloq“ deb tarjima qilinadi) qalin qor sababli dunyodan uzilib qoladi, yozda esa aholiga suv beradigan bir nechta buloqlar qurib qolishi mumkin.<ref name="BBC"/> 1971-yil may oyida kuchli qurgʻoqchilik paytida, sakkiz farzandning otasi Dehibolo qishloq maktabi oʻqituvchisi Mustafoqul Zokirov oʻspirin oʻgʻli bilan eshaklarga minib suv olib kelish uchun toʻrt soat yoʻl yurib gʻorga (6 km)<ref name="BT2015"/> borishdi. Gʻor unga maʼlum, u avvallari bir necha bor u yerga borgan edi. Ular gʻorga yetib kelishdi, kiraverishda jilgʻa yoʻqligi sababli, Mustafoqul suv izlab gʻorga kirib ketdi. Taxminan bir soat oʻtgach, u emaklab, birinchi quduq yaqiniga yetib bordi, oʻsha yerda uning kerosinli chirogʻi oʻchdi. Qorongʻida u kirish yoʻlini adashtirib qoʻyib, jarga yiqilib, halok boʻldi. Oʻgʻli tong otishini kutib, qishloqqa yolgʻiz qaytib keldi.<ref name="LADC"/><ref name="HEBBC"/><ref name="SGSFSC"/><ref name="HMZ"/>

Dehibolo erkaklari oʻsha yil yozda, keyingi yillarda Mustafoqulni gʻordan topishga bir necha bor urinishgan, ammo natija boʻlmagan. Uning jasadi faqat 1985-yilda gʻorda oʻtkazilgan birinchi [[speleologiya|speleologik]] tadqiqot paytida topilgan.<ref name="SGSFSC"/>

== Tadqiqot ==
[[Fayl:Dinosaur footprint.jpg|thumb|upright=1.0|right|Boybuloqqa olib boruvchi kanyonda topilgan 40x40 sm kattalikdagi toshga aylangan dinozavr izlari.]]

1972-yilda Oʻzbekistondagi Qirqtogʻ platosida dengiz sathidan 2340 m balandlikda Kiev gʻori kashf etilib, 990 m chuqurlikkacha boʻlgan qismi oʻrganilgach, u sobiq Ittifoqdagi eng chuqur gʻor deb tan olingan edi. U 1977-1978-yilgacha shu maqomda qoldi,<ref name="KC"/> Sverdlovsk (SGS) speleologlari 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshlarida Markaziy Osiyoda yangi chuqur gʻorlarni qidira boshladilar.<ref name="SGS40OA"/> 1981-yil may oyida ular dengiz sathidan 3 100 m balandda, Ketmonchopti tizmasida Zindon gʻorini topdilar, keyinchalik bu gʻor Ural-Zenkov (Zindon) deb nomlandi. Uning 1 300 m balandligida buloq mavjud boʻlib, bu gʻorning juda chuqur boʻlishi mumkinligini bildirardi. 1983-yil yanvargacha uning 565 m chuqurligiga tusha olishdi, chunki yanada pastroq tushish uchun sifon juda tor edi.<ref name="SGS40OA"/><ref name="ZUCZ"/> 1983-yil yozida oʻtkazilgan bir nechta qidiruv ekspeditsiyalari muvaffaqiyatsiz tugadi, 1984-yilda SGS speleologlarining kichik guruhi Xoʻja Gʻurgʻurota massiviga borib, u yerda bir nechta istiqbolli kirish yoʻllarini topdilar.<ref name="SGSFSC"/>

'''1985'''-yildagi katta ekspeditsiya davomida besh kishidan iborat guruh platoda yangi gʻorlarni qidirish uchun Surxontogʻ tizmasiga joʻnatildi. Yoʻlda, dengiz sathidan 1 455 metr balandda joylashgan Qoʻrgʻoncha qishlogʻida<ref name="LCCA"/> ularga platoda yuqoriroqda joylashgan Boybuloq nomli gʻor haqida hikoya qilishdi. U yerga Dehibolo qishlogʻida yashovchi kishi 1971-yilda suv qidirish uchun borib, qaytib kelmagan.<ref name="HEBBC"/><ref name="MACA"/> Ular jilgʻa oʻzani boʻylab yurib, 2650 m balandlikda gʻorga kiradigan pastak joyni topdilar. Gʻor 30 metrli yarim sifondan boshlandi, unda suyuq loyga boʻynigacha botib, to tik turish mumkin boʻlgan joygacha emaklab borish kerak edi.<ref name="ART"/> U yogʻiga 600 m keladigan tor [[meandr]] choʻzilib yotadi, u 90 m gacha balandlashib borib, keyin pastga tushadi.<ref name="BBC"/> Koʻp oʻtmay, meandr 27 metrlik quduqqa yetib boradi, uning tubida odam jasadining qoldiqlari topilgan. Ular Mustafoqul Zokirovga tegishli edi.<ref name="HEBBC"/>

Nafaqat Boybuloq, balki bu yerdagi boshqa gʻorlarning aksariyati uzun va tor meandrlandan iborat, ulardan oʻtish qiyin, favqulodda vaziyatlarda yordam berish juda murakkab,<ref name="ART"/> ekspeditsiya aʼzosi Sergey Kuklev yozganidek:

{{quote|Men Il’yadan iloji boricha muloyim tarzda toʻsiqlardan qanday qilib oʻtish qulayroq, tepasidanmi yoki pastidanmi, deb soʻradim. Il’ya oʻylab turib, shubhasiz, pastdan oʻtish qulayroq boʻladi, deb javob berdi. Shunday qilib, men qalqonbaliqdek yalpayib olib, toshlar tagidagi bosh arang sigʻadigan yoriqqa kirdim. Va tiqilib qoldim. Egnimdagi kombinezon ilma-teshik boʻlib yirtilganidan orqaga qaytishga imkon bermasdi, shuning uchun biroz dam olish uchun toʻxtashga majbur boʻldim... Boybuloq gʻorida tiqilib qolgan odamga faqat Xudo yoki uning oʻzi yordam berishi mumkin - tor yoʻlaklarga ikki kishi sigʻmaydi. Oldingi ekspeditsiyalarda speleologlardan biri quduq ichiga qoqilgan ilgakdan tushib ketib, 17 metr pastga yiqilib, ikkala oyogʻini sindirib olgan. Oʻsha paytda ular qila oladigan yagona ish unga ogʻriq qoldiruvchi dorilarni uzluksiz uzatib turish boʻldi, xolos. Oyoqlari singan odam Boybuloqdan ikki kun davomida emaklab chiqib keldi...<ref name="ART"/>}}

[[Fayl:Boybuloq Profile with Surface 2020 UZ B.svg|thumb|left|upright=2.5|Boybuloq — gʻor profilining SW dan NW-SE yuzasi bilan birgalikda koʻrinishi]]

Keyingi yillarda quyidagi ekspeditsiyalar oʻtkazildi: '''1986'''-yilda gʻorning 400 m joyidan oʻtildi; '''1987'''-yilda 500 m gacha oʻtilib, Zokirov jasadining qoldiqlari uning oilasiga topshirildi; '''1988'''-yilda sifonning 600 m joyini akvalangsiz ([[fridayving]]) suzib oʻtishdi, sifonning narigi tomonidagi toʻsiqni buzib tashlab, uning balandligini yarim sifon darajasiga tushirishdi va gʻorning yangi qismini topib, uning 900 m gacha boʻlgan qismidan oʻtishdi. '''1989'''-yilda Sovet-Italiya qoʻshma ekspeditsiyasi 1154 m chuqurlikdagi yakuniy sifonga yetib bordi va +156 m gacha yuqoriga koʻtarildi, bu gʻorning umumiy amplitudasi — 1310 m ni tashkil qildi.<ref name="EHAC"/> '''1990'''-yilda Sovet-Britaniya ekspeditsiyasi gʻorning Yangi qismini +222 m (umumiy amplituda — 1376 m) tadqiq etishga muvaffaq boʻldi.<ref name="A90"/> Yuqoridagi xaritadan koʻrinib turibdiki, xalqaro ekspeditsiyalar gʻorning yangi qismlarining nomlarida „Italyan“ va „Ingliz“ galereyalari boʻlib aks etgan.

[[Fayl:Лагерь у пещеры Бой-Булок.jpg|thumb|upright=1.24|left|Asosiy lager, 1992-yil]]

[[Fayl:Бойсун.jpg|thumb|upright=1.2|right|Ekspeditsiya aʼzolari Sodiq Djoʻraevni tinglashadi, Boysun 2013-yil]]

'''1991'''-yilda Yangi qismning pastki davomi topildi, '''1992'''-yilda +257 m nuqtagacha koʻtarilib boruvchi quduqdan oʻtildi, bu gʻorning yakuniy amplitudasini (1415 m) hosil qildi.<ref name="SGSFSC"/><ref name="BB"/> '''1995'''-yilda, Koʻchki zalidagi oʻpirilishdan hosil boʻlgan toʻsiqni qazish ishlari olib borildi, '''1998'''-yilda esa Rus tunnelida lager oʻrnatildi, 560 m chuqurlikdagi sifonga tushishga urinishdi, lekin bu harakat muvaffaqiyatsiz tugadi, Boybuloq gʻori kelib tushadigan Xoltan Chashma bulogʻi tubiga tushish ham muvaffaqiyatsizlikka uchradi.<ref name="SGSFSC"/> Buloq gʻorning oxirgi sifonidan 130 m pastda joylashgan, masofa esa gorizontaliga 7 km ni tashkil etadi, shuning uchun ulanish joyini suv bosgan boʻlishi mumkin.<ref name="HEBBC"/> Keyingi yillarda SSSRning qulashi bilan bogʻliq boʻlgan beqaror vaziyat speleologik ekspeditsiyalar oʻtkazish imkonini bermadi, SGS speleologlari Boybuloqqa faqat '''2007'''-yilda qaytib kelishdi, keyin ekspeditsiyalar doimiy ravishda davom etdi.<ref name="EBBS"/> Boybuloqda yangi kirish yoʻllari kashf qilindi, oʻrganildi, ammo gʻorning chuqurligi oʻzgarmadi.<ref name="P2SS"/> '''2014'''-, '''2015'''- va '''2016'''-yillarda 170 m masofada va 18 m chuqurlikda linzasimon, oʻtish imkoni boʻlmagan tor grotga yetishgandan keyin Xoltan Chashma bulogʻi tubiga tushish ishlari amalga oshirildi.<ref name="BBERY"/>

'''2021'''-yilgi SGS va ASU ekspeditsiyasi davomida jamoa 2016-yilda oʻrganilgan gʻorning Yangi shoxchasida yuqoriga choʻzilgan tunnellarni xaritaga tushirdi. Oʻlchovlar shuni koʻrsatdiki, eng baland gʻor nuqtasiga erishilgan, u yerda tunnel juda kuchli havo oqimi oʻtib boʻlmaydigan teshikka aylangan joriy. U gʻorga kirish joyidan 272 m balandlikda joylashgan. Boybuloq amplitudasi 1415 m dan (1992 yilda erishilgan) 1430 m ga oʻzgargan va gʻor uzunligi 15212 m gacha oshgan.<ref name="BB"/><ref name="BB2021"/>

[[Fayl:Кристаллы, сростки радиально-лучистых агрегатов.jpg|thumb|upright=1.5|left|Camp Nol ustidagi ohaktosh kristallari]]
[[Fayl:Грот в каньоне со следами динозавров (cropped).jpg|thumb|upright=1.5|right|Boybuloq kanyonidagi gʻor, balandlik 3000 m]]

'''2022'''-yil avgust oyida yana SGS va ASU doirasida tashkil etilgan, Vadim Loginov boshchiligidagi 20 kishidan iborat Boybuloq 2022 rus ekspeditsiyasi boʻlib oʻtdi. Ular faqat Boybuloqda operatsiya qilishgan. Asosiy lager dengiz sathidan 2,770 metr balandlikda, gʻorga kirish joyidan 120 metr balandlikda tashkil etilgan. Yagona maqsad gʻorni Vishnevskiy bilan bogʻlashning har qanday imkoniyatlarini oʻrganish edi. Toʻrtta ishchi guruh mavjud edi. Ikki kishidan iborat shoʻngʻin guruhi uchta sifonni oʻrganib chiqdi. Ikkitasi oʻtish uchun juda tor edi, uchinchi sifonda bir gʻavvos boshqa tomonga shoʻngʻishga muvaffaq boʻldi. Yuqori oqimga katta tunnel ergashdi, gʻavvos qisqa masofani oʻrganib chiqdi va qaytib keldi, unga davom etish uchun koʻnikma va jihozlar etishmadi. Ikki kishidan iborat skautlar guruhi yaqin atrofdagi yon tunnellarni tekshirdi. Ular bir nechta kichikroq tunnellarni topdilar, ularning barchasi juda tor yoʻlaklarda tugaydi. Vishnevskiy gʻori yoʻnalishida hech qanday qoralama topilmadi. Toqqa chiqish guruhi yana ikki kishidan iborat boʻlib, gʻorning yuqori qavatlarini oʻrganishdi. Ular gorizontal tunnelga olib boradigan va gʻorning allaqachon maʼlum boʻlgan qismiga tushiradigan chuqur bilan tugaydigan bir nechta yopiq halqalarni topdilar. Ekspeditsiya oxirida ular balandligi 170 metr boʻlgan, etarlicha keng moʻriga koʻtarilishdi, u tunnel bilan davom etdi, ehtimol Vishnevskiy gʻoriga olib bordi. Vaqt yoʻqligi sababli ular qaytib kelishdi. Toʻrt kishidan iborat qazish guruhi tor yoʻllarni Vishnevskiy gʻoriga qadar kengaytirmoqda. Ular 20 metr atrofida oldinga siljishdi, ergashadigan qoralama yoʻq edi.
Gʻorning chuqurligi oʻzgarmadi, yangi tunnellar topildi, uzunligi taxminan 1 km, lekin ular oʻlchanmadi.<ref name="BB2022-2023"/>

[[Fayl:Приключения нашего автокаравана на пути в Узбекистан (экспедиция Азия-2023)..jpg|thumb|upright=1.0|left|Yoʻlda (Qozogʻistonda) shina yorilib ketdi.]]
[[Fayl:Caving expedition to Uzbekistan in 2023.jpg|thumb|upright=2.0|right|Boybuloq kanyoniga tushish, gʻorga kirish ostida]]

'''2023'''-yil avgust oyida Tayvan va Chexiyadan bir ishtirokchi boʻlgan 33 kishidan iborat katta rus ekspeditsiyasi 2022-yildagi kabi bir tashkilotda ishladi. Bu yil ular Boybuloq va Vishnevskiydagi ikkala gʻorda ham ishladilar. Boybuloqda qazish guruhi Vishnevskiy gʻoriga eng yaqin joyda ishlagan. Ular 20 metr oldinga oʻtishdi, havo oqimi yoʻq edi. Alpinistlar guruhi Vishnevskiy yoʻnalishidagi tunnellar va bacalar boʻylab harakatlanishdi. Ular bir nechta yangi galereyalarni topdilar, 170 metrlik moʻrining tepasida tunnel 666 metr davom etdi va qulash bilan yakunlandi.
Stalagmit namunalari Vishnevskiy gʻorining tunnellari ustida joylashgan Oy gʻorida toʻplangan. Namunalar Tayvan milliy universitetining Yer fanlari boʻlimida tahlil qilinadi. Yangi lager Boybuloq gʻorining tepasida, kirish joyidan 270 m balandlikda joylashgan tunnelda tashkil etilgan. Bu yerdan kichik bir guruh gʻorning eng baland joyidagi tor oʻtish joyini kengaytirayotgan edi, u yerda juda kuchli havo oqimi bor edi. Ular 4 metrga ilgarilab ketishdi.
Boshqa bir guruh esa yerosti „Nol“ lageridan (u Boybuloq kirish eshigi bilan taxminan bir xil balandlikda joylashgan) ishlagan. Ular bir nechta vertikal shaxtalarga koʻtarilishdi va ulardan birida Chulbair tizmasi tepasi, uning sharqiy tomonidagi devor yoʻnalishi boʻyicha yuqoriga qarab davom etadigan tor tunnelni topdilar. Ular tunnelning 1,5 km masofasidan oʻtib, uning bir qismini oʻlchashdi.
Ekspeditsiyaning soʻnggi kunida ular balandlik oʻlchagich bilan erishilgan oxirgi nuqtaning balandligini oʻlchadilar. Shu tariqa Boybuloqning amplitudasini ancha kengaytirdilar. Tunnel davom etmoqda, ammo vaqt yoʻqligi sababli ular qaytishga majbur boʻldi.
Ekspeditsiyadan soʻng Boybuloq 1517 metr, uzunligi 18,4 km boʻlgan yangi chuqurlikka ega boʻldi.<ref name="BB1517"/><ref name="BB2022-2023"/>

== Vishnyovskiy gʻori ==
[[Fayl:Mountain ridge with Višnevskij cave entrance.jpg|thumb|upright=3.7|center|Choʻlbayir togʻ tizmasidagi Vishnyovskiy gʻoriga kirish joyi.]]

'''2015''' 1988-1992-yillarda va 1995-2008-yillarda Boybuloqqa SGS ekspeditsiyalariga rahbarlik qilgan Aleksandr Sergeevich Vishnyovskiy vafot etgan 2015-yili,<ref name="FASUAVD"/> Vasiliy Samsonov boshchiligidagi 7 kishidan iborat qidiruv guruhi [[Orenburg]]dan kelib, SGS va ASU ekspeditsiyasi doirasida Boybuloq tepasidagi balandligi 150-200 m keladigan devorning 3 kilometrlik uchastkasini sinchiklab tadqiq etdi. Ular gʻorga kirish mumkin boʻlgan bir nechta joylarni topdilar, ularning barchasi devor chetidan 30-50 m pastda joylashgan boʻlib, ChB-15 deb nomlangan kirish joyi eng istiqbolli boʻlib chiqdi. Kirish joyi 3522 m balandlikda joylashgan boʻlib, u plato chetidan 25 metr pastda, balandligi sakkiz metr boʻlgan va faqat vertikal ilgak bilan tushish mumkin boʻlgan grotdir. Gʻor tor meandrlar bilan bogʻlangan kichik quduqlar kaskadi bilan boshlanadi. Kirish joyidan 400 metr narida 70 metr chuqurlikda jamoa juda tor, shifti baquvvat yoʻlak oldida toʻxtadi. 4 soatlik urinishdan soʻng ular oʻtish joyini kengaytirdilar, uning ortidan chuqur quduq ochildi, uni oʻrganish keyingi yilga qoldirildi.<ref name="HEVC"/><ref name="CNAV"/>

'''2016''' Boysuntogʻ-2016" ekspeditsiyasi doirasida ChB-15 gʻorida 7 kishidan iborat guruh ishladi: Rossiyadan 4 va Italiyadan 3 kishi (La Venta speleoklubi). Asosiy lagerdan gʻorgacha boʻlgan masofa uzun (3 soat) boʻlgani uchun lagerning bir qismini tizmaning tepasiga koʻchirishga qaror qilindi. Suv yoʻqligi, shamolning kuchliligi va tunda havoning sovib ketishi tufayli vaziyat murakkablashdi. Gʻorda oʻtish qiyin boʻlgan tor joy kengaytirildi va ekspeditsiya aʼzolari 15 metr pastga — Kunitsa zaliga tushishdi, zal balandligi 3 dan 30 m gacha boʻlgan juda tor meandr bilan davom etdi, shundan soʻng 2-3 soatdan keyin pastga enib ketgan sirpanchiq yoʻl keldi. U kirish joyidan 4-5 soatlik masofadagi 40 metrlik quduqqa olib bordi. Bu joydan sal naridagi kichkina grotda kelasi yili yerosti baza lazeri „Lager −168“ oʻrnatildi. Kashfiyotchilar kengaytirish taqozo etiluvchi qator vertikal va gorizontal tor joylardan keyin tubida kichkina jilgʻa oqib yotgan anchagina keng meandrga tushishdi. 300 m dan keyin ular 12 m chuqurlikdagi quduqni topishdi va yangi — yanada kengroq va balandroq meandrga tushishdi. Bir soatdan keyin hujumkor juftlik navbatdagi 8 metrlik quduqqa yetib bordi, lekin vaqt yetishmasligi ularni qaytishga majbur qildi. Gʻorning suratga olingan qismining chuqurligi 234 m, uzunligi 1089 m edi. ChB-15 gʻori Aleksandr Vishnyovskiy nomidagi gʻor deb nomlandi va asta-sekin Boybuloq tomon choʻzilib bordi.<ref name="R2016BE"/><ref name="HEVC"/>

[[Fayl:Расширение меандра в пещере ЧБ 17.jpg|thumb|upright=1.6|left|Georgiy Sapojnikov ChB-17 da meandrni kengaytirmoqda. 2017-yil.]]

'''2017''' SGS va ASU dan 10 kishilik guruh gʻorning tepasida, 3500 m balandlikda lager qurdilar. Qisqa iqlimga moslashuvdan soʻng Lager-168 tashkil etildi, Sergey Teryoxin va Artur Abdiushev oʻsha yerdan har kuni yoʻlga chiqib, 735 m chuqurlikdagi sifonga yetib borishdi. Keyin pastki qismini yanada batafsil oʻrganish uchun yana bir lager, bu safar [[gamak]] tipidagi lager oʻrnatildi. Yangi qism kengligi oʻrtacha 50 sm boʻlgan galereya boʻlib, unga 4 irmoq (hali oʻrganilmagan) kelib quyiladigan jilgʻa oqadi. Topografik suratga olish ishlari 2 800 m uzunlikkacha va 586 m chuqurlikkacha olib borildi, bu shuni koʻrsatdiki, gʻor Boybuloqning yangi qismiga tomon bir tekis, xuddi plato yuzasi kabi 19 daraja burchak ostida, sathdan 70-100 m pastda tushib boradi. Shuningdek, gʻorning [[3D]] modelini yaratish uchun ushbu hududning yuzasini aniq suratga olish ishlari amalga oshirildi. Jamoaning bir qismi gʻorga tushadigan mashaqqatli yoʻlni qisqartirish maqsadida platoda ham, devorda ham Vishnyovskiy gʻoriga kiruvchi qoʻshimcha yoʻllarni izladi. Bir nechta qiziqarli gʻorlar topildi, masalan, Lunnaya (Oydin), U istochnika (Buloq yonida), Logovo (Uya). Ish ChB-17 gʻorida ham olib borildi. Ammo topilgan gʻorlarning birontasi ham Vishnyovskiy gʻori bilan birlashmadi.<ref name="HEVC"/>

[[Fayl:BB-Vishn Team 2018.jpg|thumb|upright=2.5|right|Choʻlbayir-2018 ekspeditsiya jamoasi]]

'''2018''' 25 kishidan iborat xalqaro guruh: Rossiyadan 14 kishi, Fransiyadan 8 kishi va Shveysariyadan 3 kishi — nafaqat Vishnyovskiy, balki Boybuloq, Lunnaya va ChB-5 gʻorlarida ham ishladilar. Yer usti lageri 3000 m balandlikda, Vishnyovskiy gʻoriga kirishdan piyoda bir soatlik va Boybuloqdan bir yarim soatlik masofada joylashgan edi. Gʻorda ikkita — biri 350 m, ikkinchisi 600 m balandlikda gamak tipidagi ikkita lager oʻrnatildi. Sifonni aylanib oʻtadigan yoʻlni topib boʻlmadi, lekin pastki lagerdan unchalik uzoq boʻlmagan joyda, qarama-qarshi (koʻtarma) yoʻnalishda choʻzilib ketgan yonlama oqimda qiziqarli uzun galereya topildi, u Boybuloqning yuqori qismiga qarab ketgan edi. Tekshirilgan boshqa ikkita irmoqlardan birida balandligi 80 m boʻlgan katta quduq topildi, u yer yuzasiga yaqinlashib, 20 m pastda toʻxtagan. Boybuloqning yangi qismida ikki gʻorning ehtimoliy ulanish nuqtasini qidirish ishlari amalga oshirildi. Vishnyovskiy va Lunnaya gʻorlaridagi 2500 m yangi yoʻllar xaritaga tushirildi. Boybuloqqa olib boradigan kanyonda dinozavrlarning izlari topildi.<ref name="HEVC"/><ref name="BB2018"/><ref name="BBDCUE"/><ref name="RCE30C"/><ref name="CEDDF"/>

[[Fayl:Chulbair 10-08-2019.jpg|thumb|upright=1.6|left|Aleksey Seryogin va Yekaterina Bazarova Vishnyovskiy gʻoriga kirishdan oldin, 2019-yil]]

'''2019''' Ekspeditsiyani toʻplash qiyin boʻldi, chunki gʻor tubida ishni davom ettirishning aniq istiqbollari yoʻq edi, shunday boʻlsa-da, Ural, [[Moskva]] va [[Irkutsk]]dan 15 kishidan iborat guruh yigʻildi. Yer usti lageri Lunnaya gʻori yaqinida, tekshirilgan joyda oʻrnatildi, toʻrt kishidan iborat guruhga: Yevgeniy Sakulin, Pyotr Koveshnikov, Anastasiya Yanina va Andrey Minogin „Sifonniy“ nomli lager oʻrnatish, −600 m chuqurlikdagi irmoqning davomini topish, pastki sifonni yana bir marta tekshirib koʻrish va eski yoʻlni qazib koʻrishga urinish uchun gʻor tubiga tushishdi. Ammo birinchi kunning oʻzidayoq Yevgeniy va Anastasiya tor, yarmigacha suv bosgan yoʻldan emaklab borib, sifon ortidagi meandrga yetib borishga muvaffaq boʻlishdi. U yogʻiga gʻor pastga qarab tushib borardi. Ushbu yangilik telefon orqali yer yuzida qolganlarga uzatildi. Qolgan ish rejalari bekor qilindi va Yevgeniy Ribka, Vasiliy Samsonov va Vadim Loginov bilan kuchaytirilgan guruh yangi qismga yoʻl oldi. Qidiruv guruhi Belota tizmasidan qaytib kelgandan soʻng, Vishnyovskiy gʻoridagi tadqiqotga Yevgeniy Tsurixin, Aleksey Seryogin va Yekaterina Bazarova<ref name="HEVC"/> ham qoʻshilishdi. Sifondan keyin gʻor keng meandr boʻlib davom etdi, uning tubida jilgʻa boʻlib, 1-5 m oʻyiqlari (kamarlari) bor edi. Bir muncha vaqt oʻtgach, jilgʻa xalqob tagidagi tor tuynukka kirib gʻoyib boʻldi va „Katta galereya“ boshlandi. Avvaliga past shiftli quruq yoʻlakdan oʻtildi, bir nechta halqa yoʻlakdan keyin tunnel emaklab yuradigan darajada pasayib, hoʻl boʻlib ketdi, keyin qattiq yer loyga aylandi. Bu uchastkani bosib oʻtishga 2 soat sarf boʻldi. Yoʻlka yangi meandr bilan kesildi, u yerda shift ostida „Katta koʻchki zali“ topildi. Keyingi meandr keng emas, tubida kichik jilgʻa boʻlib, baʼzi joylarini xalqob bosgan edi. Chapdan yana bir boshqa irmoq oqib kelardi.<ref name="HEVC"/>

[[Fayl:Подземный лагерь в пещере имени Вишневского.jpg|thumb|upright=1.2|left|Vasiliy Samsonov va Sergey Teryoxin, Lager −168, 2019-yil]]

[[Fayl:PBL Gnezdo.jpg|thumb|upright=1.2|right|Lager „Uya“, 1049 m chuqurlikda, 2019-yil]]

Yoʻl ilgakli bir nechta oʻyiqlar (kamarlar) bilan davom etdi. Koʻplab xalqoblar yigʻilib qolgani uchun chiroyli rangli meandr „Qahrabo daryosi“ degan nom oldi. U yogʻiga oʻng tomonda kuchli irmoq oʻtardi, ehtimol, u Katta galereya boshlanishi oldidan oyoq ostida gʻoyib boʻluvchi suvning asosiy oqimi edi. Ulanish joyini „Akvapark“ deb nomlashdi, chunki uni dushdagidek sharros quyilib turgan suv ostida yugurib oʻtish kerak edi. Chapda, „Akvapark“dan keyin, kichkina tokchada „Uya“ chodirli baza lageri oʻrnatildi. Undan naryogʻida katta meandr choʻzilgan, unda suv oqimi taxminan l L/s boʻlgan suv oqimi bor edi. Bu hudud uchun suvning bunday sarfi katta hisoblanadi. Keyin suv yaxshigina dushdek sharillab oqayotgan 12 metrli „Friroup“ qudugʻi, uning ketidan 10, 8 va 12 metrlik quduqlar keladi. Guruh „50 m kordos“ deb nomlangan chuqurligi 20 metr keladigan quduqning tepasida toʻxtadi, uning ortidan yana bitta tushish yoʻli koʻrinib turardi. Vaqt kam, arqonlar va anker yetarli emas. Gʻor Boybuloqning yangi qismidagi quduqlar kaskadi tomonga qarab borardi. Uzunligi 8004 m keladigan Vishnyovskiy gʻorining −1158 m gacha boʻlgan qismi oʻtildi. 2019-yilda 168 m, 614 m va 1049 m chuqurlikda uchta yerosti lageri oʻrnatildi, gʻor 438 m chuqurlikda va 2628 m uzunlikda oʻrganib chiqildi.<ref name="HEVC"/><ref name="AVC"/><ref name="CNAV"/><ref name="SRSEU"/><ref name="SUEC"/>

Vishnyovskiy gʻoridagi eng chuqur joy Boybuloqdan vertikaliga 50 m balandlikda va gorizontaliga 200 m masofada joylashgan. Ularning ulanishi umumiy chuqurligi 2033 m boʻlgan tizimning paydo boʻlishiga olib kelgan boʻlardi.[5] Bu keyingi ekspeditsiya paytida yoki undan keyin sodir boʻlishi mumkin. Vishnyovskiy gʻorining asosiy yoʻlagi balki Boybuloq yonidan oʻtib, u bilan dengiz sathidan 2300 m balandlikda bogʻlanmasligi, oʻzining nazariy ikki kilometrlik chuqurligida davom etishi ham mumkin.<ref name="WAW"/>

[[Fayl:Cave profile with surface of Boybuloq and Višnevskij cave 2020 - Uzbek.svg|thumb|upright=3.7|center|Boybuloq va Vishnyovskiy gʻorining profili yuzasi bilan]]

'''2020''' [[COVID-19 pandemiyasi]] tufayli Choʻlbayir tizmasining gʻorlariga, ayniqsa, Vishnyovskiy gʻoriga katta ekspeditsiya tashkil qilish rejalari kechiktirildi.<ref name="IK"/>

'''2021''' Tashrif imkoniyati 2021 yil iyun oyida ochildi va oʻsha yilning avgust oyida 18 kishidan iborat Rossiya-Fransiya-Sloveniya-Oʻzbekiston ekspeditsiyasi Boybuloq 2021 boʻlib oʻtdi. Shuningdek, u SGS va ASU doirasida tashkil etilgan boʻlib, uni Vadim Loginov boshqargan. Vishnevskiy gʻori bir qator kichik chuqurliklar va chuqurligi 30 m boʻlgan kattaroq chuqur bilan davom etdi. Uning pastki qismida bir nechta davomlar bor edi. Gʻorchilar suv ortidan ergashdilar va ular suvdan shiftgacha boʻsh joy kam boʻlgan yarim sifonga yetib kelishdi, ortidan esa yana ikkita shunday yarim sifon. Gʻor tunnel bilan davom etdi, 20 m tomchi bilan, suv oqimi, taxminan 10 l / sek., katta sifonga oqib tushdi. Bu shoʻngʻishni talab qiladi, quruq aylanma yoʻl topilmadi. Barcha variantlarni oʻrganib chiqqandan soʻng, ekspeditsiya dengiz sathidan taxminan bir xil balandlikda, ikkala gʻordagi ikkita meander orasidagi masofani 70 m gacha qisqartirishga muvaffaq boʻldi, ikkalasi ham oʻtish uchun juda tor.<ref name="BB"/><ref name="AVC"/><ref name="BB2021"/>

'''2023''' Vishnevskiy gʻorida Boybuloq 2023 ekspeditsiyasining uchta jamoasi ishladi. Qazish guruhi Boybuloq yoʻnalishidagi tor yoʻlakni kengaytirib, 35 metrga koʻproq choʻzilgan, yana havo oqimi yoʻq edi. Alpinistlar guruhi bacalar ustidagi tunnellarni oʻrganayotgan edi. Ulardan birining tepasida ular 30 metrdan keyin tugaydigan tunnelni qazishdi. Sifon guruhi gʻorning pastki qismidagi kichikroq osilgan sifonni germetik qoplar yordamida boʻshatishga harakat qilishgan. Ular sifonni yarmigacha quritishga muvaffaq boʻlishdi. Ikki gʻor oʻrtasida Nikola telefonlari yordamida doimiy aloqa oʻrnatildi. Eng yaxshi aloqa ikkala tomondan tovushlar bilan ham qidirildi (burgʻulash, bolgʻa zarbalari). Ovozning eng yaxshi uzatilishi sifondagi nuqta — Boybuloqdagi eng yaqin tunneldagi nuqta edi. Xaritadagi ikkita nuqta orasidagi masofa 70 metrni tashkil qiladi, ammo aniq audio aloqasi tufayli u 50 metrdan kamroq boʻlishi mumkin.
Vishnevskiy gʻori 1283 metr chuqurlikda qoldi, uning uzunligi 8,6 km gacha koʻtarildi.<ref name="BB2022-2023"/>

== Gʻor va dunyo ==
2019-2023 yillardagi ekspeditsiyalar davomida Vishnevskiy va Boybuloq gʻorlaridagi kashfiyotlar Chul-Bair tizmasida juda chuqur, murakkab va keng tarqalgan baland togʻ gʻorlari tizimi mavjudligi haqidagi taxminni tasdiqladi.<ref name="HEVC"/>

Dunyoda balandligi 8000 metrdan yuqori boʻlgan 14 ta togʻ bor, birinchi togʻ 1950-yilda, oxirgisi 1964-yilda zabt etilgan, ammo 2000 metrdan chuqur boʻlgan 2 ta gʻor mavjud, xolos.<ref name="AFC8000"/><ref name="SNF1964"/> Ikkalasini ham super gʻor<ref name="HWDC"/> deyish mumkin, sayyoramizning zabt etilmagan soʻnggi qismlari bu maqomga yarim asr avval ega boʻlishdi. Kruber-Voronya (chuqurligi 2197 m) 44 yillik izlanishlardan soʻng, 2004-yilda, Veryovkin gʻori (chuqurligi 2212 m) kashf etilgandan 49 yil oʻtib, 2017-yilda 2000 m dan oshdi.<ref name="KVC"/><ref name="ASDVC2204"/> Boybuloq va Vishnyovskiy gʻorining qoʻshilishi mana shunday uchinchi gʻorning paydo boʻlishiga olib kelgan boʻlardi.<ref name="HEVC"/> 2001-yilda dunyodagi eng chuqur gʻor Markaziy yevropadan Gʻarbiy Kavkazdagi Abxaziyaga koʻchirildi, u yerda 2020-yil holatiga toʻrtta eng chuqur gʻorlar<ref name="EKV2001"/> joylashgan. Chuqurlik boʻyicha oshish istiqbollari Arabika va Bzib ohaktoshli togʻ massivlaridagi gʻorlarning kirish yoʻllarilarining balandligi bilan cheklangan. Va u kamdan-kam hollarda 2300 m dan oshadi (Arabikaning yuqori nuqtalari — 2656 m, Napraning eng baland nuqtasi — 2684 m).<ref name="NHA"/> Chuqur gʻorlar uchrashi uchun katta imkoniyatlarga ega boʻlgan ohaktoshli togʻlarning yana ikkita hududi — Meksika janubidagi Oaxaka shtatida hududidagi Serra-de-Xuares togʻ tizmalari boʻlib, CHeve gʻori mavjud, u yerda ohaktosh qatlami 2500 m dan oshadi, shuningdek, Turkiyaning Aladagʻlar massivi, u yerda Quzgʻun gʻori mavjud, ohaktosh qatlami 4000 m ni tashkil qiladi. Katta saʼy-harakatlarga qaramay, Serra-de-Xuaresdagi ishlar 40 yildan ortiq, Aladagʻdagi ishlar 20 yildan ziyod davom etdi, lekin 1524 m va 1400 m dan ortiq chuqurlikka etib borishnng iloji boʻlmadi.<ref name="HWDC"/><ref name="2021SCE"/><ref name="KCIC"/><ref name="CKT"/>

Bu faktlar speleologiya olamida Boybuloqqa, Oʻzbekistonga va Markaziy Osiyoga boʻlgan eʼtiborni sezilarli darajada oshirdi. ''Boysuntau Karst va Gʻorlarni oʻrganish, 2020-2021'',<ref name="SPRKCMBT"/> ''Karst, dunyo tomida ([[Pomir]], [[Tojikiston]]), 2020-2021'',<ref name="PKRW"/> ''Markaziy Osiyo transchegaraviy speleoloyiha'',<ref name="CATP"/> ''"Tuyamoʻyin" speleologik ekspeditsiyasi. (Oloy tog 'tizmasining yonbagʻirlari, [[Qirg'iziston]])'' kabi bir qator mintaqaviy loyihalar tashabbusi bilan chiqildi.<ref name="SETM2021"/> Boybuloq va CHoʻlbayir ham Oʻzbekistonning diqqatga sazovor ob’yektlari roʻyxatiga qoʻshildi.<ref name="B-BC"/>

Boybuloq 1992-yilda italiyalik speleologlarning kitobida tasvirlangan,<ref name="CSCA"/> u Bi-Bi-Si hisobotida taqdim etilgan.<ref name="LADC"/> Gʻor haqidagi bir nechta sahifalar ekspeditsiya tashkilotchisining kitobida mavjud: ''SGS. Kadrning markazida'',<ref name="SGSITS"/> shuningdek, gʻor, ekspeditsiya aʼzolaridan birining romani -''Mening boshimda qipiq..'' (''V golove moyey opilki…'') romaniga asosiy syujet boʻlib xizmat qilgan.<ref name="HMS"/>

== Manbalar ==
{{Manbalar|2|refs=
 
<ref name="CEDDF">{{Yangiliklar manbasi
| title = Спелеологи обнаружили следы динозавров при изучении глубоких карстовых пещер в Узбекистане
| trans-title = Cave explorers discovered dinosaurs footprints during the study of deep karst caves in Uzbekistan
| publisher = TASS | language=ru
| date = 2018-yil 31-avgust
| url = https://nauka.tass.ru/nauka/5509379
| accessdate = 2021-yil 5-fevral}}</ref>

<ref name="BB2018">{{veb manbasi
| first = Vadim | last = Loginov
| title = Бой-Булок 2018 | language = ru
| trans-title = Boybuloq 2018
| date = 2018-yil 11 mart
| publisher = SGS - Ekaterinburg speleo club
| url = http://sgs.su/news/text/286/
| accessdate = 2021-yil 6-fevral}}</ref>

<ref name="HEVC">{{veb manbasi
| first1 = Vasilij | last1 = Samsonov
| first2 = Vadim | last2 = Loginov
| title = История исследования пещеры им. А.С. Вишневского
| trans-title = History of the exploration of A. S. Višnevskij cave
| language = ru
| date = 2020-yil 12-aprel
| publisher = SGS - Ekaterinburg Speleo Club
| url = http://sgs.su/about/6/
| accessdate = 2021-yil 9-fevral}}</ref>

<ref name="IK">{{veb manbasi
| title = История клуба
| language = ru | date = 2021-yil | publisher = SGS - Ekaterinburg Speleo Club
| url = http://sgs.su/about/1/ | accessdate = 2021-yil 24-fevral}}</ref>

<ref name="PKRW">{{veb manbasi
| title = Проект — «Карст на Крыше мира» (Памир, Таджикистан). 2020-2021
| trans-title = Project - "Karst on the Roof of the World" (Pamir, Tajikistan). 2020-2021
| date = 2020-yil
| publisher = Foundation for the Preservation and Exploration of Caves
| language = ru
| place = Bishkek
| url = https://speleo.kg/projects/expedition-projects/7-proekt-vysokij-karst-pamir-tadzhikistan-june-6-july-17/
| accessdate = 2021-yil 6-fevral
| arxivsana = 2021-04-21
| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210421095524/https://speleo.kg/projects/expedition-projects/7-proekt-vysokij-karst-pamir-tadzhikistan-june-6-july-17/
}}</ref>

<ref name="CATP">{{veb manbasi
| title = Центрально-Азиатский трансграничный спелеопроект
| trans-title = Central Asian transboundary speleoproject
| date = 2020-yil
| publisher = Foundation for the Preservation and Exploration of Caves
| language = ru
| place = Bishkek
| url = https://speleo.kg/projects/czentralno-aziatskij-transgranichnyj-speleoproekt/
| accessdate = 2021-yil 6-fevral
| arxivsana = 2021-04-21
| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210421095529/https://speleo.kg/projects/czentralno-aziatskij-transgranichnyj-speleoproekt/
}}</ref>

<ref name="WAW">{{veb manbasi
| title = Who are we? | language = en
| trans-title =
| date = 2020-yil dekabr
| publisher = SGS - Ekaterinburg speleo club
| url = http://sgs.su/text/aboutsgs/
| accessdate = 2021-yil 7-fevral}}</ref>

<ref name="B-BC">{{veb manbasi
| title = Boy-Bulok cave | language = en
| trans-title =
| date = 2020-yil
| publisher = Asia Adventures | place = Tashkent
| url = http://centralasia-adventures.com/en/sights/boy_bulok_cave.html
| accessdate = 2021-yil 16-fevral}}</ref>

<ref name="SGSFSC">{{Kitob manbasi
| editor = SGS - Ekaterinburg speleo club
| year = 2011-yil | title = СГС - Первые полвека. Пещеры. События. Люди.
| trans-title = SGS - The first semi-centennial. Caves. Events. People.
| language = ru | publisher = Azimuth Publishing, SGS - Ekaterinburg speleo club
| chapter = История исследования пещеры Бой-Булок / Boy Bulok cave - History of exploration
| first = Aleksandr | last = Višnevskij
| url = https://book.exje.ru/wp-content/uploads/2020/04/Speleo_book_print1.pdf
| pages= 65-66
| accessdate = 2020-yil 1-may}}</ref>

<ref name="BT2015">{{Kitob manbasi | editor-first = Sergej | editor-last = Evdokimov | title = Журнал АСУ 27 | trans-title = ASU Journal No. 27 | publisher = The Assoсiation of Ural Speleologists | chapter = БАЙСУНТАУ-2015 / Baysun-Tau-2015 | first1 = Evgenij | last1 = Curihin | first2 = Ivan | last2 = Russkih | first3 = Vasilij | last3 = Samsonov | first4 = Vadim | last4 = Loginov | pages = 4-6 | place = Perm | year = 2016-yil | language = ru | url = https://viv-asu.ru/index.php/component/phocadownload/category/1-files?download=183:skachat-zhurnal-asu-27-13-mb-pdf&lang=ru&usg=AOvVaw0UW75Vb1Cj3RZxyQRnVx6B | accessdate = 2021-yil 11-fevral | chapterurl = https://viv-asu.ru/index.php/component/phocadownload/category/1-files?download=183:skachat-zhurnal-asu-27-13-mb-pdf&lang=ru&usg=AOvVaw0UW75Vb1Cj3RZxyQRnVx6B | archive-date = 2021-04-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210421095521/https://viv-asu.ru/index.php/component/phocadownload/category/1-files?download=183:skachat-zhurnal-asu-27-13-mb-pdf&lang=ru&usg=AOvVaw0UW75Vb1Cj3RZxyQRnVx6B }}</ref>

<ref name="SGS40OA">{{Kitob manbasi
| editor-first1 = Sergej
| editor-last1 = Evdokimov
| editor-first2 = Aleksandr
| editor-last2 = Višnevskij
| editor-first3 = Emma
| editor-last3 = Lobanova
| editor-first4 = Aleksandr
| editor-last4 = Plastinin
| editor-first5 = Sergej
| editor-last5 = Valujskij
| title = СГС - 40 лет
| trans-title = SGS - 40 years
| publisher = The Assoсiation of Ural Speleologists
| year = 2001-yil
| language = ru
| volume = 6
| place = Perm
| chapter = Наша Азия / Our Asia
| first1 = Aleksandr
| last1 = Višnevskij
| first2 = Vladimir
| last2 = Zotov
| pages = 40-42
| url = https://viv-asu.ru/index.php/component/phocadownload/category/2-fajly-asu?download=8:sgs&usg=AOvVaw0uzuokVrqqdhIWdMaFlnYY
| accessdate = 2020-yil 5-may
| chapterurl = https://viv-asu.ru/index.php/component/phocadownload/category/2-fajly-asu?download=8:sgs&usg=AOvVaw0uzuokVrqqdhIWdMaFlnYY
| archive-date = 2021-05-17
| archive-url = https://web.archive.org/web/20210517091313/https://viv-asu.ru/index.php/component/phocadownload/category/2-fajly-asu?download=8:sgs&usg=AOvVaw0uzuokVrqqdhIWdMaFlnYY
}}</ref>

<ref name="HEBBC">{{veb manbasi
| first = Sergej | last = Kuklev | language = ru
| title = История исследования пещеры Бой-Булок (Александр Вишневский)
| trans-title = History of exploration of Boy Bulok cave (Aleksandr Višnevskij)
| date = 1999-yil
| publisher = Комиссия спелеологии и карстоведения / Speleology and Karst Studies Commission
| url = http://www.rgo-speleo.ru/caves/azia/boy_bulok_hist.htm
| accessdate = 2020-yil 1-may}}</ref>

<ref name="LCCA">{{veb manbasi
| first1 = Aleksandr | last1 = Višnevskij
| first2 = Vladimir | last2 = Mal'cev
| first3 = Viktor | last3 = Dubljanskij
| first4 = Jurij | last4 = Dubljanskij
| title = Крупнейшие пещеры Средней Азии
| trans-title = The largest caves of Central Asia
| language = ru
| date = 2004-yil
| publisher = Комиссия спелеологии и карстоведения / Speleology and Karst Studies Commission
| url = http://rgo-speleo.ru/biblio/aziya.htm
| accessdate = 2021-yil 6-fevral}}</ref>

<ref name="P2SS">{{veb manbasi
| first1 = Valentin | last1 = Potapov
| first2 = Ekaterina | last2 = Jacucenko
| title = Часть 2 Камни на склоне
| trans-title = Part 2 Stones on a Slope
| language = ru
| date = 2012-yil avgust
| publisher = Спелеоклуб Самарского университета / Samara University Speleoclub
| url = http://speleo.ssau.ru/index.php?status=article&dnew=ARTICL/2012/08/Asia12_off.html
| accessdate = 2020-yil 26-may}}</ref>

<ref name="BBC">{{veb manbasi
| title = Бой-Булок пещера
| trans-title = Boybuloq cave
| language = ru
| date = 2015-yil
| publisher = Meros.uz Культурное наследие Узбекистана / Cultural Heritage of Uzbekistan
| url = https://meros.uz/ru/object/boy-boloq-gori
| accessdate = 2020-yil 26-may
| archive-date = 2020-06-11
| archive-url = https://web.archive.org/web/20200611195324/https://meros.uz/ru/object/boy-boloq-gori
}}</ref>

<ref name="SGSITS">{{Kitob manbasi
| editor = SGS - Ekaterinburg speleo club
| year = 2016-yil
| title = СГС - В центре кадра
| trans-title = SGS - In the spotlight
| language = ru, en
| publisher = SGS - Ekaterinburg speleo club, Azimuth Publishing
| url = https://book.exje.ru/wp-content/uploads/2019/09/%D0%A1%D0%93%D0%A1-%D0%B2-%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0.pdf
| pages = 58-67
| accessdate = 2019-yil 1-may}}</ref>

<ref name="ART">{{veb manbasi
| first = Sergej
| last = Kuklev
| title = Азия: туда и обратно
| trans-title = Asia: round trip
| language = ru
| date = 1999-yil
| url = http://www.skuklev.narod.ru/asia.htm
| url-status = live
| archive-url = https://web.archive.org/web/20210421095525/http://www.skuklev.narod.ru/asia.htm
| archive-date = 2021-04-21
| accessdate = 2020-yil 1-may
}}</ref>

<ref name="MACA">{{veb manbasi
| first = Sergej
| last = Kuklev
| title = Средневековье Средней Азии
| trans-title = Middle Ages of Central Asia
| language = ru
| date = 2011-yil 9 mart
| publisher = Сетевое издание "МК - Урал" (Московский Комсомолец) / Network Edition of "MK-Ural" (Moskovskij Komsomolec)
| url = https://chel.mk.ru/articles/2011/03/09/570905-srednevekove-sredney-azii.html
| accessdate = 2020-yil 27-may
| archive-date = 2021-04-21
| archive-url = https://web.archive.org/web/20210421095523/https://chel.mk.ru/articles/2011/03/09/570905-srednevekove-sredney-azii.html
}}</ref>

<ref name="EBBS">{{veb manbasi
| first = Ol'ga | last = Čerepanova
| title = Стартовала экспедиция в Бой-Булок
| trans-title = Expedition to Boy-Bulok started
| language = ru
| date = 2008-yil 4-avgust
| url = https://cml.happy.kiev.ua/cgi-bin/cml.cgi?num=10709
| accessdate = 2020-yil 2-may}}</ref>

<ref name="LADC">{{veb manbasi
| first = Rustam | last = Qobil
| title = Lost in Asia's deepest cave
| trans-title =
| language = en
| date = 2018-yil 27-dekabr
| publisher = British Broadcasting Corporation
| url = https://www.bbc.com/news/world-asia-46555824
| accessdate = 2020-yil 4-may}}</ref>

<ref name="RCE30C">{{veb manbasi
| title = Russian cavers explored more than 30 caves in 2018
| trans-title =
| language = en
| date = 2018-yil 18-dekabr
| publisher = Russian Geographical Society
| url = https://www.rgo.ru/en/article/russian-cavers-explored-more-30-caves-2018
| accessdate = 2020-yil 4-may}}</ref>

<ref name="SRSEU">{{veb manbasi
| title = Sensational result of a speleological expedition in Uzbekistan
| trans-title =
| language = en
| date = 2019-yil 29-avgust
| publisher = Pravda Vostoka
| location = Tashkent
| url = https://www.pv.uz/en/news/sensatsionnyj-rezultat-speleologicheskoj-ekspeditsii-v-uzbekistane
| accessdate = 2020-yil 4-may
| archivedate = 2020-12-05
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20201205142220/https://pv.uz/en/news/sensatsionnyj-rezultat-speleologicheskoj-ekspeditsii-v-uzbekistane
}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20201205142220/https://pv.uz/en/news/sensatsionnyj-rezultat-speleologicheskoj-ekspeditsii-v-uzbekistane |date=2020-12-05 }}</ref>

<ref name="BBDCUE">{{veb manbasi
| first = Marat
| last = Nadjibayev
| title = Boy-Bulok - deepest cave in Uzbekistan explored
| trans-title =
| language = en
| date = 2018-yil 22-oktyabr
| publisher = kun.uz / News of Uzbekistan and the World
| url = https://kun.uz/en/news/2018/10/22/boy-bulok-deepest-cave-in-uzbekistan-explored
| accessdate = 2020-yil 4-may}}</ref>

<ref name="SUEC">{{veb manbasi
| title = Struggle for the underground "Everest" continues: Speleological expedition in Surkhandarya region ended with a sensational result
| trans-title =
| language = en
| date = 2019-yil 29-avgust
| publisher = Uzbekistan National News Agency
| url = http://uza.uz/en/society/struggle-for-the-underground-everest-continues-speleological-29-08-2019
| accessdate = 2020-yil 4-may}}</ref>

<ref name="FASUAVD">{{veb manbasi
| title = Скончался основатель Ассоциации спелеологов Урала Александр Вишневский
| trans-title = The founder of the Association of Speleologists of the Urals Alexander Vishnevsky died
| language = ru
| publisher = obltv.ru / Sverdlovsk region TV
| date = 2015-yil 16-iyun
| url = https://www.obltv.ru/news/society/skonchalsa_osnovatel_associacii_speleologov_urala_aleksandr_vishnevskij/
| accessdate = 2020-yil 5-may
| arxivsana = 2020-06-11
| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611195327/https://www.obltv.ru/news/society/skonchalsa_osnovatel_associacii_speleologov_urala_aleksandr_vishnevskij/
}}</ref>

<ref name="HMS">{{Kitob manbasi
| first = Sergej Gennad'evič | last = Kuklev | language = ru
| year = 2016-yil
| title = В голове моей опилки...
| trans-title = In the head of my sawdust...
| publisher = Aegitas
| pages = 239}}</ref>

<ref name="CNAV">{{veb manbasi
| title = The cave named Alexander Vishnevskiy
| trans-title =
| language = en
| date = 2019-yil
| publisher = Asia adventures
| location = Tashkent
| url = http://centralasia-adventures.com/en/sights/caves_of_uzbekistan/aleksndr_veshnevskiys_cave.html
| accessdate = 2020-yil 7-may}}</ref>

<ref name="KC">{{veb manbasi
| first = Evgenij | last = Snetkov
| title = Киевская (КиЛСИ)
| trans-title = Kiev Cave (KiLSI)
| work = speleoatlas.ru - Caving atlas of Russia and the Commonwealth of Independent States (CIS)
| language = ru
| date = 2018-yil 8-fevral
| publisher = Русское географическое общество / Russian Geographic Society
| url = https://speleoatlas.ru/caves/kievskaya-20009/
| accessdate = 2020-yil 24-may}}</ref>

<ref name="ZUCZ">{{veb manbasi
| first = Evgenij | last = Curihin
| title = Уральская им. Зенкова (Зиндан)
| trans-title = Urals-Zenkov (Zindan) cave
| work = speleoatlas.ru - Caving atlas of Russia and the Commonwealth of Independent States (CIS)
| language = ru
| date = 2017-yil 10-aprel
| publisher = Русское географическое общество / Russian Geographic Society
| url = https://speleoatlas.ru/caves/uralskaya-im-zenkova-12790/
| accessdate = 2020-yil 24-may}}</ref>

<ref name="WDC">{{veb manbasi
| first = Bob
| last = Gulden
| title = Worlds deepest caves
| language = en
| trans-title =
| publisher = National Speleological Society (NSS)
| work = Geo2 Committee on Long and Deep Caves
| url = http://www.caverbob.com/wdeep.htm
| date = 2020-yil 22-yanvar
| accessdate = 2021-yil 16-fevral
| arxivsana = 2021-05-06
| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210506193909/http://www.caverbob.com/wdeep.htm
}}</ref>

<ref name="BB2018FE">{{veb manbasi
| editor-first1 = Antoine | editor-last1 = Aigueperse
| editor-first2 = Arnauld | editor-last2 = Malard
| title = Boy Bulok 2018
| trans-title = Boybuloq 2018
| language = fr, en
| date = 2018-yil dekabr
| url = https://www.groupe-speleo-vulcain.com/wp-content/uploads/2019/01/2018_Rapport_Expe_Ouzbekistan_MIN.pdf
| accessdate = 2021-yil 9-mart}}</ref>

<ref name="BB">{{veb manbasi
| first = Evgenij | last = Curihin
| title = Бой-Булок (Бай-Булак)
| trans-title = Boybuloq
| work = speleoatlas.ru - Caving atlas of Russia and the Commonwealth of Independent States (CIS)
| language = ru
| date = 2017-yil 1-aprel
| publisher = Русское географическое общество / Russian Geographic Society
| url = https://speleoatlas.ru/caves/boy-bulok-11730/
| accessdate = 2020-yil 18-may}}</ref>

<ref name="EHAC">{{cite conference
| first1 = Evgenij| last1 = Curihin
| first2 = Vadim | last2 = Loginov
| first3 = Francesco | last3 = Sauro
| first4 = Sebastian | last4 = Breitenbach
| title = Exploration of High Altitude Caves in the Baisun-Tau Mountain Range, Uzbekistan
| trans-title =
| language = en
| book-title = 2013 ICS (International Congress of Speleology) Proceedings / Exploration and Cave Techniques
| date = 2014-yil
| page = 147-152
| url = https://www.researchgate.net/publication/259646057
| accessdate = 2020-yil 28-may}}</ref>

<ref name="AVC">{{veb manbasi
| first = Evgenij | last = Curihin
| title = Имени Александра Вишневского (ЧБ-15)
| trans-title = Aleksandr Višnevskij Cave (ČB-15)
| work = speleoatlas.ru - Caving atlas of Russia and the Commonwealth of Independent States (CIS)
| language = ru
| date = 2019-yil 18-noyabr
| publisher = Русское географическое общество / Russian Geographic Society
| url = https://speleoatlas.ru/caves/imeni-aleksandra-vishnevskogo-19130/
| accessdate = 2020-yil 18-may}}</ref>

<ref name="R2016BE">{{cite journal
| first1 = Vadim
| last1 = Loginov
| first2 = Vasilij
| last2 = Samsonov
| first3 = Evgenij
| last3 = Curihin
| title = Результаты Байсунской экспедиции - 2016.
| trans-title = 
| language = ru
| date = 2016-yil
| volume = 29
| pages = 3-4
| journal = Журнал АСУ / ASU Journal
| publisher = ASU - The Assoсiation of Ural Speleologists
| url = https://viv-asu.ru/index.php/component/phocadownload/category/1-files?download=185:zhurnal-asu-29-32-1-mb-pdf&lang=ru
| accessdate = 2020-yil 23-may
| archivedate = 2021-02-25
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20210225163002/https://www.viv-asu.ru/index.php/component/phocadownload/category/1-files?download=185:zhurnal-asu-29-32-1-mb-pdf&lang=ru
}}</ref>

<ref name="A90">{{cite journal
| first1 = Paz | last1 = Vale
| first2 = Rob | last2 = Wallis
| title = Aspex '90
| trans-title = Aspex '90
| date = 1991-yil
| issue = 52 | pages = 20-23 | language = en
| journal = Caves and Caving
| publisher = British Cave Research Association
}}</ref>

<ref name="BBERY">{{cite journal
| first = Georgij
| last = Sapožnikov
| title = Бой-Булок - исследования последних лет (2014-2016 гг).
| trans-title = 
| language = ru
| date = 2016-yil
| volume = 29
| pages = 5-6
| journal = Журнал АСУ / ASU Journal
| publisher = ASU - The Assoсiation of Ural Speleologists
| url = https://viv-asu.ru/index.php/component/phocadownload/category/1-files?download=185:zhurnal-asu-29-32-1-mb-pdf&lang=ru
| accessdate = 2020-yil 23-may
| archivedate = 2021-02-25
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20210225163002/https://www.viv-asu.ru/index.php/component/phocadownload/category/1-files?download=185:zhurnal-asu-29-32-1-mb-pdf&lang=ru
}}</ref>

<ref name="SPRKCMBT">{{veb manbasi
| title = Special project - Research of karst and the caves of mountain Baysun-Tau. 2020-2021
| trans-title =
| language = en
| publisher = Foundation for the Preservation and Exploration of Caves
| date = 2020-yil
| url = https://speleo.kg/en/projects/8-speczproekt-issledovaniya-karsta-i-peshher-gornogo-massiva-bajsun-tau-3-avgusta-16-avgusta/
| accessdate = 2020-yil 2-iyun
| arxivsana = 2021-04-21
| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210421095523/https://speleo.kg/en/projects/8-speczproekt-issledovaniya-karsta-i-peshher-gornogo-massiva-bajsun-tau-3-avgusta-16-avgusta/
}}</ref>

<ref name="AFC8000">{{Kitob manbasi
| last = Herzog | first =  Maurice | language = en
| year = 1951-yil
| page = [https://archive.org/details/annapurnafirstco00herz_0/page/257 257]
| title = Annapurna: First Conquest of an 8000-meter Peak
| url = https://archive.org/details/annapurnafirstco00herz_0 | trans-title =
| publisher = E.P Dutton & Co. | location = New York
| others = Translated from the French by Nea Morin and Janet Adam Smith}}</ref>

<ref name="SNF1964">{{veb manbasi
| title = Shishapangma - Northeast Face - 1964
| language = en
| trans-title = 
| publisher = Himalaya Masala
| date = 2013-yil
| url = https://www.himalayamasala.com/static/himalayan-climbs/shishapangma-northeast-face-1964.html
| accessdate = 2021-yil 11-fevral
| arxivsana = 2021-04-21
| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210421095531/https://www.himalayamasala.com/static/himalayan-climbs/shishapangma-northeast-face-1964.html
}}</ref>

<ref name="ASDVC2204">{{veb manbasi
| first = Pavel | last = Demidov
| title = По данным топосъемки глубина пещеры Верёвкина от входа составила 2204 метра.
| trans-title =
| language = ru
| date = 2017-yil 11 sentyabr
| publisher = incave.org
| url = http://incave.org/po-dannym-toposemki-glubina-peshhery-veryovkina-ot-vxoda-sostavila-2204-metra/
| accessdate = 2021-yil 10-fevral}}</ref>

<ref name="KVC">{{Kitob manbasi
| editor1-last = White | editor1-first = William B.
| editor2-last = Culver | editor2-first = David C. | language = en
| year = 2012-yil
| publisher = Academic Press | location = Cambridge, MA
| title = Encyclopedia of Caves
| trans-title =
| edition = 2nd | chapter = Krubera (Voronya) Cave
| first = Alexander | last = Klimchouk
| chapter-url = https://books.google.com/books?id=alDky3N0CmkC&q=%22Alexander+Klimchouk%22+Krubera+%28Voronja%29+Cave&pg=PA443
| isbn= 9780123838322 |pages= 423-450
| accessdate = 2021-yil 10-fevral }}</ref>

<ref name="HWDC">{{cite journal
| first = Stephen | last = Ornes | language = en
| title = The hunt is on for the deepest cave
| trans-title =
| date = 2015-yil 12-dekabr
| issue = 3051 | journal = New Scientist
| url = https://www.newscientist.com/article/mg22830515-100-the-hunt-is-on-for-the-worlds-deepest-cave-in-mexico/
| accessdate = 2021-yil 11-fevral}}</ref>

<ref name="EKV2001">{{veb manbasi
| first1 = Denis | last1= Provalov | first2 = Evgenija | last2 = Grišina
| first3 = Dmitrij | last3 = Skljarenko
| title = Экспедиция "Крубера-Воронья - 2001" / (7.01.2001) Рекорд Мира!
| trans-title =
| language = ru
| date = 2001-yil 24 mart
| publisher = Mountain.RU
| url = http://mountain.ru/speleo/voronya/
| accessdate = 2021-yil 11-fevral}}</ref>

<ref name="NHA">{{veb manbasi
| title = Natural Heritage of Abkhazia
| trans-title =
| date = 2010-yil 24-avgust
| publisher = Abkhaz World | language = en
| url = https://abkhazworld.com/aw/abkhazia/natural-heritage
| accessdate = 2021-yil 11-fevral}}</ref>

<ref name="2021SCE">{{veb manbasi
| last = Stone | first = Bill
| title = 2021 Sistema Cheve Expedition
| trans-title =
| publisher = U.S. Deep Caving Team | language = en
| url = https://www.usdct.org/sistemacheve_2021.php
| date = 2020-yil
| accessdate = 2021-yil 10-fevral }}</ref>

<ref name="KCIC">{{veb manbasi
| first1 = Alexander | last1 = Klimchouk | first2 = Lutfi | last2 = Nazik | first3 = Serdar | last3 = Bayari
| first4 = Koray | last4 =Tork | first5 = Yury | last5 = Kasyan | language = en
| title = Kuzgun Cave and its Context: the first super-deep cave in the Aladaglar Massif, Turkey
| trans-title =
| url = https://www.cavediggers.com/files/kuzgun.pdf
| date = 2004-yil
| accessdate = 2021-yil 11-fevral}}</ref>

<ref name="CKT">{{Kitob manbasi
| editor1-last = Yamaç |editor1-first = Ali
| editor2-last = Gilli |editor2-first = Eric
| editor3-last = Tok |editor3-first = Ezgi
| editor4-last = Törk |editor4-first = Koray
| year = 2021-yil
| title = Caves and Karst of Turkey - Vol. 1 / History, Archaeology nd Caves
| trans-title =
| publisher = Springer International Publishing | language = en
| chapter = 45 Interesting Caves of Turkey
| first = Ali |last = Yamaç
| chapter-url = https://www.springer.com/gp/book/9783030655006#
| isbn= 978-3-030-65501-3 |pages= 41-104
| accessdate = 2021-yil 11-fevral }}</ref>

<ref name="CSCA">{{Kitob manbasi
| editor1-last = Bernabei |editor1-first = Tullio
| editor2-last = De Vivo |editor2-first = Antonio
| year = 1992-yil |language = it
| title = Grotte e storie dell'Asia Centrale. Le esplorazioni geografiche del Progetto Samarcanda
| trans-title = Caves and stories of Central Asia. The geographic explorations of the Samarkand Project
| publisher = Centro Editoriale Veneto
| pages = 307}}</ref>

<ref name="SETM2021">{{veb manbasi
| title = Speleological expedition “Tuya-Muyun - 2021” (Foothills of the Alai ridge, Kyrgyzstan) August, 2021
| trans-title =
| date = 2020-yil
| place = Bishkek
| publisher = Foundation for the Preservation and Exploration of Caves
| language = en
| url = https://speleo.kg/en/expeditions/speleo-ekologicheskaya-ekspedicziya-tuya-muyun/
| accessdate = 2021-yil 16-fevral
| arxivsana = 2021-03-07
| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210307094910/https://speleo.kg/en/expeditions/speleo-ekologicheskaya-ekspedicziya-tuya-muyun/
}}</ref>

<ref name="BB2021">{{cite web
| first = Primož | last = Jakopin
| title = Boybuloq 2021 / Expedition to caves of the Chul-Bair mountain ridge in Uzbekistan | language = en
| url = https://jakopin.net/primoz/slike/Boybuloq-2021_en.php
| date = 2021-yil 30-avgust
| access-date = 2023-yil 2-oktyabr}}</ref>

<ref name="HMZ">{{cite web
| first = Primož | last = Jakopin
| title = Hudojnazar Mustafokulovič Zokirov | language = en
| url = https://jakopin.net/portraits/Hudojnazar_Mustafokulovic/index.php
| date = 2021-yil 7-dekabr
| access-date = 2023-yil 2-oktyabr}}</ref>

<ref name="BB2022-2023">{{cite web
| first = Primož | last = Jakopin | language = en
| title = Boybuloq 2022 and 2023 / Expeditions to Chulbair caves in Uzbekistan
| url = https://www.jakopin.net/primoz/slike/Boybuloq-2022-2023_en.php
| date = 2023-yil 30-avgust | access-date = 2023-yil 2-oktyabr}}</ref>

<ref name="BB1517">{{cite web
| title = Rekord chuqurlikda: Osiyodagi eng chuqur g'or – "Boy-Buloq"qa ekspeditsiya
| url = https://eco.gov.uz/uz/site/news?id=3489
| date = 2023-yil 25-avgust
| publisher = O'zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o'zgarishi vazirligi
| access-date = 2023-yil 2-oktyabr
| arxivsana = 2023-09-04
| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230904130110/https://eco.gov.uz/uz/site/news?id=3489
}}</ref>
}}

[[Turkum:Surxondaryo viloyati geografiyasi]]
[[Turkum:Oʻzbekiston gʻorlari]]
[[Turkum:Ohaktosh gʻorlari]]
[[Turkum:Karst gʻorlari]]