Brabejum

Брабежум-Протеаcеаэ оиласидаги Брабежум стеллатифолиум, одатда ёввойи бодом, аччиқ бодом ёки гҳоэбоонтжиэ деб аталадиган йирик текис дарахтларнинг бир тури. Ёввойи табиатда у Жанубий Африканинг Ғарбий Кейп атрофидаги дарёлар бўйидаги чакалакзорларда ўсади. Ўсимлик фауна дунёсида катта қизиқиш уйғотади, чунки бу ўсимлик катта гревилоид кичик оиласининг Африкадаги ягона аъзоси ҳисобланган. Бу ер сатҳида кенг шохларга ва жуда кўп кучли пояларга эга бўлган дарахтдир. Барглари 6см бўлиб (15см) узун, тор ва тўмтоқ тишли, новдалар бўйлаб оралиқда асосан 6 донадан айланалар ҳосил қилиб жойлашади. Ёзда ўсимлик барглар қўлтиқларида занглаган куртаклар ҳамда бошоқларда зич жойлашган оқ гуллар ҳосил бўлади. Уларни мевалари асосан кузда пишиб етилади мевасининг узунлиги 2см гача (5см) узун, қизил рангдан қизғиш жигарранг, бодомга ўхшаш бўлади. Ёнғоқлари ейиш учун жуда аччиқ;аммо аввалги даврларда уни қайнатиб, қовуриб "қаҳва" ичимлигини тайёрлаш учун майдалаб фойдаланилган.

Ушбу дарахт Кейптаун авлодидан алоҳида аҳамиятга эга, чунки у Ван Риэбекнинг тўсиқларини-Кейпнинг биринчи расмий чегарасини яратиш учун ишлатилган. Ушбу асл тўсиқнинг қисмлари ҳали ҳам Кирстенбосчъда ўсиб бораётганини кўриш мумкин.

Дарахтнинг номининг келиб чиқиши номаълум, аммо унинг турлари номи "стеллатифолиум" („юлдуз баргли“ ёки „ юлдузсимон баргли“ деган маънони англатади) барглари юлдуз шаклидаги бурмаларга ишора беради. Бу дарахт турлари орасида жуда ғайриоддий бўлиб, унинг ўралган филотаксиси дарахт кенг тарқалган ҳудудларда Брабежум стеллатифолиумнинг энг яхши хусусияти ҳисобланади.

Ташқи ко'риниш

Брабежум-кенг тарқалган, кўп пояли, яхши шаклли доимий яшил дарахт. У 15 метргача ўсади аммо шохлари жуда ҳам кенг тармоқланади. Юмшоқ пўстлоғи оч кулранг-жигарранг ва жозибали рангга эга ҳисобланади. Яшил барглари тишли ва найза шаклида. Улар новдалар бўйлаб оралиқда, тахминан олтита бўлиб, юлдуз каби шохланган бўлиб кўринади. Ёш барглар юмшоқ, бахмал ва олтин рангга эга ҳисобланади. Кичкина, оқ, хушбўй ҳидли, бисексуал гуллар ёзда, зич пўстлоқларда пайдо бўлади.

Ёнғоқ мевалари бодомга ўхшайди ва шохларнинг учларида тўда бўлиб ўсади. Улар шоколад-жигарранг бахмал рангли. Ёш мевалар жозибали тўқ қизил ёки нилуфар-бинафша рангга эга бўлиб, ёзнинг охирида жигарранггача етади. Мевалари қисқа муддатли, тез униб чиқади ва кўпинча дарё сувлари орқали тарқалади.

Брабежум барглари кўпинча кичик пуфакчакар билан қопланади. Бу пуфакчалар майда симбиотикларни яшаш жойи ҳисобланади. Улар дарахтга зарар етказмайди, аммо новдаларни зарарласа уларни олиб ташланиши мумкин.

Тарқалиши

Ушбу дарахтларнинг табиий зоналари Жанубий Африкадаги Кейпнинг фйнбос биоми билан чегараланган. Бу ерда улар кўпинча маҳаллий Афро-тоғ ўрмонларининг таркибий қисми ҳисобланади.

Улар нам жойларни афзал кўрадилар ва одатда ҳимояланган даралар ва пастки тоғ ёнбағирларида дарёлар яқинида кенг тарқалган. Кейптаунда улар ҳали ҳам Стол тоғининг шарқий ён бағирларида кўп, гарчи бир вақтнинг ўзида бу ҳудуддақарағай савдоси ривожланган ва бу савдо учун кўп қарағайлар кесиб юборилган. Бироқ, чекланган доирасига қарамай, бу тур ҳозирда хавф остида бўлганлар рўйхатига ҳали ҳам киритилмаган.

Ушбу дарахтларнинг Жанубий Африкадаги табиий учраши биологлар учун жуда ҳам катта қизиқиш уйғоган. Бунинг сабаби шундаки Брабежумнинг Африкада яқин авлодлари йўқ-улкан Протеа оиласида унинг энг яқин авлоди Австралия ва Янги Каледониядаги Макадамия дарахти ҳисобланади. Унинг бошқа узоқроқ қариндошлари ҳам фақат Австралия ва Жанубий Америкада мавжуд. Дарҳақиқат, бу тур нафақат Брабежум вакили, балки Африкадаги Гревиллеоидеаэ кенжа оиласининг ягона аъзоси (Жанубий Африкада уни ўраб турган дарахтлар нисбатан узоқ қариндошлар) ҳисобланади.

Кўринишидан қадимги ва ажойиб кўринган Протеа оиласи юз миллионлаб йиллар олдин Гондваналандда пайдо бўлган. Турли хил турлар аста-секин плиталар тектониğи билан ажралиб туради ва уларнинг авлодлари ҳали ҳам минглаб миля океан билан ажратилган қуруқлик қисмларида учрайди. Брабежум-Гондваналенднинг африкалик қолдиқларидаги оила бўлимидан омон қолган ёлғиз вакили ҳисобланади.

Брабежум

Бу нисбатан тез ўсадиган дарахт ва кичик боғ учун мос келмайди. Ён томонга тарқалиш хусусиятига эга ва у ўтиб бўлмайдиган тўсиқ ҳосил қилиши мумкин. Тўг'ри кесилган бўлса, у яхши шаклли дарахт ҳосил қилиб ривожланади. Ён новдалар қаердан кесилса, кесма остидан кўпроқ новдалар ўсади, шунинг учун у осонгина шаклга киради. Қадимги дарахтлар улкан чигал новдалар ва кенг новдалардан иборат улкан ўрмонни ҳосил қилади ва бу дарахтлар одамлар орасида машҳур ҳисобланади.

Брабежум энг яхши янги уруғ билан ўсиб чиқади. Ёнғоқларни шунчаки ерга тасодифий тушиб униб чиқади агар улар қаттиқ, нам тупроқли жойда бўлса униб чиқадилар. Бироқ, уруғлар униб чиқа олмаса ёки қуриб қолса, узоқ вақт яшамайди. Кўчатлар дастлабки бир неча йил ичида етарли миқдорда сув олишига ишонч ҳосил қилиш керак, яхшиси уларни дарё қирғоғи каби нам ва сояли жойга экиш фойдали ҳисобланади.

Манбалар

• Лорд, Тони (2003) Флора: Боғбоннинг Инжили: Дунё бўйлаб 20 000 дан ортиқ бог 'ўсимликлари. Лондон: Кассел.ИСБН 0-304-36435-5ИСБН 0-304-36435-5
• Ботаниcа Систематиcа

Ҳаволалар

• Брабежум стеллатифолиум ПлантЗАфриcа.cом сайтида