Brassica juncea sahifasining manbasini koʻrish

{| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%"
! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |''Brassica juncea''
|-
| colspan="2" style="text-align: center" |[[File:Brassica_juncea_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-168.jpg|frameless]]
|- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)"
|-
! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |Ilmiy tasniflash
|-
|
|O‘simlik
|-
|
|Yuksak oʻsimliklar
|-
|
|Gulli oʻsimliklar
|-
|
|Ikki urugʻpallalilar
|-
|
|[[Rosids]]
|-
|
|[[Brassicales]]
|-
|
|[[Brassicaceae]]
|-
|
|''[[Brassica]]''
|-
|
|<div class="species" style="display:inline">'''''B.&nbsp;juncea'''''</div>
|-
! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |Binar nomi
|-
| colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Brassica juncea''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Vassiliĭ Matveievitch Czernajew|Czern.]]</div>
|- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)"
|}
'''''Brassica juncea''''', odatda '''jigarrang xantal''', '''xitoy xantal''', '''hind xantal''', '''bargli xantal''', '''sharqona xantal''' xantal oʻsimligining bir turi.

== Nav ==
''Brassica juncea'' navlarini toʻrtta asosiy kichik guruhlarga boʻlish mumkin: integrifolia, juncea, napiformis va tsatsai<ref name="Spect">{{Kitob manbasi|last=Spect|first=C.E.|editor=Hanelt|title=Mansfeld's Encyclopedia of agricultural and horticultural crops|date=2001|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Berlin|isbn=3-540-41017-1|pages=1453‒1456|edition=1. Engl.|chapterurl=https://books.google.com/books?id=10IMFSavIMsC&pg=PA1453|accessdate=20 February 2018|chapter=Brassica}}</ref>.

=== Integrifolia ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Guruh
! Rasm
! Tavsif
|-
| rowspan="5" | bargli xantal<br />(khuj)
| bargli xantal<br /><br /><br /><br />(khuj)
|[[Fayl:Mustardgreensraw.jpg|frameless|180x180px]]
| Barg xantal „bambuk xantal“, „kichik gai choy“ (kíníní) va „xantal karam“ deb nomlanadi.
|-
| Koreya qizil xantal<br />
|[[Fayl:전남장성군녹진리의_갓_색깔_20170307.jpg|frameless|120x120px]]
| To‘q binafsha-qizil barglarni hosil qiladi.
|-
| Yapon giganti qizil xantal<br />(kłīkā, līngī)
|[[Fayl:RoterSenfRedGiantBlatt.jpg|frameless|120x120px]]
| Gigant bargli xantal, shuningdek, „yapon xantal“, „takana“ (タカナ, línhu) deb nomlanuvchi, kuchli, oʻtkir, qalampirli taʼmga ega binafsha-qizil savoy barglariga ega.
|-
| qor xantal<br /> (línín)
|
| Ilgari ''B. juncea'' var sifatida tavsiflangan.
|-
| jingalak bargli xantal
|[[Fayl:Curly_mustard_leaves.jpg|frameless|120x120px]]
| Ilgari ''B. juncea'' subsp integrifolia var. crispifolia sifatida tavsiflangan<ref name="Wiersema">{{Kitob manbasi|last=Wiersema|first=John H.|title=World Economic Plants: A Standard Reference|date=2013|publisher=[[CRC Press]]|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-2142-8|page=112|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=AIrNBQAAQBAJ&pg=PA112|accessdate=20 February 2018}}</ref>. „Jingalak xantal“, „Amerika xantal“, „Janubiy xantal“, „Texas xantal“ va „Janubiy jingalak xantal“ deb nomlanadi.
|-
| kesilgan bargli xantal
| ''mizuna''<br />(kჟズナ, míi)
|[[Fayl:Mizuna_001.jpg|frameless|181x181px]]
| Ilgari ''B. juncea'' subsp integrifolia. var. japonica sifatida tavsiflangan<ref name="Wiersema" />.
|-
| rowspan="2" | katta petiole xantal
| katta petiole xantal
|[[Fayl:Chinese_vegetable_026.jpg|frameless|120x120px]]
|
|-
|shoxli xantal
|
| Ilgari ''B. juncea'' subsp integrifolia var. strumata sifatida tavsiflangan<ref name="Wiersema" />.
Xantal oʻsimligining poyasining markazida „shox“ bor, shuning uchun uning nomi „shoxli xantal“.
|-
| bosh xantal
| bosh xantal
|[[Fayl:Gai_Choi_Mustard_Greens_-_J_K_Asian_Grocery_(5050526668).jpg|frameless|120x120px]]
| Ilgari ''B. juncea'' subsp integrifolia var. rugosa sifatida tavsiflangan<ref name="Wiersema" />. Xantal oʻsimligi „bosh xantal“, „Swatow xantal“, „yurak xantal“ va „ ''dai gai choy'' (dígín)“ deb nomlanadi.
|}

=== Juncea ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Guruh
! Rasm
! Tavsif
|-
| yogʻli xantal
| kanola
|[[Fayl:Brassica_juncea_var._juncea_3.JPG|frameless|120x120px]]
| ''B. juncea'' subsp.ning moyli urugʻli navlari<ref name="Wiersema">{{Kitob manbasi|last=Wiersema|first=John H.|title=World Economic Plants: A Standard Reference|date=2013|publisher=[[CRC Press]]|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-2142-8|page=112|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=AIrNBQAAQBAJ&pg=PA112|accessdate=20 February 2018}}</ref> kiradi. Boshqa umumiy nomlar orasida „jigarrang xantal“, „hind xantali“ va „moyli xantal“ mavjud. Xantal oʻsimligi Hindistonda ''rai'' yoki ''raya'' deb ataladi.
|}

=== Napiformis ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Guruh
! Rasm
! Tavsif
|-
| xantal ildizi
| xantal ildizi
|
| Ilgari ''B. juncea'' subsp napiformis sifatida tavsiflangan. ''napiformis''<ref name="Wiersema">{{Kitob manbasi|last=Wiersema|first=John H.|title=World Economic Plants: A Standard Reference|date=2013|publisher=[[CRC Press]]|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-2142-8|page=112|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=AIrNBQAAQBAJ&pg=PA112|accessdate=20 February 2018}}</ref>. Xantal oʻsimligi „ildizli xantal“, „katta ildizli xantal“, „tuberozli xantal“ va „sholgʻom ildizli xantal“ deb nomlanadi.
|}

=== Tsatsai ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Guruh
! Rasm
! Tavsif
|-
| koʻp qirrali xantal
| koʻp qirrali xantal
|
| Ilgari ''B. juncea'' subsp tsatsai var. multiseps sifatida tavsiflangan<ref name="Wiersema">{{Kitob manbasi|last=Wiersema|first=John H.|title=World Economic Plants: A Standard Reference|date=2013|publisher=[[CRC Press]]|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-2142-8|page=112|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=AIrNBQAAQBAJ&pg=PA112|accessdate=20 February 2018}}</ref>.
Umumiy nomlariga „tovuq xantal“, „koʻp xantal“ va „toʻqqiz boshli xantal“ deb nomlanadi.
|-
| katta poyali xantal
| ''zha cai''<br />(kíní)
|[[Fayl:Tumida.jpg|frameless|120x120px]]
| Ilgari ''B. juncea'' subsp tsatsai var. tumida sifatida tavsiflangan<ref name="Wiersema" />. Poyasi mushtdek, shishgan yashil xantal oʻsimligi „katta poyali xantal“ yoki „shishgan xantal“ deb nomlanadi.
|}

== Foydalanish ==

=== Oziqlanish ===

=== Oshxona ===
Ushbu xantal navining barglari, urugʻlari va poyalarini iste‘mol qilish mumkin. Oʻsimlik Afrika, Bangladesh, Xitoy, Filippin, [[Italyan oshxonasi|Italiya]], [[Hindiston]], [[Yapon oshxonasi|Yapon]], [[Nepal oshxonasi|Nepal]], [[Pokiston]], [[Koreya oshxonasi|Koreya]], Janubiy va Afrika-Amerika (ruh oziq-ovqat) oshxonalarida ishlatiladi. ''B. juncea navlari'' [[Bargli sabzavotlar|koʻkatlari]] va xantal yogʻi ishlab chiqarish uchun yetishtiriladi. ''B.'' juncea urugʻidan tayyorlangan xantal [[ziravor]] jigarrang xantal deb ataladi va sariq xantalga qaraganda achchiqroq ta‘mga ega<ref>{{Cite journal|last=Sakorn|first1=P.|last2=Rakariyatham|first2=N.|title=Biodegradation of glucosinolates in brown mustard seed meal (Brassica juncea) by Aspergillus sp. NR-4201 in liquid and solid-state cultures.|journal=Biodegradation|date=June 13, 2012|pmid=12713131|volume=13|issue=6|pages=395–9|doi=10.1023/A:1022851129684}}</ref><ref name="Polistico">{{Kitob manbasi|last=Polistico|first=Edgie|title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary|date=2017|publisher=Anvil Publishing, Inc.|isbn=9786214200870}}</ref>.

Uning tarkibida potentsial toksin boʻlgan erusik kislota boʻlishi mumkinligi sababli, xantal yogʻini AQShga moy ko‘rinishida olib kirish taqiqlangan<ref name="fda">{{Veb manbasi|url=http://www.accessdata.fda.gov/cms_ia/importalert_89.html|sarlavha=Detention Without Physical Examination of Expressed Mustard Oil|nashriyot=US Food and Drug Administration|sana=18 March 2011|qaralgan sana=1 February 2016|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160303021049/http://www.accessdata.fda.gov/cms_ia/importalert_89.html|arxivsana=3 March 2016}}</ref>. Biroq, xantalning [[Efir moylari|efir moyi]] AQSh [[oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi]] tomonidan xavfsiz deb tan olingan<ref name="fda" />. [[Rossiya|Rossiyada]] bu tur xantal yogʻini ishlab chiqarish uchun yetishtiriladigan asosiy tur hisoblanadi.

Barglari afrika taomlarida ishlatiladi<ref name="prota">Grubben, G. J. H. & Denton, O. A. (2004) Plant Resources of Tropical Africa 2. Vegetables. PROTA Foundation, Wageningen; Backhuys, Leiden; CTA, Wageningen.</ref>. Oʻsimlikning barcha qismlari [[Nepal oshxonasi|Nepal oshxonasida]], xususan [[Nepal|Nepalning]] togʻli hududlarida, Hindiston yarimorolining shimoliy qismidagi panjob oshxonasida taomlarda ishlatiladi<ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Chandrassekaran |first=V. K. |date=February 24, 2013 |title=Flavour of Punjab |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/flavour-of-punjab/article4446215.ece |url-status=live |access-date=6 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227010811/http://www.thehindu.com/features/metroplus/flavour-of-punjab/article4446215.ece |archive-date=27 February 2013}}</ref>.

Nepalda bu koʻkatlarni har xil [[goʻsht]], ayniqsa echki goʻshti bilan pishirish odatiy holdir''[[Brassica oleracea|&nbsp;]]''<ref>{{Cite journal|pmid=25156799|year=2014|last=Ghawi|first1=S. K.|title=Consumer acceptability and sensory profile of cooked broccoli with mustard seeds added to improve chemoprotective properties|journal=Journal of Food Science|volume=79|issue=9|pages=S1756–62|last2=Shen|first2=Y|last3=Niranjan|first3=K|last4=Methven|first4=L|doi=10.1111/1750-3841.12556}}</ref>.

''&nbsp;''<gallery>
Fayl:Lai shak, smashed potato & fried egg plant.jpg|Lay shak, kartoshka pyuresi va qovurilgan tuxum o'simligi
Fayl:Lai Xaak'or Bhaji.jpg|Qovurilgan xantalli taom
Fayl:Gat-gimchi.jpg|[[Gat kimchi]], xantal ko'katlari bilan tayyorlangan turli xil [[kimchi]]
Fayl:Chinesemustardgreens.jpg|Kanton uslubidagi qovurilgan xantal ko'katlari, [[Wolfberries|bo'ri mevalari]] bilan
</gallery>

=== Yashil goʻng ===
[[Sabzavot]] ishlab chiqaruvchilari baʼzan yashil goʻng sifatida xantal oʻstirishadi. Uni ekishdan asosiy maqsad — ekinlar orasidagi begona oʻtlarni bostirish uchun tuproqni qoplaydigan mulch vazifasini bajarish. Agar yashil goʻng sifatida oʻstirilgan boʻlsa, xantal oʻsimliklari yetarli darajada oʻsgandan soʻng tagida kesiladi va poyasi keyingi ekin ekilgunga qadar yerda qoldiriladi. Buyuk Britaniyada yoz va kuzda ekilgan xantal oktabr oyidan boshlab kesiladi. Aprelda ekilgan xantal iyun oyida kesilishi mumkin, bu esa yozda ekilgan ekinlar uchun yerni toza tutadi<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.greenmanure.co.uk/products/mustard-green-manure-seeds?variant=1182263232|sarlavha=Mustard Green Manure Seeds|ish=greenmanure.co.uk|qaralgan sana=February 28, 2018|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180228200300/https://www.greenmanure.co.uk/products/mustard-green-manure-seeds?variant=1182263232|arxivsana=February 28, 2018}}</ref>.
<gallery>File:Brassica juncea - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-168.jpg|Brassica juncea 
File:Brassica juncea Flower.jpg|Brassica juncea gullari
File:Brassica juncea.jpg|Brassica juncea
</gallery>

=== Fitoremediatsiya ===
Bu xantal oʻsimligi tuproqni [[Qoʻrgʻoshin|qoʻrgʻoshin]] kabi ogʻir metallarni tozalash uchun fitoremediatsiyada qoʻllanadi, chunki u bu moddalarga nisbatan yuqori tolerantlikka ega va ogʻir metallarni oʻz hujayralarida saqlaydi<ref name="Singh">{{Kitob manbasi|editor=Naser A. Anjum|title=The plant family Brassicaceae contribution towards phytoremediation|date=2012|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=9789400739130}}</ref>. Xususan, ''Brassica juncea'' [[Kadmiy|kadmiyni]] tuproqdan olib tashlashda juda foydali<ref>{{Cite journal|last=Schneider|first1=Thorsten|last2=Haag-Kerwer|first2=Angela|last3=Maetz|first3=Mischa|last4=Niecke|first4=Manfred|last5=Povh|first5=Bogdan|last6=Rausch|first6=Thomas|last7=Schüßler|first7=Arthur|title=Micro-PIXE studies of elemental distribution in Cd-accumulating Brassica juncea L|url=https://archive.org/details/sim_nuclear-instruments-methods-physics-research-b_1999-09_158_1-4/page/329|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section B: Beam Interactions with Materials and Atoms|date=September 1999|volume=158|issue=1–4|pages=329–334|doi=10.1016/S0168-583X(99)00356-0|bibcode=1999NIMPB.158..329S}}</ref>. Ogʻir metallarni olib tashlash jarayoni oʻsimlik yigʻib olinganda tugaydi. Fitoremediatsiya tuproqlarda ogʻir metallarni kamaytirishning anʼanaviy usullariga qaraganda arzonroq va osonroq ekanligi isbotlangan<ref>{{Cite journal|pmc=2266886|title=Phytoremediation of heavy metal polluted soils and water: Progresses and perspectives|journal=Journal of Zhejiang University Science B|volume=9|issue=3|pages=210–220|year=2008|last=Lone|first1=M. I|last2=He|first2=Z. L|last3=Stoffella|first3=P. J|last4=Yang|first4=X. E|doi=10.1631/jzus.B0710633|pmid=18357623}}</ref>. Bundan tashqari, u tuproq eroziyasini kamaytirish taʼsiriga ega<ref name="Singh" />.
== Yana qarang ==
* ''[[Oq xantal|Sinapis alba]]'' (sobiq ''Brassica alba'') — sariq yoki [[oq xantal]], boshqa xantal navi
* ''[[Brassica oleracea]]'' — yovvoyi karam
* ''[[Brassica nigra]]'' — qora xantal, boshqa xantal navi
* ''[[Sholgʻom|Brassica rapa]]'' — Osiyo taomlarida ishlatiladigan koʻkatlarning tegishli oilasi
* ''[[Brassica carinata]]'' — Efiopiya xantali

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Shimoliy Amerika florasi]]
[[Turkum:Ziravorlar]]
[[Turkum:Dorivor oʻsimliklar]]
[[Turkum:Osiyo oʻsimliklari]]
[[Turkum:Bargli sabzavotlar]]
[[Turkum:Oʻsimliklar]]
[[Turkum:Botanika]]