Braziliya tarixi
Бразилияда 8 000 йил аввал одамлар яшаб келади. Аммо қайд этилган тарих 1500-йил 22-апрелда португалиялик навигатор Педро Кабрал томонидан Бразилияни кашф қилишдан бошланади.
Бразилия Португалия томонидан кашф этилгандан сўнг, у Португалия мустамлакасига айланди. 1822-йил 7-сентабрда Бразилия мустақилликка эришди ва Бразилия империяси ташкил топди. 1889-йилда Бразилияда ҳарбий тўнтариш содир бўлди, Бразилия империяси ағдарилди, Бразилия конституциявий монархиядан республикага айланди.
тарихдан олдинги Бразилия
Португалиялик тадқиқотчилар Бразилияга келишидан олдин, бу ҳудудда юзлаб турли хил Жиқуабу қабилалари яшаган. "Минас-Жераис тог'ларидаги энг қадимги одамларни 10 000 йил олдин кузатиш мумкин". Ғарбий яримшарда топилган энг қадимги кулолчиликни углерод изотопини синаш орқали 8000-йил олдин кузатиш мумкин. Ҳиндлар кўплаб этник гуруҳларга бўлинган, улар мингдан ортиқ тилда гаплашади ва ҳар бирида турли хил урф-одатлар мавжуд. Уларнинг аксарияти кичик қабилаларда яшайди, уларни икки қабилага бўлиш мумкин: бири Амазонкада яшовчи тропик ўрмон қабиласи, иккинчиси саваннада яшовчи қабила. Бироқ, улар охир-оқибат ягона давлатга айлана олмадилар.
Мустамлака даври (1500-1822)

1500-йил 22-апрелда португал навигатори Педро Кабрал Бразилияга келди. Кейинги уч юз йил ичида португаллар аста-секин бу эрга жойлашдилар, дастлаб Бразилия атиргулини йиғиш билан шуғулланишди, сўнгра аста-секин олтин пан ва шакарқамиш экиш учун кенгайтирилди ва аста-секин Португалия мустамлакасига айланди.
Франсуз мустамлакачилари Бразилияда қалъа ўрнатишга ҳаракат қилишди. Улар орасида 1555-йилдан 1567-йилгача ҳозирги Рио-де-Жанейро ва 1612-йилдан 1614-йилгача ҳозирги Сан-Луис бор эди. Иэзуитлар бу ерга олдинги даврларда келиб, Санкт-Полни ўрнатдилар. Улар миссионерлик фаолиятини олиб борадилар.
Португалия бир вақтлар Испания томонидан бирлаштирилгандан сўнг, голландлар Бразилияни бир муддат босиб олдилар (1624-1654), аммо 1644-йилда ажойиб Голландия губернатори Жон Мауритз истеъфога чиққанлиги сабабли, 1654-йилда биринчи Англия-Голландия урушидан кейин Португалия қайта тикланди. Бразилияни қўлга киритинг.1693-йилда Бразилия йирик олтин конини топди ва дунёдаги асосий олтин ишлаб чиқарувчига айланди, шу билан Португалия қиролини ниҳоятда бой қилди ва кучли мутлақ монархия ўрнатди.
1808-йилда Наполеон И биринчи Франсия империяси Испания ва Португалияга бостириб кирди ва ярим орол уруши бошланди.Кўп ўтмай икки давлатнинг пойтахтлари Мадрид ва Лиссабон франсуз армияси томонидан босиб олинди.Португалия қироллик оиласи ва ҳукумати Бразилияга кўчиб ўтди. ва 1821-йилда Португалияга қайтиб келди. Бу даврда Бразилия Буюк Британияга савдо портларини оча бошлади. 1815-йилда Португал-Бразилия-Алгарве Бирлашган Қироллиги ташкил топди, Бразилия Қироллиги ва Португалия Қироллиги умумий конфедерацияни туздилар. 1822-йилда Бразилия империяси ташкил топди ва Бразилия мустақилликка эришди.
Бразилия империяси (1822-1889)

1815-йилда қирол Бразилияга Бирлашган Қиролликларда Португалия ва Алгарве билан бир хил мақом берди. 1821-йилда қирол Жоао ВИ Бразилиядан Португалияга қайтганида, унинг катта ўғли Педро Бразилияда регент бўлиб хизмат қилди. Бир йил ўтгач, Педро Бразилиянинг Португалиядан мустақиллигини эълон қилди ва мустақиллик учун уруш бошлади. У Бразилияда конституциявий монархия ўрнатди ва ўзи Бразилия императори Педро И бўлди.
1831-йилда сиёсий тарқоқлик туфайли Педро И тахтдан воз кечди. У беш ёшли ўғли Педро ИИ ни қолдириб, Бразилиядан Португалияга жўнаб кетди. Бразилияни 1831-йилдан 1840-йилгача регент бошқарган. Бу даврдан кейин Педро ИИ вояга етганини эълон қилди ва тўлиқ ҳокимиятни ўз зиммасига олди. У парламент устидан озми-кўпми ҳукмронлик қилади. Бу 1889-йилга қадар давом этди, Педро ИИ давлат тўнтариши натижасида ағдарилди.
Қадимги республика (1889-1930)
1889-йилда Педро ИИ тахтдан олинди ва Деодоро да Фонсека томонидан Биринчи Республика ташкил этилди. Мамлакат номи Бразилия Қўшма Штатлари Республикасига ўзгартирилди.
1889-1930-йиллар оралиғида Бразилия расмий конституциявий демократик давлат бўлса ҳам, 1891-йилда қабул қилинган Биринчи Республика Конституцияси аёллар ва саводсизларни сайлов ҳуқуқидан маҳрум қилди.
Қирол оиласининг қулдорликни бекор қилиш тўғрисидаги декларациясидан норози бўлган хўжалик эгалари ва республика ҳукумати қирол оиласини қувиб чиқаради. Янги ҳукумат, "тартиб ва тараққиёт" шиори остида ва Бразилия модернизациясини кучайтириш учун президентлик тизими асосида, жаҳон қаҳвасининг тўртдан уч қисмини ишлаб чиқаришдан ташқари, иқтисодий муваффақиятларга эришди.
Популизм ва тараққиёт (1930-1964)

1930-йиллардаги жаҳон иқтисодий ваҳима “қаҳва иқтисодиёти”га қаттиқ таъсир кўрсатди ва ундан кейинги тўнтаришлар, диктатура ва конституциявий монархиялар сиёсатни хаосга олиб келди.
Ҳарбий диктатура (1964-1985)
1960-йилларга киргандан кейин сиёсий бетартиблик ва иқтисодий инқирозлар давом этди ва узоқ вақтдан бери ҳукуматдан норози бўлган армия қўзғолон кўтариб, давлат тўнтариши уюштирди ва ҳокимиятни қўлга олди. Конституцияни ўзгартириш ва сиёсий партияларни тақиқлаш билан бирга, ҳарбий режим сўз эркинлигини ҳам чеклайди ва ноқонуний сайловлар ўтказади. Ҳарбий режимнинг қаттиқ назорати остида, Бразилия иқтисодиёти ўсишда давом этган бўлса-да, капиталнинг чиқиб кетиши ва бойлар ва камбағаллар ўртасидаги тафовутнинг кенгайиши каби муаммоларни келтириб чиқарди.[1]
Демократия (1985-йилдан)

1980-йиллардан кейин фуқаролар аста-секин ҳуқуқларнинг муҳимлигини тан олдилар ва ҳукуматни демократлаштиришни талаб қилдилар. Жамият демократлаштириш ҳаракатини бошлаб, президентни тўғридан-тўғри сайлаш тарафдори бўлди.1988-йилда янги конституция ўрнатилгандан сўнг, кейинги йили Бразилия президенти тўғридан-тўғри сайланди. Бразилия ҳукумати эркинлик ва демократия сари интилаётгани боис, узоқ муддатли ҳарбий режимлардан қолган муаммолар ҳали ҳам ҳал қилинмоқда.[1]
2002-йилда Меҳнат партияси Луис Инасиу Лула да Силва Бразилия президенти этиб сайланди. 2010-йилги сайловларда Дилма Руссефф Бразилия президенти этиб сайланди ва Бразилиянинг биринчи аёл президентига айланди. 2013 ва 2014-йилларда Бразилияда умуммиллий норозилик намойишлари бошланди. Бу, асосан, жамоат транспорти тарифлари ва 2014-йилги жаҳон чемпионатига давлат харажатларига қаратилган.
2016-йил август ойида Бразилия Рио-де-Жанейрода ёзги Олимпия ўйинларига мезбонлик қилди.[2]
Манбалар
Ҳаволалар
| Викииқтибосда Бразилия тарихига тегишли иқтибослар мавжуд. |
- ↑ 1,0 1,1 „Фернандо Ҳенриқуэ Cардосо“. Броwн Университй Либрарй (2020-08-04).
- ↑ Лула сегуэ полíтиcа эcонôмиcа де ФҲC, диз диретор до ФМИ (португалча к.). Тикринта 2020-08-04.