Boybuloq
Бойбулоқ (Бойбулоқ) — Ўзбекистоннинг оҳактошли тоғларида карст жараёнлари натижасида пайдо бўлган г'ор, у Марказий Осиёдаги энг чуқур ғор ҳисобланади. Чуқурлиги 1517 м, узунлиги 18400 м. Асосий кириш жойи денгиз сатҳидан 2647 м баландда, Сурхонтоғ тизмаси платосида, Ҳисор тизмасининг жанубий ёнбағрида жойлашган. Ғор мамлакатнинг жануби-шарқида, энг яқин қишлоқ — Деҳиболо, Бойсун шимолида.[1][2][3][4][5][6][7]
| Бойбулоқ | |
|---|---|
|
Г'орга кириш | |
| Минтақа | Бойсун |
| Чуқурлик | 1517 м |
| Узунлик | 18400 м |
| Баландлиги | 2647 м |
| Мезбон жинслар | оҳактош |
| Киришлар сони | 2 |
| 38°23′45″Н 67°31′47″Э / 38.39583°Н 67.52972°Э | |
Ғор юқори ва ўрта юра даврига тегишли оҳактошли тоғларнинг ёпиқ карстида, моноклинал қатламда, анти-клиналнинг сақланиб қолган қанотида ривожланмоқда. Оҳактошли қатламларнинг қуввати 200 дан 350 метргача. Аксарият оҳактошли ғорлардан фарқли ўлароқ, у сувнинг сиртдан кириши натижасида ҳосил бўлмаган, унинг келиб чиқиши конденсасион характерга эга, чунки эрувчан жинс эримайдиган қатламлар билан қопланган.[8] Бинобарин, ғор асосан жуда тор, қатламларнинг тушиш бурчаги бўйича пасайиб борувчи меандрлардан иборат, қатламлар вақти-вақти билан 30 метрдан чуқур бўлмаган вертикал қудуқлар билан кесишади ва ўтиб бўлмайдиган сифон билан тугайди.[4] Рус спелеологлари Бойбулоқни 1985-йилдан бери ўргана бошладилар. Экспедиция Екатеринбург Спелеоклуби (СГС) томонидан Урал спелеологлари бирлашмаси (АСУ) ва Россиядаги бошқа клублар билан биргаликда Италия, Буюк Британия, Словакия, Франсия ва Швейсария (хронологик тартибда) спелеологлари иштирокида ўтказилмоқда.[9][10]
Номланиши
Ғорга кириш жойидан ушбу қурғоқ жойлар учун ноёб бўлган кичик жилға оқади, ғорга мана шу жилғадан келиб чиқиб ном берилган. „Бой“ ва „булоқ“ сўзларидан ясалган бу ном яқин атрофдаги қишлоқлар аҳолиси томонидан берилган.[11][12]
Тарих

Ғор маҳаллий аҳолига қадим замонлардан бери маълум бўлган, чунки унинг кириш жойидан бошлаб тоғ ёнбағри бўйлаб жилға оқади. Январ-апрел ойларида 1800 м баландликда жойлашган Деҳиболо қишлоғи (унинг номи тожик тилидан „энг баланд қишлоқ“ деб таржима қилинади) қалин қор сабабли дунёдан узилиб қолади, ёзда эса аҳолига сув берадиган бир нечта булоқлар қуриб қолиши мумкин.[13] 1971-йил май ойида кучли қурғоқчилик пайтида, саккиз фарзанднинг отаси Деҳиболо қишлоқ мактаби ўқитувчиси Мустафоқул Зокиров ўспирин ўғли билан эшакларга миниб сув олиб келиш учун тўрт соат йўл юриб ғорга (6 км)[14] боришди. Ғор унга маълум, у авваллари бир неча бор у ерга борган эди. Улар ғорга етиб келишди, кираверишда жилға йўқлиги сабабли, Мустафоқул сув излаб ғорга кириб кетди. Тахминан бир соат ўтгач, у эмаклаб, биринчи қудуқ яқинига етиб борди, ўша ерда унинг керосинли чироғи ўчди. Қоронғида у кириш йўлини адаштириб қўйиб, жарга йиқилиб, ҳалок бўлди. Ўғли тонг отишини кутиб, қишлоққа ёлғиз қайтиб келди.[15][11][16][17]
Деҳиболо эркаклари ўша йил ёзда, кейинги йилларда Мустафоқулни ғордан топишга бир неча бор уринишган, аммо натижа бўлмаган. Унинг жасади фақат 1985-йилда ғорда ўтказилган биринчи спелеологик тадқиқот пайтида топилган.[16]
Тадқиқот

1972-йилда Ўзбекистондаги Қирқтоғ платосида денгиз сатҳидан 2340 м баландликда Киэв ғори кашф этилиб, 990 м чуқурликкача бўлган қисми ўрганилгач, у собиқ Иттифоқдаги энг чуқур ғор деб тан олинган эди. У 1977-1978-йилгача шу мақомда қолди,[18] Свердловск (СГС) спелеологлари 1970-йилларнинг охири ва 1980-йилларнинг бошларида Марказий Осиёда янги чуқур ғорларни қидира бошладилар.[19] 1981-йил май ойида улар денгиз сатҳидан 3 100 м баландда, Кетмончопти тизмасида Зиндон ғорини топдилар, кейинчалик бу ғор Урал-Зенков (Зиндон) деб номланди. Унинг 1 300 м баландлигида булоқ мавжуд бўлиб, бу ғорнинг жуда чуқур бўлиши мумкинлигини билдирарди. 1983-йил январгача унинг 565 м чуқурлигига туша олишди, чунки янада пастроқ тушиш учун сифон жуда тор эди.[19][20] 1983-йил ёзида ўтказилган бир нечта қидирув экспедициялари муваффақияциз тугади, 1984-йилда СГС спелеологларининг кичик гуруҳи Хўжа Ғурғурота массивига бориб, у ерда бир нечта истиқболли кириш йўлларини топдилар.[16]
1985-йилдаги катта экспедиция давомида беш кишидан иборат гуруҳ платода янги ғорларни қидириш учун Сурхонтоғ тизмасига жўнатилди. Йўлда, денгиз сатҳидан 1 455 метр баландда жойлашган Қўрғонча қишлоғида[21] уларга платода юқорироқда жойлашган Бойбулоқ номли ғор ҳақида ҳикоя қилишди. У ерга Деҳиболо қишлоғида яшовчи киши 1971-йилда сув қидириш учун бориб, қайтиб келмаган.[11][12] Улар жилға ўзани бўйлаб юриб, 2650 м баландликда ғорга кирадиган пастак жойни топдилар. Ғор 30 метрли ярим сифондан бошланди, унда суюқ лойга бўйнигача ботиб, то тик туриш мумкин бўлган жойгача эмаклаб бориш керак эди.[8] У ёғига 600 м келадиган тор меандр чўзилиб ётади, у 90 м гача баландлашиб бориб, кейин пастга тушади.[13] Кўп ўтмай, меандр 27 метрлик қудуққа етиб боради, унинг тубида одам жасадининг қолдиқлари топилган. Улар Мустафоқул Зокировга тегишли эди.[11]
Нафақат Бойбулоқ, балки бу ердаги бошқа ғорларнинг аксарияти узун ва тор меандрландан иборат, улардан ўтиш қийин, фавқулодда вазиятларда ёрдам бериш жуда мураккаб,[8] экспедиция аъзоси Сергей Куклев ёзганидек:
Мен Ил’ядан иложи борича мулойим тарзда тўсиқлардан қандай қилиб ўтиш қулайроқ, тепасиданми ёки пастиданми, деб сўрадим. Ил’я ўйлаб туриб, шубҳасиз, пастдан ўтиш қулайроқ бўлади, деб жавоб берди. Шундай қилиб, мен қалқонбалиқдек ялпайиб олиб, тошлар тагидаги бош аранг сиғадиган ёриққа кирдим. Ва тиқилиб қолдим. Эгнимдаги комбинезон илма-тешик бўлиб йиртилганидан орқага қайтишга имкон бермасди, шунинг учун бироз дам олиш учун тўхташга мажбур бўлдим... Бойбулоқ ғорида тиқилиб қолган одамга фақат Худо ёки унинг ўзи ёрдам бериши мумкин - тор йўлакларга икки киши сиғмайди. Олдинги экспедицияларда спелеологлардан бири қудуқ ичига қоқилган илгакдан тушиб кетиб, 17 метр пастга йиқилиб, иккала оёғини синдириб олган. Ўша пайтда улар қила оладиган ягона иш унга оғриқ қолдирувчи дориларни узлуксиз узатиб туриш бўлди, холос. Оёқлари синган одам Бойбулоқдан икки кун давомида эмаклаб чиқиб келди...[8]

Кейинги йилларда қуйидаги экспедициялар ўтказилди: 1986-йилда ғорнинг 400 м жойидан ўтилди; 1987-йилда 500 м гача ўтилиб, Зокиров жасадининг қолдиқлари унинг оиласига топширилди; 1988-йилда сифоннинг 600 м жойини аквалангсиз (фридайвинг) сузиб ўтишди, сифоннинг нариги томонидаги тўсиқни бузиб ташлаб, унинг баландлигини ярим сифон даражасига туширишди ва ғорнинг янги қисмини топиб, унинг 900 м гача бўлган қисмидан ўтишди. 1989-йилда Совет-Италия қўшма экспедицияси 1154 м чуқурликдаги якуний сифонга етиб борди ва +156 м гача юқорига кўтарилди, бу ғорнинг умумий амплитудаси — 1310 м ни ташкил қилди.[4] 1990-йилда Совет-Британия экспедицияси ғорнинг Янги қисмини +222 м (умумий амплитуда — 1376 м) тадқиқ этишга муваффақ бўлди.[22] Юқоридаги харитадан кўриниб турибдики, халқаро экспедициялар ғорнинг янги қисмларининг номларида „Италян“ ва „Инглиз“ галереялари бўлиб акс этган.


1991-йилда Янги қисмнинг пастки давоми топилди, 1992-йилда +257 м нуқтагача кўтарилиб борувчи қудуқдан ўтилди, бу ғорнинг якуний амплитудасини (1415 м) ҳосил қилди.[16][2] 1995-йилда, Кўчки залидаги ўпирилишдан ҳосил бўлган тўсиқни қазиш ишлари олиб борилди, 1998-йилда эса Рус туннелида лагер ўрнатилди, 560 м чуқурликдаги сифонга тушишга уринишди, лекин бу ҳаракат муваффақияциз тугади, Бойбулоқ ғори келиб тушадиган Холтан Чашма булоғи тубига тушиш ҳам муваффақияцизликка учради.[16] Булоқ ғорнинг охирги сифонидан 130 м пастда жойлашган, масофа эса горизонталига 7 км ни ташкил этади, шунинг учун уланиш жойини сув босган бўлиши мумкин.[11] Кейинги йилларда СССРнинг қулаши билан боғлиқ бўлган беқарор вазият спелеологик экспедициялар ўтказиш имконини бермади, СГС спелеологлари Бойбулоққа фақат 2007-йилда қайтиб келишди, кейин экспедициялар доимий равишда давом этди.[23] Бойбулоқда янги кириш йўллари кашф қилинди, ўрганилди, аммо ғорнинг чуқурлиги ўзгармади.[24] 2014-, 2015- ва 2016-йилларда 170 м масофада ва 18 м чуқурликда линзасимон, ўтиш имкони бўлмаган тор гротга етишгандан кейин Холтан Чашма булоғи тубига тушиш ишлари амалга оширилди.[25]
2021-йилги СГС ва АСУ экспедицияси давомида жамоа 2016-йилда ўрганилган ғорнинг Янги шохчасида юқорига чўзилган туннелларни харитага туширди. Ўлчовлар шуни кўрсатдики, энг баланд ғор нуқтасига эришилган, у ерда туннел жуда кучли ҳаво оқими ўтиб бўлмайдиган тешикка айланган жорий. У ғорга кириш жойидан 272 м баландликда жойлашган. Бойбулоқ амплитудаси 1415 м дан (1992 йилда эришилган) 1430 м га ўзгарган ва ғор узунлиги 15212 м гача ошган.[2][26]


2022-йил август ойида яна СГС ва АСУ доирасида ташкил этилган, Вадим Логинов бошчилигидаги 20 кишидан иборат Бойбулоқ 2022 рус экспедицияси бўлиб ўтди. Улар фақат Бойбулоқда операция қилишган. Асосий лагер денгиз сатҳидан 2,770 метр баландликда, ғорга кириш жойидан 120 метр баландликда ташкил этилган. Ягона мақсад ғорни Вишневский билан боғлашнинг ҳар қандай имкониятларини ўрганиш эди. Тўртта ишчи гуруҳ мавжуд эди. Икки кишидан иборат шўнғин гуруҳи учта сифонни ўрганиб чиқди. Иккитаси ўтиш учун жуда тор эди, учинчи сифонда бир ғаввос бошқа томонга шўнғишга муваффақ бўлди. Юқори оқимга катта туннел эргашди, ғаввос қисқа масофани ўрганиб чиқди ва қайтиб келди, унга давом этиш учун кўникма ва жиҳозлар этишмади. Икки кишидан иборат скаутлар гуруҳи яқин атрофдаги ён туннелларни текширди. Улар бир нечта кичикроқ туннелларни топдилар, уларнинг барчаси жуда тор йўлакларда тугайди. Вишневский ғори йўналишида ҳеч қандай қоралама топилмади. Тоққа чиқиш гуруҳи яна икки кишидан иборат бўлиб, ғорнинг юқори қаватларини ўрганишди. Улар горизонтал туннелга олиб борадиган ва ғорнинг аллақачон маълум бўлган қисмига туширадиган чуқур билан тугайдиган бир нечта ёпиқ ҳалқаларни топдилар. Экспедиция охирида улар баландлиги 170 метр бўлган, этарлича кенг мўрига кўтарилишди, у туннел билан давом этди, эҳтимол Вишневский ғорига олиб борди. Вақт йўқлиги сабабли улар қайтиб келишди. Тўрт кишидан иборат қазиш гуруҳи тор йўлларни Вишневский ғорига қадар кенгайтирмоқда. Улар 20 метр атрофида олдинга силжишди, эргашадиган қоралама йўқ эди. Ғорнинг чуқурлиги ўзгармади, янги туннеллар топилди, узунлиги тахминан 1 км, лекин улар ўлчанмади.[7]


2023-йил август ойида Тайван ва Чехиядан бир иштирокчи бўлган 33 кишидан иборат катта рус экспедицияси 2022-йилдаги каби бир ташкилотда ишлади. Бу йил улар Бойбулоқ ва Вишневскийдаги иккала ғорда ҳам ишладилар. Бойбулоқда қазиш гуруҳи Вишневский ғорига энг яқин жойда ишлаган. Улар 20 метр олдинга ўтишди, ҳаво оқими йўқ эди. Алпинистлар гуруҳи Вишневский йўналишидаги туннеллар ва баcалар бўйлаб ҳаракатланишди. Улар бир нечта янги галереяларни топдилар, 170 метрлик мўрининг тепасида туннел 666 метр давом этди ва қулаш билан якунланди. Сталагмит намуналари Вишневский ғорининг туннеллари устида жойлашган Ой ғорида тўпланган. Намуналар Тайван миллий университетининг Ер фанлари бўлимида таҳлил қилинади. Янги лагер Бойбулоқ ғорининг тепасида, кириш жойидан 270 м баландликда жойлашган туннелда ташкил этилган. Бу ердан кичик бир гуруҳ ғорнинг энг баланд жойидаги тор ўтиш жойини кенгайтираётган эди, у ерда жуда кучли ҳаво оқими бор эди. Улар 4 метрга илгарилаб кетишди. Бошқа бир гуруҳ эса ерости „Нол“ лагеридан (у Бойбулоқ кириш эшиги билан тахминан бир хил баландликда жойлашган) ишлаган. Улар бир нечта вертикал шахталарга кўтарилишди ва улардан бирида Чулбаир тизмаси тепаси, унинг шарқий томонидаги девор йўналиши бўйича юқорига қараб давом этадиган тор туннелни топдилар. Улар туннелнинг 1,5 км масофасидан ўтиб, унинг бир қисмини ўлчашди. Экспедициянинг сўнгги кунида улар баландлик ўлчагич билан эришилган охирги нуқтанинг баландлигини ўлчадилар. Шу тариқа Бойбулоқнинг амплитудасини анча кенгайтирдилар. Туннел давом этмоқда, аммо вақт йўқлиги сабабли улар қайтишга мажбур бўлди. Экспедициядан сўнг Бойбулоқ 1517 метр, узунлиги 18,4 км бўлган янги чуқурликка эга бўлди.[6][7]
Вишнёвский ғори

2015 1988-1992-йилларда ва 1995-2008-йилларда Бойбулоққа СГС экспедицияларига раҳбарлик қилган Александр Сергеэвич Вишнёвский вафот этган 2015-йили,[27] Василий Самсонов бошчилигидаги 7 кишидан иборат қидирув гуруҳи Оренбургдан келиб, СГС ва АСУ экспедицияси доирасида Бойбулоқ тепасидаги баландлиги 150-200 м келадиган деворнинг 3 километрлик участкасини синчиклаб тадқиқ этди. Улар ғорга кириш мумкин бўлган бир нечта жойларни топдилар, уларнинг барчаси девор четидан 30-50 м пастда жойлашган бўлиб, ЧБ-15 деб номланган кириш жойи энг истиқболли бўлиб чиқди. Кириш жойи 3522 м баландликда жойлашган бўлиб, у плато четидан 25 метр пастда, баландлиги саккиз метр бўлган ва фақат вертикал илгак билан тушиш мумкин бўлган гротдир. Ғор тор меандрлар билан боғланган кичик қудуқлар каскади билан бошланади. Кириш жойидан 400 метр нарида 70 метр чуқурликда жамоа жуда тор, шифти бақувват йўлак олдида тўхтади. 4 соатлик уринишдан сўнг улар ўтиш жойини кенгайтирдилар, унинг ортидан чуқур қудуқ очилди, уни ўрганиш кейинги йилга қолдирилди.[5][28]
2016 Бойсунтоғ-2016" экспедицияси доирасида ЧБ-15 ғорида 7 кишидан иборат гуруҳ ишлади: Россиядан 4 ва Италиядан 3 киши (Ла Вента спелеоклуби). Асосий лагердан ғоргача бўлган масофа узун (3 соат) бўлгани учун лагернинг бир қисмини тизманинг тепасига кўчиришга қарор қилинди. Сув йўқлиги, шамолнинг кучлилиги ва тунда ҳавонинг совиб кетиши туфайли вазият мураккаблашди. Ғорда ўтиш қийин бўлган тор жой кенгайтирилди ва экспедиция аъзолари 15 метр пастга — Куница залига тушишди, зал баландлиги 3 дан 30 м гача бўлган жуда тор меандр билан давом этди, шундан сўнг 2-3 соатдан кейин пастга эниб кетган сирпанчиқ йўл келди. У кириш жойидан 4-5 соатлик масофадаги 40 метрлик қудуққа олиб борди. Бу жойдан сал наридаги кичкина гротда келаси йили ерости база лазери „Лагер −168“ ўрнатилди. Кашфиётчилар кенгайтириш тақозо этилувчи қатор вертикал ва горизонтал тор жойлардан кейин тубида кичкина жилға оқиб ётган анчагина кенг меандрга тушишди. 300 м дан кейин улар 12 м чуқурликдаги қудуқни топишди ва янги — янада кенгроқ ва баландроқ меандрга тушишди. Бир соатдан кейин ҳужумкор жуфтлик навбатдаги 8 метрлик қудуққа етиб борди, лекин вақт етишмаслиги уларни қайтишга мажбур қилди. Ғорнинг суратга олинган қисмининг чуқурлиги 234 м, узунлиги 1089 м эди. ЧБ-15 ғори Александр Вишнёвский номидаги ғор деб номланди ва аста-секин Бойбулоқ томон чўзилиб борди.[29][5]

2017 СГС ва АСУ дан 10 кишилик гуруҳ ғорнинг тепасида, 3500 м баландликда лагер қурдилар. Қисқа иқлимга мослашувдан сўнг Лагер-168 ташкил этилди, Сергей Терёхин ва Артур Абдиушев ўша ердан ҳар куни йўлга чиқиб, 735 м чуқурликдаги сифонга етиб боришди. Кейин пастки қисмини янада батафсил ўрганиш учун яна бир лагер, бу сафар гамак типидаги лагер ўрнатилди. Янги қисм кенглиги ўртача 50 см бўлган галерея бўлиб, унга 4 ирмоқ (ҳали ўрганилмаган) келиб қуйиладиган жилға оқади. Топографик суратга олиш ишлари 2 800 м узунликкача ва 586 м чуқурликкача олиб борилди, бу шуни кўрсатдики, ғор Бойбулоқнинг янги қисмига томон бир текис, худди плато юзаси каби 19 даража бурчак остида, сатҳдан 70-100 м пастда тушиб боради. Шунингдек, ғорнинг 3Д моделини яратиш учун ушбу ҳудуднинг юзасини аниқ суратга олиш ишлари амалга оширилди. Жамоанинг бир қисми ғорга тушадиган машаққатли йўлни қисқартириш мақсадида платода ҳам, деворда ҳам Вишнёвский ғорига кирувчи қўшимча йўлларни излади. Бир нечта қизиқарли ғорлар топилди, масалан, Лунная (Ойдин), У источника (Булоқ ёнида), Логово (Уя). Иш ЧБ-17 ғорида ҳам олиб борилди. Аммо топилган ғорларнинг биронтаси ҳам Вишнёвский ғори билан бирлашмади.[5]

2018 25 кишидан иборат халқаро гуруҳ: Россиядан 14 киши, Франсиядан 8 киши ва Швейсариядан 3 киши — нафақат Вишнёвский, балки Бойбулоқ, Лунная ва ЧБ-5 ғорларида ҳам ишладилар. Ер усти лагери 3000 м баландликда, Вишнёвский ғорига киришдан пиёда бир соатлик ва Бойбулоқдан бир ярим соатлик масофада жойлашган эди. Ғорда иккита — бири 350 м, иккинчиси 600 м баландликда гамак типидаги иккита лагер ўрнатилди. Сифонни айланиб ўтадиган йўлни топиб бўлмади, лекин пастки лагердан унчалик узоқ бўлмаган жойда, қарама-қарши (кўтарма) йўналишда чўзилиб кетган ёнлама оқимда қизиқарли узун галерея топилди, у Бойбулоқнинг юқори қисмига қараб кетган эди. Текширилган бошқа иккита ирмоқлардан бирида баландлиги 80 м бўлган катта қудуқ топилди, у ер юзасига яқинлашиб, 20 м пастда тўхтаган. Бойбулоқнинг янги қисмида икки ғорнинг эҳтимолий уланиш нуқтасини қидириш ишлари амалга оширилди. Вишнёвский ва Лунная ғорларидаги 2500 м янги йўллар харитага туширилди. Бойбулоққа олиб борадиган канёнда динозаврларнинг излари топилди.[5][3][30][31][32]

2019 Экспедицияни тўплаш қийин бўлди, чунки ғор тубида ишни давом эттиришнинг аниқ истиқболлари йўқ эди, шундай бўлса-да, Урал, Москва ва Иркуцкдан 15 кишидан иборат гуруҳ йиғилди. Ер усти лагери Лунная ғори яқинида, текширилган жойда ўрнатилди, тўрт кишидан иборат гуруҳга: Евгений Сакулин, Пётр Ковешников, Анастасия Янина ва Андрей Миногин „Сифонний“ номли лагер ўрнатиш, −600 м чуқурликдаги ирмоқнинг давомини топиш, пастки сифонни яна бир марта текшириб кўриш ва эски йўлни қазиб кўришга уриниш учун ғор тубига тушишди. Аммо биринчи куннинг ўзидаёқ Евгений ва Анастасия тор, ярмигача сув босган йўлдан эмаклаб бориб, сифон ортидаги меандрга етиб боришга муваффақ бўлишди. У ёғига ғор пастга қараб тушиб борарди. Ушбу янгилик телефон орқали ер юзида қолганларга узатилди. Қолган иш режалари бекор қилинди ва Евгений Рибка, Василий Самсонов ва Вадим Логинов билан кучайтирилган гуруҳ янги қисмга йўл олди. Қидирув гуруҳи Белота тизмасидан қайтиб келгандан сўнг, Вишнёвский ғоридаги тадқиқотга Евгений Цурихин, Алексей Серёгин ва Екатерина Базарова[5] ҳам қўшилишди. Сифондан кейин ғор кенг меандр бўлиб давом этди, унинг тубида жилға бўлиб, 1-5 м ўйиқлари (камарлари) бор эди. Бир мунча вақт ўтгач, жилға халқоб тагидаги тор туйнукка кириб ғойиб бўлди ва „Катта галерея“ бошланди. Аввалига паст шифтли қуруқ йўлакдан ўтилди, бир нечта ҳалқа йўлакдан кейин туннел эмаклаб юрадиган даражада пасайиб, ҳўл бўлиб кетди, кейин қаттиқ ер лойга айланди. Бу участкани босиб ўтишга 2 соат сарф бўлди. Йўлка янги меандр билан кесилди, у ерда шифт остида „Катта кўчки зали“ топилди. Кейинги меандр кенг эмас, тубида кичик жилға бўлиб, баъзи жойларини халқоб босган эди. Чапдан яна бир бошқа ирмоқ оқиб келарди.[5]


Йўл илгакли бир нечта ўйиқлар (камарлар) билан давом этди. Кўплаб халқоблар йиғилиб қолгани учун чиройли рангли меандр „Қаҳрабо дарёси“ деган ном олди. У ёғига ўнг томонда кучли ирмоқ ўтарди, эҳтимол, у Катта галерея бошланиши олдидан оёқ остида ғойиб бўлувчи сувнинг асосий оқими эди. Уланиш жойини „Аквапарк“ деб номлашди, чунки уни душдагидек шаррос қуйилиб турган сув остида югуриб ўтиш керак эди. Чапда, „Аквапарк“дан кейин, кичкина токчада „Уя“ чодирли база лагери ўрнатилди. Ундан нарёғида катта меандр чўзилган, унда сув оқими тахминан л Л/с бўлган сув оқими бор эди. Бу ҳудуд учун сувнинг бундай сарфи катта ҳисобланади. Кейин сув яхшигина душдек шариллаб оқаётган 12 метрли „Фрироуп“ қудуғи, унинг кетидан 10, 8 ва 12 метрлик қудуқлар келади. Гуруҳ „50 м кордос“ деб номланган чуқурлиги 20 метр келадиган қудуқнинг тепасида тўхтади, унинг ортидан яна битта тушиш йўли кўриниб турарди. Вақт кам, арқонлар ва анкер етарли эмас. Ғор Бойбулоқнинг янги қисмидаги қудуқлар каскади томонга қараб борарди. Узунлиги 8004 м келадиган Вишнёвский ғорининг −1158 м гача бўлган қисми ўтилди. 2019-йилда 168 м, 614 м ва 1049 м чуқурликда учта ерости лагери ўрнатилди, ғор 438 м чуқурликда ва 2628 м узунликда ўрганиб чиқилди.[5][33][28][34][35]
Вишнёвский ғоридаги энг чуқур жой Бойбулоқдан вертикалига 50 м баландликда ва горизонталига 200 м масофада жойлашган. Уларнинг уланиши умумий чуқурлиги 2033 м бўлган тизимнинг пайдо бўлишига олиб келган бўларди.[5] Бу кейинги экспедиция пайтида ёки ундан кейин содир бўлиши мумкин. Вишнёвский ғорининг асосий йўлаги балки Бойбулоқ ёнидан ўтиб, у билан денгиз сатҳидан 2300 м баландликда боғланмаслиги, ўзининг назарий икки километрлик чуқурлигида давом этиши ҳам мумкин.[9]

2020 CОВИД-19 пандемияси туфайли Чўлбайир тизмасининг ғорларига, айниқса, Вишнёвский ғорига катта экспедиция ташкил қилиш режалари кечиктирилди.[36]
2021 Ташриф имконияти 2021 йил июн ойида очилди ва ўша йилнинг август ойида 18 кишидан иборат Россия-Франсия-Словения-Ўзбекистон экспедицияси Бойбулоқ 2021 бўлиб ўтди. Шунингдек, у СГС ва АСУ доирасида ташкил этилган бўлиб, уни Вадим Логинов бошқарган. Вишневский ғори бир қатор кичик чуқурликлар ва чуқурлиги 30 м бўлган каттароқ чуқур билан давом этди. Унинг пастки қисмида бир нечта давомлар бор эди. Ғорчилар сув ортидан эргашдилар ва улар сувдан шифтгача бўш жой кам бўлган ярим сифонга етиб келишди, ортидан эса яна иккита шундай ярим сифон. Ғор туннел билан давом этди, 20 м томчи билан, сув оқими, тахминан 10 л / сек., катта сифонга оқиб тушди. Бу шўнғишни талаб қилади, қуруқ айланма йўл топилмади. Барча вариантларни ўрганиб чиққандан сўнг, экспедиция денгиз сатҳидан тахминан бир хил баландликда, иккала ғордаги иккита меандер орасидаги масофани 70 м гача қисқартиришга муваффақ бўлди, иккаласи ҳам ўтиш учун жуда тор.[2][33][26]
2023 Вишневский ғорида Бойбулоқ 2023 экспедициясининг учта жамоаси ишлади. Қазиш гуруҳи Бойбулоқ йўналишидаги тор йўлакни кенгайтириб, 35 метрга кўпроқ чўзилган, яна ҳаво оқими йўқ эди. Алпинистлар гуруҳи баcалар устидаги туннелларни ўрганаётган эди. Улардан бирининг тепасида улар 30 метрдан кейин тугайдиган туннелни қазишди. Сифон гуруҳи ғорнинг пастки қисмидаги кичикроқ осилган сифонни герметик қоплар ёрдамида бўшатишга ҳаракат қилишган. Улар сифонни ярмигача қуритишга муваффақ бўлишди. Икки ғор ўртасида Никола телефонлари ёрдамида доимий алоқа ўрнатилди. Энг яхши алоқа иккала томондан товушлар билан ҳам қидирилди (бурғулаш, болға зарбалари). Овознинг энг яхши узатилиши сифондаги нуқта — Бойбулоқдаги энг яқин туннелдаги нуқта эди. Харитадаги иккита нуқта орасидаги масофа 70 метрни ташкил қилади, аммо аниқ аудио алоқаси туфайли у 50 метрдан камроқ бўлиши мумкин. Вишневский ғори 1283 метр чуқурликда қолди, унинг узунлиги 8,6 км гача кўтарилди.[7]
Ғор ва дунё
2019-2023 йиллардаги экспедициялар давомида Вишневский ва Бойбулоқ ғорларидаги кашфиётлар Чул-Баир тизмасида жуда чуқур, мураккаб ва кенг тарқалган баланд тоғ ғорлари тизими мавжудлиги ҳақидаги тахминни тасдиқлади.[5]
Дунёда баландлиги 8000 метрдан юқори бўлган 14 та тоғ бор, биринчи тоғ 1950-йилда, охиргиси 1964-йилда забт этилган, аммо 2000 метрдан чуқур бўлган 2 та ғор мавжуд, холос.[37][38] Иккаласини ҳам супер ғор[39] дейиш мумкин, сайёрамизнинг забт этилмаган сўнгги қисмлари бу мақомга ярим аср аввал эга бўлишди. Крубер-Вороня (чуқурлиги 2197 м) 44 йиллик изланишлардан сўнг, 2004-йилда, Верёвкин ғори (чуқурлиги 2212 м) кашф этилгандан 49 йил ўтиб, 2017-йилда 2000 м дан ошди.[40][41] Бойбулоқ ва Вишнёвский ғорининг қўшилиши мана шундай учинчи ғорнинг пайдо бўлишига олиб келган бўларди.[5] 2001-йилда дунёдаги энг чуқур ғор Марказий европадан Ғарбий Кавказдаги Абхазияга кўчирилди, у ерда 2020-йил ҳолатига тўртта энг чуқур ғорлар[42] жойлашган. Чуқурлик бўйича ошиш истиқболлари Арабика ва Бзиб оҳактошли тоғ массивларидаги ғорларнинг кириш йўллариларининг баландлиги билан чекланган. Ва у камдан-кам ҳолларда 2300 м дан ошади (Арабиканинг юқори нуқталари — 2656 м, Напранинг энг баланд нуқтаси — 2684 м).[43] Чуқур ғорлар учраши учун катта имкониятларга эга бўлган оҳактошли тоғларнинг яна иккита ҳудуди — Мексика жанубидаги Оахака штатида ҳудудидаги Серра-де-Хуарес тоғ тизмалари бўлиб, CҲеве ғори мавжуд, у ерда оҳактош қатлами 2500 м дан ошади, шунингдек, Туркиянинг Аладағлар массиви, у ерда Қузғун ғори мавжуд, оҳактош қатлами 4000 м ни ташкил қилади. Катта саъй-ҳаракатларга қарамай, Серра-де-Хуаресдаги ишлар 40 йилдан ортиқ, Аладағдаги ишлар 20 йилдан зиёд давом этди, лекин 1524 м ва 1400 м дан ортиқ чуқурликка этиб боришннг иложи бўлмади.[39][44][45][46]
Бу фактлар спелеология оламида Бойбулоққа, Ўзбекистонга ва Марказий Осиёга бўлган эътиборни сезиларли даражада оширди. Бойсунтау Карст ва Ғорларни ўрганиш, 2020-2021,[47] Карст, дунё томида (Помир, Тожикистон), 2020-2021,[48] Марказий Осиё трансчегаравий спелеолойиҳа,[49] "Туямўйин" спелеологик экспедицияси. (Олой тог 'тизмасининг ёнбағирлари, Қирг'изистон) каби бир қатор минтақавий лойиҳалар ташаббуси билан чиқилди.[50] Бойбулоқ ва CҲўлбайир ҳам Ўзбекистоннинг диққатга сазовор об’ектлари рўйхатига қўшилди.[51]
Бойбулоқ 1992-йилда италиялик спелеологларнинг китобида тасвирланган,[52] у Би-Би-Си ҳисоботида тақдим этилган.[15] Ғор ҳақидаги бир нечта саҳифалар экспедиция ташкилотчисининг китобида мавжуд: СГС. Кадрнинг марказида,[53] шунингдек, ғор, экспедиция аъзоларидан бирининг романи -Менинг бошимда қипиқ.. (В голове моей опилки…) романига асосий сюжет бўлиб хизмат қилган.[54]
Манбалар
- ↑ Гулден, Боб „Wорлдс деэпест cавес“ (эн). Гео2 Cоммиттеэ он Лонг анд Деэп Cавес. Натионал Спелеологиcал Соcиэтй (НСС) (2020-йил 22-январ). 2021-йил 6-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-феврал.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Cуриҳин, Эвгениж „Бой-Булок (Бай-Булак)“ [Бойбулоқ] (ру). спелеоатлас.ру - Cавинг атлас оф Руссиа анд тҳе Cоммонwеалтҳ оф Индепендент Статес (CИС). Русское географическое общество / Руссиан Геограпҳиc Соcиэтй (2017-йил 1-апрел). Қаралди: 2020-йил 18-май.
- ↑ 3,0 3,1 Логинов, Вадим „Бой-Булок 2018“ [Бойбулоқ 2018] (ру). СГС - Экатеринбург спелео cлуб (2018-йил 11 март). Қаралди: 2021-йил 6-феврал.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Cуриҳин, Эвгениж; Логинов, Вадим; Сауро, Франcесcо; Бреитенбач, Себастиан (2014-йил). "Эхплоратион оф Ҳигҳ Алтитуде Cавес ин тҳе Баисун-Тау Моунтаин Ранге, Узбекистан" (эн). п. 147-152. ҳттпс://www.ресеарчгате.нет/публиcатион/259646057. Қаралди: 2020-йил 28-май.
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 Самсонов, Василиж; Логинов, Вадим „История исследования пещеры им. А.С. Вишневского“ [Ҳисторй оф тҳе эхплоратион оф А. С. Виšневскиж cаве] (ру). СГС - Экатеринбург Спелео Cлуб (2020-йил 12-апрел). Қаралди: 2021-йил 9-феврал.
- ↑ 6,0 6,1 „Рекорд чуқурликда: Осиёдаги энг чуқур г'ор – "Бой-Булоқ"қа экспедиция“. О'збекистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим о'згариши вазирлиги (2023-йил 25-август). 2023-йил 4-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 2-октябр.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Жакопин, Примоž „Бойбулоқ 2022 анд 2023 / Эхпедитионс то Чулбаир cавес ин Узбекистан“ (эн) (2023-йил 30-август). Қаралди: 2023-йил 2-октябр.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Куклев, Сергеж „Азия: туда и обратно“ [Асиа: роунд трип] (ру) (1999-йил). 2021-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 1-май.
- ↑ 9,0 9,1 „Wҳо аре wе?“ (эн). СГС - Экатеринбург спелео cлуб (2020-йил декабр). Қаралди: 2021-йил 7-феврал.
- ↑ „Бой Булок 2018“ [Бойбулоқ 2018] (фр, эн) (2018-йил декабр). Қаралди: 2021-йил 9-март.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Куклев, Сергеж „История исследования пещеры Бой-Булок (Александр Вишневский)“ [Ҳисторй оф эхплоратион оф Бой Булок cаве (Александр Виšневскиж)] (ру). Комиссия спелеологии и карстоведения / Спелеологй анд Карст Студиэс Cоммиссион (1999-йил). Қаралди: 2020-йил 1-май.
- ↑ 12,0 12,1 Куклев, Сергеж „Средневековье Средней Азии“ [Миддле Агес оф Cентрал Асиа] (ру). Сетевое издание "МК - Урал" (Московский Комсомолец) / Нетwорк Эдитион оф "МК-Урал" (Московскиж Комсомолеc) (2011-йил 9 март). 2021-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 27-май.
- ↑ 13,0 13,1 „Бой-Булок пещера“ [Бойбулоқ cаве] (ру). Мерос.уз Культурное наследие Узбекистана / Cултурал Ҳеритаге оф Узбекистан (2015-йил). 2020-йил 11-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 26-май.
- ↑ Cуриҳин, Эвгениж; Русскиҳ, Иван; Самсонов, Василиж; Логинов, Вадим „БАЙСУНТАУ-2015 / Байсун-Тау-2015“, . Журнал АСУ 27 (ру). Тҳе Ассосиатион оф Урал Спелеологисц, 2016-йил — 4-6-бет. Қаралди: 2021-йил 11-феврал (2021-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган).
- ↑ 15,0 15,1 Қобил, Рустам „Лост ин Асиа'с деэпест cаве“ (эн). Бритиш Броадcастинг Cорпоратион (2018-йил 27-декабр). Қаралди: 2020-йил 4-май.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 Виšневскиж, Александр „История исследования пещеры Бой-Булок / Бой Булок cаве - Ҳисторй оф эхплоратион“, . СГС - Первые полвека. Пещеры. События. Люди. (ру) СГС - Экатеринбург спелео cлуб: . Азимутҳ Публишинг, СГС - Экатеринбург спелео cлуб, 2011-йил — 65-66-бет. Қаралди: 2020-йил 1-май.
- ↑ Жакопин, Примоž „Ҳудожназар Мустафокуловиč Зокиров“ (эн) (2021-йил 7-декабр). Қаралди: 2023-йил 2-октябр.
- ↑ Снетков, Эвгениж „Киевская (КиЛСИ)“ [Киэв Cаве (КиЛСИ)] (ру). спелеоатлас.ру - Cавинг атлас оф Руссиа анд тҳе Cоммонwеалтҳ оф Индепендент Статес (CИС). Русское географическое общество / Руссиан Геограпҳиc Соcиэтй (2018-йил 8-феврал). Қаралди: 2020-йил 24-май.
- ↑ 19,0 19,1 Виšневскиж, Александр; Зотов, Владимир „Наша Азия / Оур Асиа“, . СГС - 40 лет (ру). Тҳе Ассосиатион оф Урал Спелеологисц, 2001-йил — 40-42-бет. Қаралди: 2020-йил 5-май (2021-йил 17-майда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Cуриҳин, Эвгениж „Уральская им. Зенкова (Зиндан)“ [Уралс-Зенков (Зиндан) cаве] (ру). спелеоатлас.ру - Cавинг атлас оф Руссиа анд тҳе Cоммонwеалтҳ оф Индепендент Статес (CИС). Русское географическое общество / Руссиан Геограпҳиc Соcиэтй (2017-йил 10-апрел). Қаралди: 2020-йил 24-май.
- ↑ Виšневскиж, Александр; Мал'cев, Владимир; Дублжанскиж, Виктор; Дублжанскиж, Журиж „Крупнейшие пещеры Средней Азии“ [Тҳе ларгест cавес оф Cентрал Асиа] (ру). Комиссия спелеологии и карстоведения / Спелеологй анд Карст Студиэс Cоммиссион (2004-йил). Қаралди: 2021-йил 6-феврал.
- ↑ Вале, Паз; Wаллис, Роб (1991-йил). "Аспех '90" (эн). Cавес анд Cавинг (Бритиш Cаве Ресеарч Ассоcиатион) (52): 20-23.
- ↑ Čэрепанова, Ол'га „Стартовала экспедиция в Бой-Булок“ [Эхпедитион то Бой-Булок стартед] (ру) (2008-йил 4-август). Қаралди: 2020-йил 2-май.
- ↑ Потапов, Валентин; Жаcуcенко, Экатерина „Часть 2 Камни на склоне“ [Парт 2 Стонес он а Слопе] (ру). Спелеоклуб Самарского университета / Самара Университй Спелеоcлуб (2012-йил август). Қаралди: 2020-йил 26-май.
- ↑ Сапоžников, Георгиж (2016-йил). "Бой-Булок - исследования последних лет (2014-2016 гг)." (ру). Журнал АСУ / АСУ Жоурнал (АСУ - Тҳе Ассосиатион оф Урал Спелеологисц) 29: 5-6. Арчивед фром тҳе оригинал он 2021-02-25. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210225163002/ҳттпс://www.вив-асу.ру/индех.пҳп/cомпонент/пҳоcадоwнлоад/cатегорй/1-филес?доwнлоад=185:зҳурнал-асу-29-32-1-мб-пдф&ланг=ру. Қаралди: 2020-йил 23-май.
- ↑ 26,0 26,1 Жакопин, Примоž „Бойбулоқ 2021 / Эхпедитион то cавес оф тҳе Чул-Баир моунтаин ридге ин Узбекистан“ (эн) (2021-йил 30-август). Қаралди: 2023-йил 2-октябр.
- ↑ „Скончался основатель Ассоциации спелеологов Урала Александр Вишневский“ [Тҳе фоундер оф тҳе Ассоcиатион оф Спелеологисц оф тҳе Уралс Алехандер Вишневскй диэд] (ру). облтв.ру / Свердловск регион ТВ (2015-йил 16-июн). 2020-йил 11-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ 28,0 28,1 „Тҳе cаве намед Алехандер Вишневский“ (эн). Ташкент: Асиа адвентурес (2019-йил). Қаралди: 2020-йил 7-май.
- ↑ Логинов, Вадим; Самсонов, Василиж; Cуриҳин, Эвгениж (2016-йил). "Результаты Байсунской экспедиции - 2016." (ру). Журнал АСУ / АСУ Жоурнал (АСУ - Тҳе Ассосиатион оф Урал Спелеологисц) 29: 3-4. Арчивед фром тҳе оригинал он 2021-02-25. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210225163002/ҳттпс://www.вив-асу.ру/индех.пҳп/cомпонент/пҳоcадоwнлоад/cатегорй/1-филес?доwнлоад=185:зҳурнал-асу-29-32-1-мб-пдф&ланг=ру. Қаралди: 2020-йил 23-май.
- ↑ Наджибаев, Марат „Бой-Булок - деэпест cаве ин Узбекистан эхплоред“ (эн). кун.уз / Неwс оф Узбекистан анд тҳе Wорлд (2018-йил 22-октябр). Қаралди: 2020-йил 4-май.
- ↑ „Руссиан cаверс эхплоред море тҳан 30 cавес ин 2018“ (эн). Руссиан Геограпҳиcал Соcиэтй (2018-йил 18-декабр). Қаралди: 2020-йил 4-май.
- ↑ „Спелеологи обнаружили следы динозавров при изучении глубоких карстовых пещер в Узбекистане“ (ру). ТАСС (2018-йил 31-август). Қаралди: 2021-йил 5-феврал.
- ↑ 33,0 33,1 Cуриҳин, Эвгениж „Имени Александра Вишневского (ЧБ-15)“ [Александр Виšневскиж Cаве (ČБ-15)] (ру). спелеоатлас.ру - Cавинг атлас оф Руссиа анд тҳе Cоммонwеалтҳ оф Индепендент Статес (CИС). Русское географическое общество / Руссиан Геограпҳиc Соcиэтй (2019-йил 18-ноябр). Қаралди: 2020-йил 18-май.
- ↑ „Сенсатионал ресулт оф а спелеологиcал эхпедитион ин Узбекистан“ (эн). Ташкент: Правда Востока (2019-йил 29-август). 2020-йил 5-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-май. (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-12-05 санасида архивланган)
- ↑ „Струггле фор тҳе ундергроунд "Эверест" cонтинуэс: Спелеологиcал эхпедитион ин Суркҳандаря регион эндед wитҳ а сенсатионал ресулт“ (эн). Узбекистан Натионал Неwс Агенcй (2019-йил 29-август). Қаралди: 2020-йил 4-май.
- ↑ „История клуба“ (ру). СГС - Экатеринбург Спелео Cлуб (2021-йил). Қаралди: 2021-йил 24-феврал.
- ↑ Ҳерзог, Мауриcе. Аннапурна: Фирст Cонқуэст оф ан 8000-метер Пеак, Транслатед фром тҳе Френч бй Неа Морин анд Жанет Адам Смитҳ (эн), Неw Ёрк: Э.П Дуттон & Cо., 1951-йил — 257-бет.
- ↑ „Шишапангма - Нортҳеаст Фаcе - 1964“ (эн). Ҳималая Масала (2013-йил). 2021-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 11-феврал.
- ↑ 39,0 39,1 Орнес, Степҳен (2015-йил 12-декабр). "Тҳе ҳунт ис он фор тҳе деэпест cаве" (эн). Неw Сcиэнтист (3051). ҳттпс://www.неwсcиэнтист.cом/артиcле/мг22830515-100-тҳе-ҳунт-ис-он-фор-тҳе-wорлдс-деэпест-cаве-ин-мехиcо/. Қаралди: 2021-йил 11-феврал.
- ↑ Климчоук, Алехандер „Крубера (Вороня) Cаве“, . Энcйcлопедиа оф Cавес, 2нд (эн), Cамбридге, МА: Аcадемиc Пресс, 2012-йил — 423-450-бет. ИСБН 9780123838322.
- ↑ Демидов, Павел „По данным топосъемки глубина пещеры Верёвкина от входа составила 2204 метра.“ (ру). инcаве.орг (2017-йил 11 сентябр). Қаралди: 2021-йил 10-феврал.
- ↑ Провалов, Денис; Гриšина, Эвгенижа; Склжаренко, Дмитриж „Экспедиция "Крубера-Воронья - 2001" / (7.01.2001) Рекорд Мира!“ (ру). Моунтаин.РУ (2001-йил 24 март). Қаралди: 2021-йил 11-феврал.
- ↑ „Натурал Ҳеритаге оф Абкҳазиа“ (эн). Абкҳаз Wорлд (2010-йил 24-август). Қаралди: 2021-йил 11-феврал.
- ↑ Стоне, Билл „2021 Система Чеве Эхпедитион“ (эн). У.С. Деэп Cавинг Теам (2020-йил). Қаралди: 2021-йил 10-феврал.
- ↑ Климчоук, Алехандер; Назик, Лутфи; Баяри, Сердар; Торк, Корай; Касян, Юрй „Кузгун Cаве анд иц Cонтехт: тҳе фирст супер-деэп cаве ин тҳе Аладаглар Массиф, Туркей“ (эн) (2004-йил). Қаралди: 2021-йил 11-феврал.
- ↑ Ямаç, Али „45 Интерестинг Cавес оф Туркей“, . Cавес анд Карст оф Туркей - Вол. 1 / Ҳисторй, Арчаэологй нд Cавес (эн). Спрингер Интернатионал Публишинг, 2021-йил — 41-104-бет. ИСБН 978-3-030-65501-3.
- ↑ „Спеcиал прожеcт - Ресеарч оф карст анд тҳе cавес оф моунтаин Байсун-Тау. 2020-2021“ (эн). Фоундатион фор тҳе Пресерватион анд Эхплоратион оф Cавес (2020-йил). 2021-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-июн.
- ↑ „Проект — «Карст на Крыше мира» (Памир, Таджикистан). 2020-2021“ [Прожеcт - "Карст он тҳе Рооф оф тҳе Wорлд" (Памир, Тажикистан). 2020-2021] (ру). Фоундатион фор тҳе Пресерватион анд Эхплоратион оф Cавес (2020-йил). 2021-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 6-феврал.
- ↑ „Центрально-Азиатский трансграничный спелеопроект“ [Cентрал Асиан трансбоундарй спелеопрожеcт] (ру). Фоундатион фор тҳе Пресерватион анд Эхплоратион оф Cавес (2020-йил). 2021-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 6-феврал.
- ↑ „Спелеологиcал эхпедитион “Туя-Муюн - 2021” (Фоотҳиллс оф тҳе Алаи ридге, Кйргйзстан) Аугуст, 2021“ (эн). Фоундатион фор тҳе Пресерватион анд Эхплоратион оф Cавес (2020-йил). 2021-йил 7-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-феврал.
- ↑ „Бой-Булок cаве“ (эн). Асиа Адвентурес (2020-йил). Қаралди: 2021-йил 16-феврал.
- ↑ Гротте э сториэ делл'Асиа Cентрале. Ле эсплоразиони географиче дел Прогетто Самарcанда (ит). Cентро Эдиториале Венето, 1992-йил — 307-бет.
- ↑ СГС - В центре кадра (ру, эн) СГС - Экатеринбург спелео cлуб: . СГС - Экатеринбург спелео cлуб, Азимутҳ Публишинг, 2016-йил — 58-67-бет. Қаралди: 2019-йил 1-май.
- ↑ Куклев, Сергеж Геннад'эвиč. В голове моей опилки... (ру). Аэгитас, 2016-йил — 239-бет.